Hans Olav Brendberg

63

Eit kulturdrap i emning. Kristeleg Folkepartis nye samepolitikk?

Kristeleg Folkeparti har hamna i den merkelege rolla som garantist for eit forsøk på å sparka beina under det mest utsette av dei offisielle norske språka. Den rolla bør partiet snarast mogleg koma seg ut av.

Publisert: 21. des 2015

Moderne samisk historie byrjar med det samiske landsmøtet i Trondheim i 1917. Møtet vart opna 6. februar – som i nyare tid har vorte samisk nasjonaldag. Initiativtakar til dette landsmøtet var Elsa Laula Renberg – jordmor og politisk aktivist frå det sørsamiske området som eg er fjernt i slekt med. Sjølv om sørsamane er ei svært lita gruppe samanlikna med den lang meir talsterke samiske folkesetnaden lenger nord var det ikkje så merkeleg at initiativet til organisering kom frå sør. Sørsamane vart tidlegare utsett for presset frå det moderne samfunnet, og kunne læra av andre sine røynsler frå den organiseringsbølgja som gjekk gjennom det norske samfunnet mot slutten av attenhundretalet.

 

Etter krigen var skipinga av Norske Reindriftssamers Landsforbund den viktigaste nyskapinga i samisk organisasjonsliv. På veg heim frå stiftingsmøtet i Tromsø køyrde bussen med 22 utsendingar frå det sørsamiske området ut i elva ved Dunderland, og 16 vart drepne. Leiarsjiktet i miljøa vart fjerna med eitt slag.

 

På dette tidspunktet var sørsamisk eit reint privatspråk, til bruk innetter i familie og slekt. Då Sameskolen for Midt-Norge i Hattfjelldal vart oppretta eit par år etterpå fanst det ikkje noko slikt som undervisning i samisk språk. Skulen var ein internatskule for nomadar – som tilsvarande institusjonar i Finnmark. Sørsamisk overlevde som språk trass i, og ikkje på grunn av norske styresmakters kultur- og utdanningspolitikk.

 

Men eit skifte var i emning. Professor Knut Bergsland valde sørsamisk som eitt av sine spesialstudie, og samla inn eit omfattande språkmateriale som etter kvart har vorte til ordbøker og annan dokumentasjon. Og dottera til ein av dei som omkom ved Dunderland byrja saman med Bergsland å laga ei skriftnorm for dette litteraturlause privatspråket. Ho hadde teke lærarskulen på Nesna, og var no lærar ved sameskulen i Snåsa. Ella Holm Bull sat ved kjøkenbordet og produserte det første skriftlege undervisningsmateriellet på sørsamisk, som vart masseprodusert på ein gamaldags spritstensilmaskin. Ti år etter, tidleg på åttitalet, hadde dette arbeidet kome så langt at dei første lærebøkene på sørsamisk vart utgjeve, og dei statlege institusjonane – sameskulane i Snåsa og Hattfjelldal – vart «erobra frå innsida». Frå å vera reiskap for den statlege fornorskingspolitikken vart desse skulane kulturberande institusjonar for sørsamisk språk og identitet.

 

Samstundes skjedde ei dramatisk forandring av det sørsamiske samfunnet. Som i liknande samfunn hadde isolasjonen i den tradisjonelle reindrifta sikra at språk og kultur levde vidare. Vegen ut av reindrifta var samstundes vegen ut av samiske tradisjonar. Min samiske forfader – min oldefar – vart sett bort av di foreldra ikkje greidde å fø ungeflokken på ein knøttliten husmannsplass (oldefar min var ikkje eingong sikker på kor mange søsken han hadde – det var 11 eller 12). I hans generasjon var skiljet mellom gårdmann og nomade eit etnisk skilje – mellom “bumann” og “lapp”. Men no vart reindriftsnæringa lagt om, og ein ny generasjon tok med sin samiske identitet til det nye tilværet som følgde med industrialisering og utdanning. Det var plutseleg fleire slags folk i verda enn «bumann og lapp».

 

Moderne sørsamisk historie handlar difor om to store trendar som utviklar seg parallelt på grunn av denne overgangen – og som er avgjerande for sørsamisk språk si overlevingsevne. I utgangspunktet hadde språket overlevd på rein trass – i isolasjonen som den gamle, nomadiske reindrifta gav og i trass mot eit norsk majoritetssamfunn som handsama “finn” og “lapp” med alt anna enn alminneleg respekt. No vart denne isolasjonen brote, og sørsamar nytta dei høva industri- og utdanningssamfunnet gav. Dette førde til at sørsamisk mista dei faste bruksarenaene. Men samstundes skjedde det ei kulturell vekkjing innetter i miljøet, der Holm Bull og andre pionerar rydda grunnen for ein sørsamisk skriftkultur. Dette arbeidet har utvikla seg jamt – vi ser stor skilnad på tilfanget av litteratur og læremateriell berre på dei ti åra som har gått sidan eldsteguten vår byrja med sørsamisk som andrespråk. Denne omstillinga er heilt naudsynt om sørsamisk språk skal overleva. Naturlegvis har det vore konfliktar og blindspor undervegs. Men mitt intrykk er at dei sørsamiske miljøa har utvikla fornuftige tilpassingsstrategiar, og at det finst sterke haldningar og verdiar som gjev sørsamisk språk ein god sjanse til å overleva.

 

Det er likevel eit “men” her. For naturlegvis er nyrekrutteringa i botnen ein flaskehals – særleg når språket ikkje lenger lever i isolasjon, og når veksten i stor grad skjer i gruppa som har sørsamisk som andrespråk. Det er her Sameskolen for Midt-Norge har spela ei pionerrolle. Og denne rolla er kritisk – av to grunnar. Som alle som har stotra på engelsk veit, handlar språk om sjølvtillit. Skal språkopplæringa ha noko for seg, må ho ta sikte på å gje elevane mot og sjølvtillit for å bruka språket. Sørsamisk har i tillegg den ulempen at språket er spreidd utover i små grupper i eit område som rekk frå Femunden til Saltfjellet. Skal språket leva, trengs møtepunkt der ungar og ungdom kan møtast, og der ein byggjer opp under identitet og språk. Her har Sameskolen for Midt-Norge spela ei unik rolle.

 

Den pionerrolla byrja med eit nedleggjingsforslag. På nittitalet gjekk talet på elevar som budde på internatet heile skuleåret på jamn tur nedover. Og som følgje av dette kom det framlegg om å leggja ned skulen. I staden skjedde det noko heilt anna. Statsråd Jon Lilletun tok personleg grep, og i staden for nedleggjing byrja skulen den naudsynte omstillinga frå å vera internatskule for ungar tilknytt reindrifta til å bli eit språk- og kultursenter som gjennom fjernundervisning og integreringsveker fungerte som nav i undervisinga i sørsamisk språk og kultur, med elevar frå Rana i nord til Frøya i sør. Frå ministeren fekk skulen eit nytt oppdrag: I staden for å bu heile året på internat, skulle dei sørsamiske borna gå på heimeskulane sine – og få språktilbodet frå det kompetansemiljøet som var bygt opp i Hattfjelldal.

 

Denne skulen møtte vi då den første av ungane våre byrja med samisk som andrespråk for ti år sidan, og denne skulen har utvikla eit kompetansemiljø som vi har grunnleggjande tillit til. Dei som trur denne jobben kan gjerast “billig”, og setjast ut på anbod, veit svært lite om kva undervising og formidling innanfor eit truga språk handlar om.

 

Diverre ser det ikkje ut at det å vita svært lite er noka hindring i denne saka…

 

For to år sidan publiserte tre journalistar ein artikkel i Bergens Tidende: “Dette er en skole uten elever”. Artikkelen er del av ein serie med reportasjar om pengesløsing i Noreg, og ikkje plagsamt tyngd av kunnskap om det journalistane skriv om. Bileta fortel at det er lite ungar på skulen etter at sommarferien har byrja – slik det jo ofte er i norske skular. Journalistane refererer til at det er fleire år sidan dei siste faste elevane gjekk ut av sameskulen – utan å nemna med eit ord at dette faktisk har vore oppdraget for den omstillinga som har gått føre seg ved Sameskolen i Hattfjelldal. I ein oppfølgjingsartikkel samanliknar dei tre journalistane prisane pr. elev for tilbodet i Hattfjelldal – samanlikna med “Globalskolen”, som tilbyd støtte i “norske” fag til norske elevar rundt om i verda. No har eg sjølv røynsle med kjøp av tenester frå Globalskulen – og å samanlikna prisar er i dette tilfellet heilt meiningslaust. Det er som å samanlikna kostnaden med å spela Åge Alexandersen-CD på fest – og å få Alexandersen og sambandet til å spela live.

 

Med ein villeeinande reportasje som ikkje avslørte nemneleg kunnskap om språk og språkundervisning, og nokre meiningslause samanlikningar, var dei tre journalistane ferdige med saka. Men myten om “skulen utan elevar” byrja leva sitt eige liv. Ikkje minst i Framstegspartiet. Framstegspartiet har programfesta å avskaffa Sametinget og det meste av samiske rettar – og partiets nordlandsrepresentant Kenneth Svendsen lova at han skulle få lagt ned “skulen utan elevar”. Og nokon kvalitetssjekk på mytespreiinga frå Bergens Tidende var det ikkje snakk om – her “visste” Svendsen og andre at det dreidde seg om sløsing med pengar, og at tilbodet i Hattfjelldal kunne erstattast med eit brevkurs á la “Globalskolen”.

 

Eg la merke til Bergens Tidendes desinformasjon den gongen, men la ikkje vekt på dette. Skulle ein retta på alt tøv som blir skrive i norske aviser ville ein fort ha nok å gjera. Men her var det overraskingar i vente.

 

I samband med årets framlegg til statsbudsjett kom regjeringa med eit framlegg om å leggja ned Sameskolen for Midt-Norge. Det finst ingen konsekvensutgreiingar. Regjeringa seier ingenting – ingenting – om korleis tilbodet til oss som har ungar med sørsamisk som språk i grunnskulen skal bli vidare. Det einaste regjeringa kjem opp med er rituell gjentaking av myten om “Skole utan elever”. Men det som forbausar meg mest er at Høgre og Framstegspartiet har fått med seg Kristeleg Folkeparti og Venstre på laget i denne saka. Med eit pennestrok let KrF eit parti som står for ein samepolitikk som er motsett av KrF sin utsletta femten års byggjande arbeid på den grunnmuren som Jon Lilletun la i si statsrådstid.

 

Alle veit kva Framstegspartiet meiner om Sametinget, samisk språk og samiske rettar. Dei som tillet seg å vera i “god tru” i denne saka er for naive til at dei bør ha noko med politikk å gjera. Sameskolen for Midt-Norge har no budsjett fram til sommaren. I siste stortingsval røysta eg KrF, av di eg oppfatta partiet som garantist for seriøs saksgang i slike saker – i ein situasjon der det låg an til at dei blåblå skulle overta. Om ikkje KrF og andre no tek ansvar, vil eit fagmiljø som er bygt opp i eit jamt og seigt arbeid på oppdrag frå ein av KrFs mest profilerte politikarar i nyare tid bli spreidd for alle vindar. Og framtida til sørsamisk språk vil bli utsett for unødig risiko – i ei sak der Stortinget let FrP setja dagsorden for samepolitikken. Om KrF no gjer som Pilatus, og toer sine hender, er eg ferdig med partiet for godt.

Kommentar #1

Olav Nisi

145 innlegg  4829 kommentarer

Sameting

Publisert nesten 6 år siden

Godt å sjå deg att,  Brendberg  !  Innlegget ditt er som valeg vel begrunna og leseverdig sjøl for ein innlandsfødd telemarking utan særleg engasajement i saka. Men eg ber deg ( og moderator) tilgje ein liten spøk i høve jula:

Det var urfolkskongress i USA.  Med stort oppbod av folk frå heile verden, folk frå Australia, Stillehavsøyar, Amazonas, Grønland og Sibir og  Finnmark.  Kongressen var så viktig at daværande og  president George Bush fann det opportunt å vitja samlinga.  Han gjekk rundt og presentera seg, kom fram til den norske delegasjonen:

"I'm  George Bush, President of the United States ! "   Den norske leiaren reiste seg, skaka hands og sa:  "I'm the President of the Same Thing !" 

Kommentar #2

Hans Olav Brendberg

63 innlegg  1085 kommentarer

Vedtaket kan ikkje bli ståande

Publisert nesten 6 år siden

Avisa Sagat er konkluderer svært tydeleg når det gjeld kva konklusjon denne saka må få. Regjeringa har ingenting å syna for seg når det gjeld kva dei kan tilby neste år. Det finst ikkje eit minimum av saksførebuing - Stortingvedtaket er bygt på slagord og myter:

http://www.sagat.no/index.php?page=vis_nyhet&NyhetID=1058

Kommentar #3

Njål Kristiansen

160 innlegg  20651 kommentarer

Publisert nesten 6 år siden
Hans Olav Brendberg. Gå til den siterte teksten.
I samband med årets framlegg til statsbudsjett kom regjeringa med eit framlegg om å leggja ned Sameskolen for Midt-Norge. Det finst ingen konsekvensutgreiingar. Regjeringa seier ingenting – ingenting – om korleis tilbodet til oss som har ungar med sørsamisk som språk i grunnskulen skal bli vidare.

La meg med en gang si at dette er ikke et tema jeg kjenner til bunns. Jeg kommer i hu noen dager hvor jeg var hensatt til å følge Oddasat ganske jevnt. Akkurat i den tiden var det gjentagne små innslag om hvordan man ikke klarte å fylle - kan jeg kalle det samiske posisjoner? - med samisktalende. Språket er så til de grader kommet på hælene at den fremtidige utvikling egentlig er ganske klar. Det vanskeligste i denne posisjonen er at det ikke lenger finnes kvalifiserte lærere til å fylle skolen. Over tid er det ikke vanskelig å se hva resultatet blir. 

Årsaken kan være som du påpeker at også samisk blir norskere, det er ikke lenger den samme stringens som tidligere, og færre velger bare samisk. Uten at noen egentlig har villet det, men snarere fordi at man ikke tidligere demmet opp for en slik utvikling, går det som du beskriver. 

Da kommer vi til politikernes dilemma; høna eller egget? Hvem skal man holde liv i? Umiddelbart virker det unaturlig å tvangsutskrive noen til å lære seg samisk i lærerutdanningen og øremerke dem til en fremtid i språkets tjeneste. Om vi har nådd tippepunktet allerede er ikke godt å si, men slik jeg tolker situasjonen er vi i ferd med å komme til et stadium hvor man kan se for seg at samisk parkeres som levende språk i Norge. Vi har fått hengt opp to-språklige skilter over alt i samisktalende kommuner, men mon ikke det bare blir et utstillingsvindu når det ikke finnes folk bakom til å skape en samisk virkelighet. Kan hende regjeringen og Krf ikke vil være havre til en død hest, kan hende de bare avkorter pinen til en døende og tar konsekvensene ved en kulturell endring som likevel bare skyter fart. Jeg kan være enig med deg i at uten skole skyter en slik utvikling fart. I dagens leie er det et spørsmål om det ikke allerede er for sent. 

PS; Velkommen tilbake. Det var på tide!:-)

Kommentar #4

Marianne Solli

19 innlegg  1547 kommentarer

Takk

Publisert nesten 6 år siden

for et fint, men skremmende innlegg! Ja, denne fornorskingspolitikken humper og går ennå. Jeg er selv fratatt 2 språk på grunn av denne mindreverdige politikken som har vært drevet (også) i tidligere tider. Rundt 1900-tallet var det forbudt å snakke samisk på skolene nordpå for samisktalende elever ... også ute i frikvarterene, der lærere slo ned på slik tale i henhold til lovene på den tiden. 

Ubarmhjertigheten og undertrykkelsen lenge leve! Det nytter, for snart er der ikke noen igjen til å føre de samiske språkene videre. 

Kommentar #5

Hans Olav Brendberg

63 innlegg  1085 kommentarer

Vanskelege vurderingar

Publisert nesten 6 år siden
Njål Kristiansen. Gå til den siterte teksten.
Da kommer vi til politikernes dilemma; høna eller egget? Hvem skal man holde liv i? Umiddelbart virker det unaturlig å tvangsutskrive noen til å lære seg samisk i lærerutdanningen og øremerke dem til en fremtid i språkets tjeneste. Om vi har nådd tippepunktet allerede er ikke godt å si, men slik jeg tolker situasjonen er vi i ferd med å komme til et stadium hvor man kan se for seg at samisk parkeres som levende språk i Norge.

Naturlegvis har Njål Kristiansen rett i at det kan liggja vanskelege vegval i dette stoffet. Då er det viktig at saka blir opplyst, slik at ein veit kva ein held på med.

Eg er sjølv halvstudert røvar, men målreising og språkpolitikk er faktisk noko eg kan noko om. Eg har svært god oversikt over målreising og språkpolitikk i Noreg (er tidlegare leiar i Norsk Målungdom), god oversiktskunnskap over målreising på Færøyane, ein viss kunnskap om tilsvarande rørsle i td. Slovakia (Slovakisk målreising frå Ludovit Stur og Bjørnson kampanje for minoritetsrettar for slovakane), irsk målreising (frå irish revival på slutten av attenhundretalet fram revitaliseringa av irsk-gælisk i Nord-Irland etter 1970) og noko kunnskap om gjenreisinga av hebraisk språk frå slutten av attenhundretalet (eg les og snakkar litt hebraisk).

Dette, saman med ein god del røynsle frå organisasjonsbyggjing og liknande arbeid, gjer at eg slett ikkje trur sørsamisk er noko døyande språk i dag. I slike spørsmål er vilje viktigare enn tal, og det eg ser er eit miljø med sterke haldningar og mykje vilje. Men ingen kan i dag byggja ein skriftkultur på rein dugnad, utan at staten betalar kostnadene med grunnopplæring og nokre nøkkelfunksjonar. Det gjeld ikkje berre sørsamisk - sjølv dei norske språka ville få store problem om opplæringa og kulturformidlinga i dei vart eit reint, dugnadsbasert fritidstilbod.

Eg kjende ein gong Jan Tore Sanner - den gongen vi begge sat i landsstyret til Norges Gymnasiastsamband for ein liten mannsalder sidan. Det var ein arena for billig retorikk - tileigna på siste kurs i tale- og debatteknikk i AUF eller Unge Høgre. Det hadde sin sjarm, men eg fann vel ut at dette ikkje var noko for meg, og har nytta livet etterpå på å læra noko og gjera noko. Eg må vedgå at eg vart trist då eg høyrde på Sanner i stortingsdebatten etter årsmeldinga frå Sametinget. Det var som å gå rett inn i ein tidsmaskin - Sanner freista så godt han kunne å gøyma seg bak retoriske fikenblad som ikkje var noko større enn dei eg minnest frå den gongen.

Vi har fem språk som er verna av den norske grunnlova. Skal ein gjera endringar i institusjonar, opplæringstilbod eller lknande med store konsekvensar for eitt av desse språk må jo eit minimumskrav vera ei saksutgreiing. Og ei slk saksutgreiing er jo i og for seg på veg - regjeringa har sjølv sett ned samisk språkutval for å utgreia desse spørsmåla. I staden for å venta denne utgreiinga vel regjeringa å fremja denne dramatiske endringa for sørsamisk som ei rein budsjettsak - med russestyret i Bærum som einaste faglege utgreiar.

Men om eg er oppgjeve over Høgre (Framstegspartiet gidd eg ikkje kommentera i desse sakene) som må eg vedgå at eg er "månebedotten" over KrF, for å seia det på bergensk. Dette må vera eit arbeidsuhell - og partiet bør raskt koma seg på banen for å retta opp feilpasninga.

Kommentar #6

Njål Kristiansen

160 innlegg  20651 kommentarer

Publisert nesten 6 år siden
Hans Olav Brendberg. Gå til den siterte teksten.
Vi har fem språk som er verna av den norske grunnlova. Skal ein gjera endringar i institusjonar, opplæringstilbod eller lknande med store konsekvensar for eitt av desse språk må jo eit minimumskrav vera ei saksutgreiing.

Be that as it may (hehe).... hvis disse språkene er en form for potemkinkulisser i et språkbilde som er i ferd med å i praksis trekke sitt siste sukk eller allerede har fått koldbrann og vil dø først om litt, blir det mest et spørsmål om når man skal stenge av maskinen. Jeg oppfatter deg dit hen at du egentlig forstår dette, men at du skulle ønske det ble gjort en innsats nærmest på tross av behov og ønsker i folket. Man kan da ikke tvinge noen til å lære seg eller opprettholde kvænsk og samisk bare for at det skal leve videre? I dag har vi midler til å bevare reminisensene musealt. Jeg forstår at det ikke er godt nok for deg, men har vi egentlig noe annet alternativ? Jeg vet ikke om regelen om 25% nynorsk i NRK fortsatt gjelder, men det er da også en slik anakronisme som har mistet sitt innhold siden knapt 8%, som en pekepinn på utbredelsen, av nordmenn bor i nynorskkommuner. Norge er formodentlig på vei til enspråklighet

Kommentar #7

Hans Olav Brendberg

63 innlegg  1085 kommentarer

Nei

Publisert nesten 6 år siden
Njål Kristiansen. Gå til den siterte teksten.
Be that as it may (hehe).... hvis disse språkene er en form for potemkinkulisser i et språkbilde som er i ferd med å i praksis trekke sitt siste sukk eller allerede har fått koldbrann og vil dø først om litt, blir det mest et spørsmål om når man skal stenge av maskinen. Jeg oppfatter deg dit hen at du egentlig forstår dette, men at du skulle ønske det ble gjort en innsats nærmest på tross av behov og ønsker i folket. Man kan da ikke tvinge noen til å lære seg eller opprettholde kvænsk og samisk bare for at det skal leve videre?

dette er ikkje potemkinkulisser, og språka er ikkje døyande. Men sant nok - om du brukar øks på pasienten, vil han døy. Det er slett ikkje trong for å tvinga nokon til noko som helst - men staten må ta seg av plikta til å gje folk ei grunnopplæring på eige språk. Nett slik staten gjer med nordsamisk, nynorsk og bokmål.

Kultur kostar pengar, om du skal vera seriøs. Du må faktisk ha ein del funksjonar i ein skriftkultur. Det må lagast lærebøker, det må gjevast ut litteratur. Det må gjevast ut aviser. Dette er ikkje noko "døyande" innanfor sørsamisk - tvert imot har eg sett det motsette. Minsteguten som byrja med sørsamisk andrespråk i haust har ein heilt annan tilgang på barnebøker - omsette og nyskrivne - enn det eldsteguten hadde då han byrja for ti år sidan.

Eg trur korkje Noreg eller td. Spania kjem til å bli eittspråklege land. Trendane går ikkje den vegen du trur - det er lenge sidan dette snudde.

Mest leste siste måned

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere