Per Steinar Runde

229

"I slikt vær, da får du bønner, Gud!"

Diskusjonen om gudsbevis og gudstru på Verdidebatt har oftast hatt eit intellektuelt preg, uavhengig av korleis temaet var vinkla. Men trua på Gud er eigentleg ei eksistensiell sak, som kjem folk nærast når det står om sjølve livet.

Publisert: 22. okt 2012

"Å reise seg etter en rystelse"
I ei fullsett Ytre Herøy kyrkje høyrde eg i går Per Arne Dahl tale og bli intervjua om "Å reise seg etter en rystelse", som også er tittelen på siste boka hans. Blant dei store "rystelsane" som han har kome i nærkontakt med, nemnde han massedrapa her til lands 22. juli 2011, med 77 offer, dei fleste unge, og tsunamien i Asia i jula 2004, som også konkret kom av ei "rysting", eit jordskjelv.

60 år sidan storulykka i Vesterisen
Ulykka eg vil omtale, ligg fjernare i tid, men nær nok for folk i vår kommune, og ho har fellestrekk med begge desse katastrofane. Som under tsunamien var årsaka ein uberekneleg natur, og som i juli i fjor gjekk nesten 80 liv tapt, dei fleste unge. Det var i Vesterisen det hende, aust for Grønland og nord om Island, i april for seksti år sidan. Ein arktisk orkan råka området der ishavsskuter frå Sunnmøre og Troms var på selfangst. Ei av desse var "Rundøy" av Ålesund med den 19 år gamle førstereisguten Rasmus Fløtre frå Lauvstad i Volda ombord. Litt av det han fortalde til Regionavisa no i vår vil eg referere:

Knust skute utan straum i ferd med å ise ned
"For å unngå nedskruing måtte skipperen gå med skuta mellom to isfjell, men eit isflak kom i vegen og hindra framdrifta. I den sterke straumen kom skuta i klem mellom isfjella. Det høyrdest eit voldsamt brak. Dekksplankar og andre ting vart pressa saman og knust. Frå isfjella kom det også eit større snø- og isras, som uhindra hamna på dekk. Skuta vart liggjande ei stund og skjelve, som i ei slags krampe. Så med eitt trekte isfjella seg attende, "Rundøy" kom fri og var i gjennom. Akslingane til hjelpemotorane for lysaggregat og pumper var gått rett av. Dekksplankane og ishuda hadde gitt etter, men ikkje brotna. All lys og varme var borte. På dekk låg mange tonn med is og snø som måtte vekk. Skuta tok inn vatn, og vi hadde berre ei gammal, tungdriven handpumpe til hjelp. Vi vart inndelte i to skift, Den eine gruppa skulle pumpe utan opphald. Det andre laget skulle banke is frå rigg og dekk. Sjøskvetten fraus til is og la seg som eit tungt teppe med fare for nedising. Stormen var så sterk at vi måtte krype saman for ikkje å bli førte over rekka. Alt var mørkt og kaldt. Det fanst lite mat. Søvn vart det lite av. I kulden vart provianten botnfrosen. Det var fjerde døgnet med storm, og vi var utslitne. Hendene hadde frostskader, og kroppen var stiv og støl. Ytterkleda var stivfrosne og dekte med is og snø. Sidan stormen hadde vart så lenge, hadde vi eit håp om at veret snart skulle bli betre. Så feil kunne vi ta.

Inferno i ein arktisk orkan
Det motsette skjedde. Det var som om jordkloden skulle gå under. Himmelen vart beksvart. Det var ikkje skilje mellom natt og dag. Iskrystallane i vindrossene stakk som knappenåler i munn og hals så det var nærast umogleg å puste. Det var eit umenneskeleg slit berre å halde seg på føtene. Det var likevel inga bøn. Dekkspumpa måtte gå, og isen i riggen måtte vekk. I dei aller verste kasta var orkanen så sterk at den halvmeter tjukke stormasta skalv som eit ospetre. Dei meir enn halvtomme tjukke riggvaierane stod i eit slik spenn at når orkanvinden bles gjennom dei, høyrdest det ut som eit kjempestort orkester. Ein kan ikkje med ord skildre den ufattelege vindstyrken, skruisen, isfjella og det enorme uveret.

Siste farvel frå ei dødsdømd skute
Over radio fekk me kontakt med fangstskuta "Buskø". Skipperen der kunne fortelje at orkanen hadde feia bort isen som verna dei, og var så sterk at han ikkje greidde å snu skuta opp mot vinden. Siste utveg var å gå ut i havet og sløre langs iskanten. Det var ikkje vanskeleg å høyre på målet til denne store ishavskjempa at han no visste kva dette innebar. Han bad oss ta med helsing, om me då skulle vere heldige og kome oss heim. Han nemnde at fangstskuta "Pels" frå Tjørvåg (i Herøy) og nokre nordlandsskuter låg i same området. Veret der var meir enn ekstremt.... Dette var vel det siste livsteiknet me høyrde frå "Buskø".

Kamp på livet for å halde skuta flytande
På vår eigen båt steig sjøen sakte, men sikkert inn over dekk. Det var sjø blanda med olje og selblod i alle lugarane. Maskinisten melde at sjøen nesten nådde svinghjulet på hovudmotoren. Stansa den, var alt håp ute. Ukjende krefter kom fram. Krefter som ligg på botnen av sjela og berre kjem fram når ein er nær dødsgrensa. Dekkspumpa fekk atter ny kraft, og isen i riggen voks for ei stund noko mindre. Ingen sa eit ord. Det var likevel nyttelaust i den sterke vinden. Kjøtsåra og frostskadene på hendene blødde jamt og fraus så til is, som ein deretter måtte skjere bort med kniv. Me hadde nesten ikkje kjensle att i kroppen. Dette lindra smertene. Votter og ytterklede var gjennomtrekte av sjøvatn og størkna blod. Leppene var sprokne. No var grensa nådd, og det visste vi alle. Ei usynleg yttergrense som ein ikkje kunne stige over utan at livet tok slutt. Det var forferdelege bilde som festa seg i minnet, og kjem att når eg let att auga, som om det hende i går. Eg var i ørska og fantaserte om varme, opplyste salar der eg høyrde vakker musikk og såg eit fantastisk lys. Andre gonger såg eg grøne enger og rennande bekkar, eller eg kunne vere komen inn i stova heime med kjende og kjære. I slike ustabile stunder måtte vi passe på kvarandre. Det var ikkje anna vi kunne gjere enn å halde på med pumping og isbanking så lenge skuta heldt seg flytande. Det var ikkje lenger håp. Det skjønte alle. Det var likevel ingen panikk ombord, ikkje skrik eller rop eller uro. Ein nesten umerkande gråt eller ei stille bøn kom fram mellom sprokne og opphovna lepper. Ei bøn kanskje om at den allmektige måtte ta vare på dei som var att heime. Nokre stille og rolege tankar. Ei indre ro i eit siste farvel.

Håp om berging
Då var det noko som hende. Det kom liksom heilt ut av det blå. Det var ikkje same hylinga, ikkje den same vindstyrken, ikkje det same voldsomme uveret. Var det nokon av dei andre som merka det? Var det sant? Fanst der eit ørlite håp om berging? Vinden heldt faktisk på å spakne. Etter meir enn seks døgn med eit umenneskeleg uver var der likevel håp. No måtte vi handle fort. Alle mann vart sette inn med å pumpe. Etter timar med forferdeleg blodslit gjekk sjøen så langt ned på skutesida at vi kunne sjå på skadane. Mjølsekkane i proviantromet vart tømde og brukte til å tette dei største sprekkene i skutesida. Mange var så utslitne at dei sovna der dei stod eller sat. Maskinisten fekk rigga til eit naudaggregat som dreiv lensepumpa og noko naudlys, slik at ein kunne arbeide også om natta. Vi fekk oss litt varm mat og sterk kaffi. Då steig humøret. På heimturen ville skuta gå i alle retningar. Det var som om akterenden ikkje ville følgje baugen og resten av båten. Det viste seg seinare at alle spanta i midtre del av båten var knekte.

Ettertanke
Då vi kom heim, fekk vi vite at skutene "Pels" og "Buskø" frå Sunnmøre og "Ringsel", "Brattind" og "Vårglimt" frå Troms var sakna. 46 koner og 98 umyndige barn miste forsørgjarane sine dette ulykkesåret. 79 mann kjempa for livet, men kom aldri heim til familien sin. Til femtiårs-minnedagen for forlisa vart  eg bedt om å skrive eit dikt til ære for dei som kom bort. Det vart framført i Hareid kyrkje der meir enn tusen menneske var tilstades."

Så langt Rasmus Fløtre. Diktet hans har 18 vers, og dei to siste vil eg sitere her:

Det var ven og kameratar, det var far og son og bror
som i natt og myrkre fann si våte grav.
Det var menneske i kvardagen som vart heltar der om bord
i sin kamp for kone og born på opprørt hav.

Eg har stundom sendt ein tanke til deg som er så stor
at du aldri treng ein Gud, og til å be.
Eg sku' gjerne sett deg skjelvande i dødsangsten om bord
der du djupt i bøn fekk bøye dine kne.

Hvaför finns ropet?
Rasmus Fløtre som fortel denne historia og har skrive desse to versa, er no 79 år. Han har drive kafé og restaurant i Volda og fleire musikkforretningar på Sunnmøre. Han har vore aktiv i idretts- og ungdomsarbeid og vore med i fleire orkester og band. Han har også vore formann i Volda reiselivslag, president i Volda Rotary og organist i frimurarlosjen. Dei grufulle hendingane i isen for seksti år sidan har han helst vilja gløyme om det var råd, og først siste åra vore villig til å snakke om.  Siste verset viser at det finst stunder då menneske treng ei gudstru å stø seg til. Somme vil sjå det som bevis for at tanken om Gud er menneskeskapt. Men kanskje kan sjølv desse undre seg med Pär Lagerkvist, som spør:  "Men hvaför finns ropet?"

"Om du tror på gud
och nogon gud inte finns
Så ar din tro et enda större under
Då er den verkligen nogon ting ofattbart stort
Varför ligger det en varelse nere i mörkret
ock ropar på nogot som inte finns?
Hvarför forholler det seg så?
Det finns ingen som hör att nogon ropar i mörkret
Men hvaför finns ropet?"

Verset er henta frå den siste diktsamlinga hans, "Aftonland", som kom i 1953, året etter denne tragiske ulykka i isen. Overskrifta mi er henta frå "Juleaftenen" av Henrik Wergeland, eit sterkt dikt om kulde både i hjarte og natur.

Kommentar #1

Gunnar Lund

0 innlegg  6279 kommentarer

Lyset skinner i mørket!

Publisert nesten 9 år siden
Per Steinar Runde. Gå til den siterte teksten.

Diskusjonen om gudsbevis og gudstru på Verdidebatt har oftast hatt eit intellektuelt preg, uavhengig av korleis temaet var vinkla. Men trua på Gud er eigentleg ei eksistensiell sak, som kjem folk nærast når det står om sjølve livet.

Enig i det.

Lyset fra Gud, skinner i mørket og kan sees av alle som vil å se det. Men lyset er ikke så påtrengende at man ikke kan vende seg bort fra det om man vil. Slik bevares menneskets valgmulighet. Den frie viljen respekteres.

Velger vi lyset og går i retning av det, får vi mer lys. Jo mer vi beveger oss mot lyset, jo klarere skinner det – og desto mer ser og forstår vi. Men snur vi ryggen mot lyset og går mot mørket, er det mørke vi får – et mørke vi selv har valgt.

Kommentar #2

Arja Larsen

44 innlegg  1011 kommentarer

Publisert nesten 9 år siden
Per Steinar Runde. Gå til den siterte teksten.


Eg har stundom sendt ein tanke til deg som er så stor
at du aldri treng ein Gud, og til å be.
Eg sku' gjerne sett deg skjelvande i dødsangsten om bord
der du djupt i bøn fekk bøye dine kne.

En av mange gudsfornekteres yndlingstanker er vel at det er nøden som skaper Gud. Men mange mennesker har opplevt at  det er nøden som åpenbarer Gud.

Kommentar #3

Elias Per Vågnes

235 innlegg  10902 kommentarer

Der fins nok

Publisert nesten 9 år siden
Arja Larsen. Gå til den siterte teksten.

Men mange mennesker har opplevt at

sjøfarande som fortel at dei bad til gud og vart berga. Dei som bad like inderleg til gud, og ikkje vart berga, kan av gode grunnar ikkje fortelje si soge.

Etter det eg veit druknar "rettferdige" som "urettferdige". Var det slik at berre "heidningar" mista livet, då hadde det vore lett å prove at Gud bønhøyrer sine. Slike prov fins ikkje. I det heile er det ein hån mot drukna og deira etterletne berre det å antyde noko slikt.

Kommentar #4

Arja Larsen

44 innlegg  1011 kommentarer

Publisert nesten 9 år siden
Elias Per Vågnes. Gå til den siterte teksten.

Etter det eg veit druknar "rettferdige" som "urettferdige". Var det slik at berre "heidningar" mista livet, då hadde det vore lett å prove at Gud bønhøyrer sine. Slike prov fins ikkje. I det heile er det ein hån mot drukna og deira etterletne berre det å antyde noko slikt.

Nøden kan likevel ha åpenbart Gud for den søkende. En gang i min ungdom leste jeg i avisen om ei ung jente som druknet med noen andre ungdommer i en båtulykke. Hun ble funnet i bedende stilling. Det gjorde et sterkt inntrykk på meg som da ikke var kristen. Senere har jeg funnet et herlig løfte i Bibelen også for henne, selv om hun ikke berget livet. Gud ser til hjertets nød og svarer. Kanskje var hennes primære nød av annen art enn å berge livet. Jeg har hørt at mennesker kan i  slike  nødtilfeller oppleve å se sitt liv som en revy og det kan jo være at den primære nøden dreier seg om et annet tidspunkt og en annen sak enn øyeblikket. Som historien av Per Steinar over forteller om en bønn for dem som var hjemme.

Kommentar #5

Elias Per Vågnes

235 innlegg  10902 kommentarer

Og likevel drukna ho

Publisert nesten 9 år siden
Arja Larsen. Gå til den siterte teksten.

Hun ble funnet i bedende stilling

Det er vanvet å blande høgare makter inn i prosessen om kven som skal drukne og kven som vert berga. Særleg Runde, som er ein akta person i eit distrikt der drukningsdøden har vore ei vanleg dødsårsak, og i tillegg naiv primitiv fundementlistisk religiøsitet har stått sterkt, bør vakte seg vel for å røre i denne farlege marterien. Særleg er det tungt for dei etterletne å kjenne tapet av sine nære som ein guds straffedom for eigne feilsteg overfor guddommen. Dette er ei side av saka som eg kjenner litt til, og eg er langt frå den einaste som etter å ha levd med slike tankar i mange sårbare år kom fram til den einaste sluttninga som held vatn: Der fins ikkje nokon kristen guddom(Jahve, Jesus, DHA eller helgnar utan tal) eller andre høgare makter som fysisk grip inn i livet på jorda. Og særleg ved havari på sjøen kjem det tydeleg for ein dag at høgare makter hjelper den som hjelper seg sjølv. Det er kunnskap, mot og handlekraft som gjer utslaget, ikkje høgare makter.

Eg ringde for nokre år sidan ein kjenning, og frå mi side ein ven som er aktiv kristen, og kondolerte han med tapet av sonen. Han sa: Når eg gjeng på kyrkjegarden og vitjar grava så kjennes det så meiningslaust å sjå namnet hans på steinen." Kva kunne eg seie? Ikkje anna enn at han ikkje er åleine om å kjenne det slik. Mange er plaga av meiningslause tankar livet ut.

Samfunnsforskar og prest Eilert Sundt har skildra omfanget av død ved drukning som ein epedemi. Men det han også fann ut var at det drukna fleire fiskarar på veg frå Ålesund til Haram etter at fisken var levert, enn under drifta på havet. Årsaka var innlysande. I tillegg til at statestikken viser at dei fartøya som er mest utsett for ulukke er fiskebåtar på veg heim frå fiskefeltet, vart gjerne fiskesalet i Ålesund gjerne kombinert med ein fiskekjøpar som skjenka seljar. Fylgjene var at dei som hadde selt fisken ikkje var i stand til å ta vare på seg sjølv.

Men nok ein gong, å blande høgare makter inn i drukningsulukker er galematis.

 

Kommentar #6

Per Steinar Runde

229 innlegg  2476 kommentarer

Er samd i det

Publisert nesten 9 år siden
Elias Per Vågnes. Gå til den siterte teksten.

Det er vanvet å blande høgare makter inn i prosessen om kven som skal drukne og kven som vert berga. Særleg Runde, som er ein akta person i eit distrikt der drukningsdøden har vore ei vanleg dødsårsak, og i tillegg naiv primitiv fundementlistisk religiøsitet har stått sterkt, bør vakte seg vel for å røre i denne farlege marterien.

Kor akta eg er, kan sikkert diskuterast, men elles er eg samd med Elias Vågnes. Eg har ikkje noko skjebnetru og trur heller ikkje det er Gud som avgjer om folk druknar eller ei, men at slikt skjer som resultat av tilfeldige samantreff av uheldige omstende. Ein av mine eigne oldefedre, som var los i Goksøyr på Runde, kom bort på sjøen for hundre år sidan.

Derimot meiner eg det er lettare å vere ateist når ein sit trygt innandørs ved eit tastatur enn når ein konfrontert med veldige naturkrefter kjem i livsfare. Det er ikkje utan grunn at fiskarar og sjøfolk ofte har vore både overtruiske og truande, for som biskop Bent Støylen skreiv: "Sitt levebrød har dei på brusande hav, med berre ei fjøl mellom seg og si grav.. Dei har ikkje mykje å tryggja seg til, Gud Fader, du styrkja og trøysta dei vil!"

Kommentar #7

Elias Per Vågnes

235 innlegg  10902 kommentarer

Det har du rett i

Publisert nesten 9 år siden
Per Steinar Runde. Gå til den siterte teksten.

Derimot meiner eg det er lettare å vere ateist når ein sit trygt innandørs ved eit tastatur enn når ein konfrontert med veldige naturkrefter kjem i livsfare. Det er ikkje utan grunn at fiskarar og sjøfolk ofte har vore både overtruiske og truande

Menneskje som har eit yrke der tilfeldigheitane rår mest, har naturleg nok trong om å finne forklaringar. Ein kan nemne fiskarar, bønder og spelarar som gjerne vil finne årsaka til lukke/ulukke og ikkje minst gjere noko med det. Den som trur han har funne lykjelen som gjev innsyn, han må vere rimeleg selektiv i si observasjonskjede. Enno har ikkje nokon funne rådgjerder til å endre dei store tals lov.

Eg har mest innsyn i fiskarane si overtru der langt frå alt er styrt av trua på himmelske krefter. Av ting som tyder ulukke og aldri må finnast om bord, har vore: Kvinnfolk, paraply, ryggsekk, gå til sjøs på ein fredag, plystre, nemne husdyr som hest og gris, ynskje god fiskelukke, osv. osv.

For å skaffe seg fiskelukke var der andre rådgjerder i tillegg til å gje ein skjerv til kyrkja: Fersk seksuell omgang med ei kvinne var, mellom mangt og mykje anna, rekna som ei forutsetning for god fangst. Det viktigaste og vanskelegaste var å snu utur, dvs uflaks på uflaks, til medvind. Då kunne det dukke opp makabre rådgjerder. Eit av dei mest absurde, men ikkje det mest skadelege påhittet eg har høyrt om fann stad på ein ringnotbåt som låg i Bergen. Etter at trollskap hadde bete seg fast i skuta fann nokre av mannskapet på den råda å betale ei prostituert som trekte på kaia til å kome om bord og late vatnet i nothaugen.

Mange stader i verda profiterar religionen på fiskarar og sjøfolk si overtru, som til dømes på Taiwan. Der er representantar for religion og tempel svært involvert i signing av båtar og foretak ved jaging av vonde vetter og påkalle dei gode.

Sjølv om det framleis kan vere rom for ein flikk av overtru hjå dei som har eit yrke på sjøen, så har kunnskap om faktiske forhold, værmeldingar, fraifrå gode båtar og effektivt teknisk utstyr har teke knekken på det meste av galskapen.

Men ein ting lever videre. Når ein skal kaste loss er det framifrå at menn kjem rett frå ei varm seng der det er ein eim av kvinne. Og mentalt er det god reiseniste.

 

Kommentar #8

Arja Larsen

44 innlegg  1011 kommentarer

Svar til kommentar # 5

Publisert nesten 9 år siden

Dessverre har du ikke forstått min tanke eller mitt poeng.

Kommentar #9

Elias Per Vågnes

235 innlegg  10902 kommentarer

Eg trur nok det

Publisert nesten 9 år siden
Arja Larsen. Gå til den siterte teksten.

Dessverre har du ikke forstått min tanke eller mitt poeng.

poenget er vel dersom gjenta ikkje hadde knept hendene i staden for å konsentrere om symjinga, då hadde ho berga livet.

Kommentar #10

Per Steinar Runde

229 innlegg  2476 kommentarer

Dei redde OG dei fattige!

Publisert nesten 9 år siden

Gudstenesta i Herøy frikyrkje i dag vart eit ugløymande møte med Mama Maggie, flankert av diktarpresten Eyvind Skeie og generalsekretær i Stefanusalliansen, Bjørn Wegge, og to av dei 1500 hjelparane hennar i tenesta for dei fattige på søppelberget i Kairo.

Det er fleire ting eg vil hugse frå dette møtet. "Når ein manglar alt, betyr Gud alt", vart det sagt. Og då har ein det som eigentleg betyr noko. For Ole Paus har spissformulert seg slik om vår situasjon, som er den stikk motsette: "Vi har alt, og det er også alt vi har."

Dei som har følgd Mama Maggie inn i eit skur i søppelbyen, fortel at det første ho gjer i møte med eit lite og forkome barn i dette ureine miljøet, er å ta fram vaskekluten og tørke barnet i ansiktet og på hendene. Deretter tek ho barnet på fanget, held omkring det og kviskrar noko i øyret, som får barnet til å smile. Kva er det ho seier? Jau, dette: "Eg elskar deg. Du er eineståande. Det finst ingen i verda som deg. Eg vil gjere alt eg kan for at du skal bli lykkeleg. Og husk: Jesus elskar deg."

To barn vart borne til dåpen denne søndagen og fekk sitt symbolske korsmerke. Vi fekk vite at kopterane gjerne har eit kors tatovert i handflata. Etter gudstenesta fekk dei som ville, og det var dei fleste, kome fram og få teikna eit kors i svart tusj i venstre handa. Mama Maggie tok seg god tid med kvar einskild i ei forsamling på fleire hundre. Men det var dei milde augo hennar eg vil hugse best.

Mest leste siste måned

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere