Hans Olav Brendberg

Alder: 7
  RSS

Om Hans Olav

Følgere

Islams andre andlet

Publisert over 6 år siden

Krigens andre side

IS representerer eit barbarisk islam, som utfører groteske brotsverk mot minoritetar i Irak og Syria.Men islam har også eit anna andlet. Her nokre bilete som syner soldatar frå Hizbollah, som slæss mot IS i grenseområda mot Libanon. I fjella her finst det kristen kulturarv og kristne minna. Desse bileta fortel om ei haldning:

http://thesaker.is/a-very-telling-picture-of-a-hezbollah-fighter/

Gå til innlegget

Mørkleggjing i dagslys

Publisert over 6 år siden

I går la Arne Ørum ut ein utmerka artikkel som syner korleis ei rekkje medie har vidareformidla oppdikta nyhende om ein israelsk soldat som gav ei gamal kvinne vatn, før han etterpå skaut henne. Verda er full av den slags tullball, og det er bra at slike saker blir avslørt.

Dei media som Ørum nemner – Middel East Monitor, Mondoweiss m.fl. er ikkje akkurat mainstream. Problemet er at slik nyhendefabrikkasjon ikkje berre er eit marginalt fenomen. Av og til skjer slikt noko midt i dei mest prestisjetunge medie: New York Times, Aftenposten og mange fleire.

Det styggaste dømet eg veit om på slik ”jaga i flokk”-journalistikk eg veit om er boomerangsaka i sakførselen mot John Demjanjuk. Demjanjuk vart tiltalt for å vera ”Ivan den grusomme” frå Treblinka – trass i at påtalemakta hadde dokument som synte at han ikkje var det. Trass i at dei sentrale prova mot han var KGB-produserte falskneri. Trass i at om lag det einaste som peika han ut som skuldig var at han heitte ”Ivan”. Den skueprosessen som vart halde mot Demjanuk i Israel var ein skam for israelsk rettsvesen. Den som kom frå det heile med ære var Demjanjuks israelske forsvarsadvokat, som greidde å få avgjerande prov ut av sovjetiske arkiv då Sovjetunionen gjekk i oppløysing. Konfrontert med desse dokumenta, som prova Demjanjuks uskuld, måtte Israelsk høgsterett sleppa Demjanjuk fri, etter at han hadde site fleire år på dødscelle.

Frifinninga av Demjanjuk truga med å eksponera det omfattande maktmisbruket i den amerikanske påtalemakta OSI. Yoram Sheftel gav ut eit bok – ”Defending Ivan the Terrible – The conspiracy to convict John Demjanjuk” der han ned i detaljar dokumenterer påtalemaktas kriminelle åtferd.

Ørum avslører sanningsvrenging i marginale media. Demjanjuksaka er skumlare, av di ho syner at ein kan driva total mørkleggjing i fullt dagslys. Det dreier seg om justismord i ordets eigentlege tyding (forsøk på å få hengt folk mot betre vitande for å forsvara juridisk prestisje). Det dreier seg om ei lydig presse som lograr for påtalemakta – sjølv etter at påtalemakta er avslørt.

I slike saker blir gjerne pressa gjerne svært forsiktige. Kommentaren under vart skrive då første runde i rettssaka i München var ferdig – men dette var naturlegvis umogleg å få på trykk i norsk presse, som sat og skreiv av påtalemakta sine pressemeldingar, og trykte stoff frå dei internasjonale byråa. Berre i israelsk presse såg eg teikn til kritisk dekning.

Lars Gule skreiv i går: ”Derfor kreves det litt mer enn bare Brendbergs påstander om saken.Eller er det boka til forsvarsadvokaten som er kilden til Brendbergs påstander? I så fall, skriver han mer om dette enn det Brendberg her "gjengir"?”

For å utdjupa påstandane noko legg eg ut dette. Demjanjuk døyddeutan å ha fått nokon endeleg dom for noko som helst.Eller med andre ord: Utan kriminelt rulleblad. Etter 35 års sakførsel, og fleire år på dødscelle. Jødiske organisasjonar protesterte mot at familien skulle få gravleggja faren/bestefaren i USA, men saka ende opp med at familien fekk ei grav å gå til.

Yoram Sheftel vart ikkje intervjua i internasjonal presse, men gav til israelske aviser uttrykk for at det heile framleis var ein farse. Sjølv snakka eg med grev Nikolai Tolstoy, som hadde vore sakkyndig under den israelske rettssaka. Han var framleis svært skeptisk til eit opplegg som han syntest det lukta KGB av. Eg legg ut kommentaren uforandra, som døme på ei sak der pressa mørklegg ei sak i fullt dagslys.

Demjanjuk: Rettferdig dom eller kvitvasking av OSI?

Den 12. mai vart Ivan Demjanjuk dømt til fem års fengsel , etter 35 års saksgang, 10 år i varetektsfengsel og fem år på dødscelle.Så vart han sett fri – og domen anka. For det er ingen grunn til å leggja saka daud – til det er mistankane om grove brotsverk alt for sterke. Då snakkar eg naturlegvis ikkje om Demjanjuk.

Saka byrja med at den sovjetvenlege avisa ”Ukrainian Weekly” i 1976 trykte ei faksimileutgåve av eit SS-identitetskort – ”Travnikidokumentet” - skrive ut til ein viss Ivan Demjanjuk . Dette faksimiletrykket er eitt av fleire bygt på ei sovjetisk kjelde – mellom anna finst ein interessant variant frå ei ukrainsk avis med eit anna bilete på dokumentet. Originalen til dette dokumentet vart første gong lagt fram for amerikanske styresmakter tidleg på åttitalet av Konstantin Rudenko personleg. Rudenko er anerkjent som ein av dei store forfalskarane i førre hundreår, og er vidgjeten for ungdomsverket ”Moskvaprosessene” der han stod for viktige delar av manus, sentrale rekvisittar og dokument.

Men ting tyder på at divisjon 14 i KGB hadde ein dårleg dag på jobben då dei laga Travniki-dokumentet. Den fremste sakkyndige på rettsleg verifisering av dokument i førre hundreår, briten Julius Grant, hadde ein fantastisk karriere frå han i studentdagane var med i teamet som granska Tut-Ank-Amons mumie til han som gamal avslørte Hitlers dagbøker. Etter ei grundig gransking av Travniki-dokumentet konkluderte han med at dette ”heilt sikkert ikkje kunne vera eit dokument som tilhøyrde Demjanjuk”. William Flynn, ein av USAs fremste sakkyndige på dokumentverifisering og falskneri, meinte dei israelske ekspertane sin rapport om dokumentet ville stroke på opptaksprøven til ”American Society of Document Examiners”. Over 20 år etter desse undersøkjingane er denne forfalskinga framleis eitt av dei sentrale prova mot Demjanjuk. Kvifor? Har dei ikkje noko betre?

No vil sikkert den vakne lesar spørja: Kvifor i all verda skulle ein mann som Rudenko bry seg om ein metallarbeidar i Cleveland med fire års grunnskule? Vel, Rudenko var ein forfalskar og intrigemakar av format, og dreiv ikkje privat praksis. Når Rudenko var involvert var det alltid eit spørsmål om sovjetisk statsinteresse.

Tidleg på syttitalet tinga Nixon og Kissinger fram ei omfattande normalisering av tilhøvet til Sovjetunionen. Dette stranda då Kongressen i 1973 vedtok det sokalla ”Jackson-Vanik amendment”, som i følgje J.J.Goldberg gav det jødiske samfunnet veto når det galdt USAs handelshopehav med Sovjetunionen. Med Jackson-Vanik kom tilhøvet til Sovjetunionen i spel, og grunnlaget var lagt for den rørsla som enda opp med at Ronald Reagan i 1980 kunne byrja ein ny ”kald krig”.

Jackson-Vanik var ein siger for det jødiske samfunnet i USA, men ikkje berre for dei. Fleire grupper i USA støtta den nye ”kalde krigen” – ikkje minst det ukrainske og det litauiske eksilsamfunnet. Dette såg sovjetarane – og dei likte ikkje det dei såg. Kva gjorde dei? Travnikidokumentet har til no gjeve over tredve år med gjensidige skuldingar og mistenkeleggjering mellom ukrainarar og jødar i USA . Gjorde ikkje Rudenko som Karius – banka på ein stad der han visste det gjorde vondt?

Men kunne KGB gjera dette utan at amerikanarane fekk mistankar? Nei. Den FBI-rapporten som nyleg kom for dagen syner at amerikanarane midt på åttitalet meinte at heile opplegget stinka. Men då FBI freista få saka mot Demjanjuk lagt daud i 1985 hadde det allereide gått prestisje i saka for Office for Special Investigations – OSI. Dei var allereide godt i gang med å dikta opp historia om at Demjanjuk var ”Ivan den Grusomme” frå Treblinka, og trong alle dokument dei kunne få tak i som kunne brukast mot han. Alt som tydde på at han var uskuldig vart hemmelegstempla.

FBI-rapporten går inn i eit mønster. Påtalemakta har heile tida halde hemmeleg dokument som underbygde at Demjanuk var uskuldig. Hadde ikkje Sovjetunionen gått i oppløysing ville Demjanjuk truleg vore hengt for 20 år sidan. Allereide her burde difor varsellampene byrja blenka. Men då FBI-rapporten vart imøtegått i media burde i tillegg sirenene vorte slått på. For kven gjekk ut og garanterte at OSI hadde vurdert rapporten frå FBI nøye? Neal Sher. Med andre ord: Same mannen som på åttitalet freista frå Demjanjuk hengt som Ivan frå Treblinka – trass i at han visste om og heldt hemmeleg dokument som prova at Ivan frå Treblinka var ein annan mann. Same mannen som i 1986 organiserte produksjon av falske vitnemål mot Demjanjuk på bestilling frå den israelske påtalemakta. Same mannen som nytta stillinga som direktør for ”Conference on Jewish Material Claims Against Germany” til å produsera så mange og store falske reiserekningar at han vart frådømt advokatløyvet sitt for nokre år sidan. Likevel rekna dei store avisene med at Sher også denne gongen selde god fisk, og kom ikkje med oppfølgjingsspørsmål. FBI-sporet vart lagt daudt. Berre stanken vart igjen.

Men det er fleire grunnar til å sjå på det som skjer i München med svært stor skepsis. Kvifor kravde td. Spania Demjanjuk utlevert på ein ny tiltale nyleg? Dei som har ført straffesaker mot Demjanjuk – i Tyskland og i Israel – har formelt sett etterforska saka sjølve. Men alle veit at OSI har vore tungt inne i prosessen. Var OSI redde for ei frifinning i Tyskland – og fekk Spania til å krevja utlevering slik at prosessen kan gå sin gang heilt til kreften tek Demjanjuk?

Vi snakkar om det andre forsøket på justismord mot Demjanjuk. Pressekommentatorar hevdar ofte at Demjanjuk vart slept fri i Israel på grunn av tvil. Det er tøv – det var ikkje tvil som gjorde at Demjanjuk slapp levande ut av Israel. Etter at høgsterettsdomar Dov Levin hadde dømt Demjanjuk til dauden, reiste han rundt på føredragsturné i jødiske forsamlingar i USA. Der sa han: ”Det er ikkje nok å hevda at du er uskuldig. Du må prova at du er uskuldig!”. Det kunne ikkje Demjanjuk – forsvaret hans kunne berre reisa sterk tvil om dei sentrale prova, ikkje minst Travniki-dokumentet. Men då saka var oppe i israelsk høgsterett kunne forsvararane prova at Demjanjuk var uskuldig etter tiltalen. Domen frå israelsk høgsterett er eit akrobatisk meisterstykke som freistar kamuflera at det israelske rettssystemet er tatt med buksa nede etter ein av dei mest skandaløse skodeprosessane i moderne tid. Og juristar i Israel var klar over kor pinleg det heile var. Domar Chaim Cohen sa det slik: ”Om noko likna på ei rettferdig rettssak var det reint slumpetreff.”

Midt på nittitalet var Demjanjuksaka pinleg – pinleg for det israelske rettsvesenet, pinleg for det amerikanske rettsvesenet og pinleg for OSI. Heile forsøket på justismord låg der og truga med å bli ein boomerang som slo tilbake mot relativt mektige interesser som hadde regissert justismord nr. 1. Difor byrja dei den prosessen som no har ført fram til dom i München. Då Demjanjuk hadde vorte frifunne, sa ”ein røynd aktor nær saka” til avisa Maariv: ”Det viktigaste no er i det minste å prova at Demjanjuk var del av nazistane si utryddingsmaskin (….) elles (….) vil vi gje eit stort bidrag til den nye, verdsomspennande rørsla som nektar for at Holocaust nokon gong har skjedd.”

Reint sakleg er dette sjølvsagt absurd. Demjanjuks forsvar i Israel la eksplisitt til grunn at alt det aktoratet sa om utrydding av jødar i Europa var riktig. Ei frifinning av Demjanjuk vil ikkje endra kunnskapen vår om jødeutryddinga i Europa med ein millimeter. Derimot vil ei frifinning føra til at flasketuten byrjar peika på dei som i over tredve år har ført kampanje mot Demjanjuk.

OSI er, slik namnet seier, ikkje noko alminneleg kontor hjå den amerikanske statsadvokaten. OSI vart i følgje J.J.Goldberg oppretta som følgje av politisk press frå det jødiske miljøet i USA. Neal Sher var sjef for OSI frå 1983 til 1994 og gjekk vidare til sjefsstillinga i AIPAC før karrieren kollapsa då han vart teke med hendene djupt i kakeboksene til ”Claims Conference”. OSI er ei grein av den amerikanske statsmakta, men er oppretta av og leidd av folk i kjerna av israellobbyen. Det kan godt vera fleire enn Sher som har interesserte i å unngå ei gransking av OSI. Det er prova grove brotsverk, som produksjon av falske vitnemål for å få Demjanjuk dømt til døden. Dette veit vi av di ukrainarar i USA i fleire år systematisk undersøkte innhaldet i søppelbøttene i McDonaldsrestauranten over gata frå OSI. Slik er mange av lovbrota til OSI dokumentert. Men noko skikkeleg gransking har aldri vore gjennomført.

Demjanjuk held framleis fast ved den same forklaringa som han første gong la fram i avhør på slutten av syttitalet. I denne saka er det aktoratet som har hoppa frå isflak til isflak. Grunnen til at det skar seg for aktoratet førre gongen, var at dei freista driva vidare etterforsking ut frå dei dokumenta dei hadde fått frå Rudenko. Dei gjennomførte fotokonfrontasjonar der eit portrett av Demjanjuk vart sett saman med andre tidstypiske bilete av mannspersonar med smale andlet og mørkt hår. For å hjelpa på minnet til dei som skulle identifisera Demjanjuk, var portrettet hans dobbelt så stort som dei andre. Men ingen av dei tjue israelske overlevande frå Sobibor kjende att Demjanjuk. Derimot kjende overlevande frå Treblinka att Demjanjuk som ”Ivan Grozny”, og dermed tok saka eit spor som sikkert ville overraska Rudenko.

Denne gongen har aktoratet kjørt langt tryggare, og brukt Rudenkos prov og vitnemål som ryggrad. Slik har dei unngått dei sjølvmotseiingane dei rota seg opp i sist, men overtydande blir det ikkje. Travnikidokumentet er og blir eit tviegga sverd, og den skarpaste eggen vender mot aktoratet.

Demjanuks israelske forsvarar, Yoram Sheftel, er den einaste som har kome frå denne saka med æra i behald, sjølv om han nesten mista auga i eit syreåtak utført av ein av dei som beviseleg har kome med løgn i israelsk rettssal. Då domen i München vart kjend, rykka Sheftel ut og kalla det heile ein farse. Og det er kanskje rett sjanger? Eit multinasjonalt aktorat som spring ut og inn av dører, og stadig kjem med nye skuldingar, prov og vitnemål som undergrev kvarandre. Eit vitne, Yisrael Yehezkeli, som først hevdar at Demjanjuk har drepe båe foreldra hans i Treblinka, før han etter sceneskiftet hevdar at Demjanjuk har drepe foreldra hans i Sobibor ( i mellomtida har han blinda forsvarsadvokaten med syre). Demjanjuksaka som farse vil gje forviklingar der Moskvaprosessene møter Holocaustindustrien, med stadig meir forbausande resultat. I siste akt sit den gamle metallarbeidaren for det meste og snorksøv i rettslokalet, medan aktoratet byrjar snakka tysk. Og til slutt kan høgsterettsdomar Dov Levin oppsummera: ”You have to prove innocence”!

Gå til innlegget

Det israelske tangrammet

Publisert over 6 år siden

Om tabu, blinde flekkar, fantasi og propaganda

Frå Kina har tangrammet spreidd seg over verda – det vesle puslespelet med sju faste brikkar, som ein kan setja saman på uendeleg mange måtar. Ein båt, ein bil, eit dansande menneske – brikkane gjev eit omriss, og fantasien gjer resten.

Også staten Israel fungerer som eit slags tangram. Ein av dei interessante sidene av det israelske prosjektet er korleis ulike folk ser akkurat det dei ønskjer sjå i staten Israel. Protestantiske fundamentalistar ser ei verkeleggjering av det gamle testamentet sine løfte til Abraham. Sosialistar som vitja Israel på femti- og sekstitalet såg eit sosialistisk eksperimentsamfunn, ein kibbutzsosialisme der den borgarlege familien var erstatta av nye, frie mønster for sosialt liv. Håkon Lie og den gamle eliten i Arbeidarpartiet såg eit samfunn der eit parti og fagrørsle bygde ein demokratisk sosialisme. Amerikanarar ser USAs viktigaste allierte i eit område prega av kaos, krig og islamsk fundamentalisme. Europeiske populistar ser ein nøktern og realistisk stat som står som ein påle andsynes trugsmålet frå islamsk fundamentalisme. Og venstreorienterte antiimperialistar ser ein utpost for amerikansk imperialisme – eit hangarskip som er umogleg å søkkja.

Kort sagt: Alle ser det dei vil sjå – dei projiserer eigne idear over på denne staten i Midt-Austen, og formar han i sitt bilete. Dei formar ikkje fritt – Israel er eit eksisterande samfunn, og det finst nokre kjennsgjerningar ein må ta omsyn til når ein skal laga seg eit bilete. Men likevel er prosessen svært fleksibel – nett som du kan laga svært mange bilete av dei sju brikkane i tangrammet. Israel har td. ei svært synleg militærmakt. Nokre ser eit forsvar dimensjonert for å stå mot ei fiendtleg, arabisk verd som vil kasta Israel på havet. Medan andre ser ei maskin dimensjonert for å vera hegemonisk stat i eit stort område. Nokre ser verdas mest moralske armé, andre ser soldatane som er plassert ut på kontrollpunkt på heile Vestbreidda for å gjera livet så praktisk umogleg som råd for palestinarane.

Dette er uhyre interessant, ikkje minst av di fenomenet er eldre enn staten Israel. Også før skipinga av staten Israel var jødiske nettverk si rolle i vestleg politikk eit tangram – ei samling brikkar som vart lagt i mønster der alle såg det dei ønskte eller frykta mest. Den store, jødiske samansverjinga er berre eitt av desse tangrammønstra frå tida før andre verdskrig. Kvifor er det slik? Kvifor ser folk det dei vil sjå når det gjeld jødane si rolle vestlege samfunn, og kvifor er det knytt så sterke kjensler til desse spørsmåla?

Blinde flekkar og fantasi

Skal vi forstå dette, kan ein analogi vera nyttig. Synssansen handlar svært mykje om tolking. Dyr som utviklar augo med skarpt syn må samstundes utvikla ein stor hjerne for å tolka synsinntrykka. Dei mange ulike formene for synsbedrag fortel indirekte om apparatet for å tolka synsinntrykk.

Midt på netthinna ligg den gule flekken. Ingen stad ligg synscellene tettare enn nett der – her ligg skarpsynet vårt. Dette er blikket vårt. Men litt til sida for denne flekken av skarpsyn går synsnerva frå auga til hjernen, og akkurat der synsnerva går ut av auga finn vi ein flekk heilt utan synsceller. Det fører ikkje til nokon svart flekk i synsfeltet – tvert om tolkar hjernen vår synsbiletet slik at biletet i den svarte flekken vil vera likt omgjevnadene. Om du lagar to kryss på eit kvitt ark, og festar blikket på det eine med det eine auga vil det andre krysset forsvinna på ein viss avstand. Auga ser ingenting – og hjernen tolkar dette som kvitt ark.

Vi tolkar det vi ikkje ser. Og det er ikkje berre synsinntrykk som blir tolka slik. Vi har sterk trong til å sjå og forstå heilskap, og vi vil leggja mønsteret etter dei brikkane vi har tilgang til. Der vi manglar informasjon, vil hjernen vår fylla ut tomromma. Vi ”ser det vi vil sjå”.

Dette gjev nokre interessante følgjer for korleis vi kan skildra vårt eige samfunn, og vår eigen plass i dette samfunnet. For alle samfunn har sine ”blinde flekkar”, historiske strukturar knytta til maktbruk, vald, gløymsle og fortrenging, som dei sjølve ikkje ser. I tillegg har vi alltid hatt trong for å plassera vårt vesle liv i ein større kosmisk samanheng. Vi har sendt reidskapar og verdisaker med dei daude i titusenvis av år, i fall dei trong dette i den neste verda. Vi har skapt avanserte religionar. Sentralt i slike verdsbilete ligg det som Moses møtte i den brennande busken, det som fekk han til å sjå ned. Blikket vi ikkje kan møta, gudsnamnet vi ikkje kan seia. Den blinde flekken der synsnerva ligg open, men utan synsceller som kan fanga opp noko bilete. Vi ser ingenting, men tolkar desto meir.

Desse blinde flekkane ligg djupt i menneskenaturen. Og vi veit ein del om korleis dei verkar. Då Xavier kom til Japan, då jødar kom ut frå ghettoen og ut i det ikkje-jødiske samfunnet, då antropologane kom frå Europa til Stillehavsøyene: Når folk kjem frå ein kultur til ein heilt framand kultur kan dei sjå ting i den framande kulturen som er usynlege for dei som er innanfor kulturen. Dei ser kor synsnerva ligg naken, kor den kosmiske navlestrengen er festa.

Ofte er det investert kjensler, ære og frykt i desse kulturens nervefeste. Thomas Mahl gav for vel ti år sidan ut ei bok om korleis britisk etterretning systematisk dreiv påverknad i USA for å dra USA inn i andre verdskrig. Den operasjonen han skildrar var ikkje berre ukjend for dei fleste amerikanarar som levde den gongen. Han vart aktivt fornekta, og folk som skildra om lag kva som var i ferd med å skje, som Charles Lindbergh, vart stigmatiserte og marginaliserte. Etterkrigstidas historieskriving har gjeve oss ei ”historie der skuggekrigen systematisk har vorte fjerna eller usynleggjort”, i følgje Mahl.

”Fjerna eller usynleggjort” tyder sterke organisasjonar gjerda inn av ”cosmic top secret”. Det tyder dagsordenar som er so viktige at dei ikkje toler oppslag i avisa. For dei som er i nærleiken tyder det trøbbel om du blandar deg borti det du ikkje har noko med. Informasjon du berre får bak vasstette skott, slikt som det berre blir prata om i forbifarta i seine nattetimar over eit glas sterkt brennevin. Makt, gjerda inn av tabu og togn. Der den blinde flekken finst overtek fantasien. Og dei som let fantasien fylla inn tomromma overtek kjensla av frykt og sjølvforsvar som omgjev den blinde flekken. Det finst sterke immunreaksjonar mot ”konspirasjonsteoriar” i den amerikanske eliten etter at denne eliten samarbeidde tett med britisk etteretning for å nedkjempa det som var ei fleirtalsmeining i det amerikanske folket ved inngangen til andre verdskrig.

Parallellsivilisasjonen

Den jødiske religionen i det kristne Europa var ikkje berre eit parallellsamfunn. Jødedom og kristendom var motsette religionar. Den eine religionens frelsar var den andres Antikrist. Den eine religionens heilagdomar fyllte tilhengarane av den andre med avsky. Det var eit umogleg tilhøve, og dette umoglege tilhøvet vart oppdaga nokså tidleg. Då ein gjennomførde rettsleg undersøkjing av Talmud i Paris i 1240 kom det fram at boka inneheldt blasfemiar som kunne få sjølv den mest forherda til å rødma. Resultatet var at Talmud vart brent på bål. For jødane som opplevde dette var det heile ein eksistensiell katastrofe. Kvart ord i Talmud var Guds ord, og det låg eit enormt arbeid bak kvar pergamentside. No vart heile vognlass ete av flammane. Sanninga var umogleg, og måtte gøymast bak ein fasade.

Den ”jødisk-kristne” sivilisasjonen finst ikkje. Men den jødiske religionen overlevde middelalderen om lag slik ein drope vatn kan sveva over ei gloheit kokeplate. Sanninga i den jødiske religionen vart verja av lag på lag med fasade og sjølvforsvar. Ghettoen var ikkje berre eit produkt av at dei kristne ekskluderte jødane frå sitt samfunn – rabbinarane ønskte murar kring det jødiske samfunnet for å hindra uønskt kontakt. Dei fysiske murane vart forsterka med andre og sterkare: Gjennom ei rad forbanningar skulle den ortodokse jøden uttrykka avsky mot ikkje-jødane og alt dei sette pris på eller heldt heilag. Gjennom kompliserte reglar for mat skulle ein unngå å bli ureina av dei ureine ikkje-jødane. Gjennom ei rad språkspel uttrykte ein forakt mot ikkje-jødar, prestar, Jesus, jomfru Maria og alt det andre som stod sentralt i goyimane sin kultur. På båe sidene av den etnoreligiøse kløfta bygde ein fiendebilete: På jødisk side av den dumme, foraktelege og valdelege ikkje-jøden som levde eit liv utan andeleg meining. På ikkje-jødisk side av den utspekulerte, trulause og fanatiske jøden som inkje normalt menneske kunne lita på.

Sentralt i dette spelet finn du jødar si plikt til å halda sentrale sanningar i jødisk tru løynt for goyimane. Allereide Talmud slær fast at det i prinsippet er dødsstraff for goyimar som studerer Talmud: Sidan Torahen er Israels brur, driv goyimar som studerer Torah ekteskapsbrot. Rettssaken mot Talmud i Paris gjorde ikkje motivasjonen for å gjera jødisk tenkjing kjent noko sterkare. Og særleg i Spania byrja lærde katolikkar og konvertittar eit åtak på talmudisk jødedom bygt på kunnskap som den rabbinske eliten hadde vanskar med å forsvara seg mot. Ein fasade måtte byggjast – og ein fasade vart bygt.

Den israelske menneskerettsaktivisten Israel Shahak syner (i kapittelet ”Fordomar og undanflykter i ”Judisk religion, Judisk historia”) korleis desse villeiande fasadane til denne dag er ein heilt sentral del av vestleg forståing av jødisk religion. Den alminneleg opplyste europear og amerikanar manglar kunnskap om sentrale sider av jødisk religion og historie. Til gjengjeld har han og ho sterke meiningar om kva ein ikkje kan seia om jødisk religion – uavhengig av om ein har solid støtte i kjelder eller ikkje. Eg har sjølv (i ”Sant og usant om jødisk religion”) synt korleis den same slagsida pregar det viktigaste akademiske arbeidet om jødedom på norsk. I tillegg er all historieskriving om jødedom prega av at fasaden blir forsvart med alle middel. Typiske utslag av dette er at konvertittar frå jødedom til kristendom blir demonisert, mistenkeleggjort og tillagt vikarierande motiv. I tillegg til konvertittar blir alltid Johannes Eisenmenger sitt arbeid alltid mistenkeleggjort og demonisert. Ikkje av di Eisenmenger dreiv med villeiing eller forfalsking. Tvert mot er Eisenmenger stort sett svært påliteleg. Hebraisten Eisenmenger studerte talmudisk litteratur i seksten år, og gav ut eit omfattande verk der han med tilvising til kapittel og vers synte kva slags absurde og opprørande ting som fanst i den jødiske læra. Han avslørte eit dobbelt bokhalderi, og gav eit unikt glimt inn i kva som fanst bak fasaden. Rabbinarane kunne ikkje imøtegå dette – i staden freista dei muta han med ein større pengesum. Då det ikkje gjekk, fekk dei keisaren til å kverrsetja boka. Etterpå kjøpte dei same, rike jødane i Tyskland heile opplaget, og byrja ein kampanje for demonisering og bakvasking av Eisenmenger som har vara til no, med skiftande grunngjevingar. Polemikk, fienskap mot sanninga, mistenkeleggjering av motiv. Juks med omsetjingar, utelating av viktige fakta. Fasaden er solid konstruert, og blir halde ved like ved hjelp av effektive og velprøvde taktikkar.

Resultatet blir som det alltid vil bli på eit felt der alminneleg sanningssøkjing blir mistenkeleggjort. Kritisk forståing blir bytta ut med myter, og mytene er i seg sjølv eit hinder for å forstå kva som skjer. Jean-Paul Sartre skriv sjølv at han gav ut boka ”Antisemitt og jøde” utan å ha lese ei einaste bok om jødisk religion. Resultatet vart som ein kan venta: Mytehistorie. Elliot Horowitz brukar berre ei side på å velta Sartres konstruksjon. For Sartre gjorde berre det alle andre gjer: Han tok tangrambrikkane, og la dei i eit mønster som gjorde at han såg det han ønskte å sjå. Så har Sartre har påverka fleire generasjonar med europeiske venstreradikale, som har prioritert myter framfor verkeleg kunnskap. Venstresida sine idear om at Israel er ”USAs usøkkjande hangarskip midt i olje-land” er ikkje meir røyndomsnære enn bedehusfolket sine idear om Israel som verkeleggjering av Jahve sine løfte til Abraham. Og bedehusfolket har trass alt fokus på den sentrale berebjelken i verkeleggjeringa av den utopiske rørsla sionistane grunnla: Bibelen.

Bak det heile ligg ikkje noko utspekulert, israelsk propagandaapparat som lurar goyimane. Rett nok finst det israelsk propaganda – ”hasbara”. Men denne er for det meste generell, og dreier seg om å forsvara og forklara dei sentrale linene i israelsk politikk, og slå hard ned på tilløp til diskusjon av ”forbodne” tema. Men den skreiddarsydde propagandaen, den som er formsydd etter alle tenkelege og utenkelege målgrupper, er i stor grad eit produkt av målgruppene sin eigen fantasi, og viljen til å fylla ut biletet i den blinde flekken med det ein ønskjer å sjå.

Når sanninga ikkje finn ankerfeste vil ein driva for ver og vind. I praksis vil alle idear om rettferd bli prisgjeve makt og den sterkastes rett. Sanninga vil ikkje finna ankerfeste før ein tek eit oppgjerd med nokre sentrale tabu i vår kultur. Den jødiske minoriteten i USA har erobra viktige maktposisjonar i det amerikanske samfunnet. I boka ”Do the Jews have a Future in Amerca” syner Benjamin Ginsberg korleis ein nytta desse maktposisjonane til å delegitimera all kritikk. Det han kallar ”dynamic silence”. Før vi gjer slutt på ”dynamic silence” vil ikkje sanninga finna ankerfeste, og tragedien i Midt-Austen vil halda fram medan vi ser på det israelske tangrammet – på bileta vår eigen fantasi har skapt. Og jødane vil vera fanga i den ikkje ufårlege rolla som symbol for idear som er mykje større enn dei sjølve.

Gå til innlegget

Grensa mellom krig og fred

Publisert over 6 år siden

Polsk-britisk professor kastar skarpt lys over den fårlegaste utanrikspolitiske fiaskoen i vår tid.

Rickard Sakwa er son av ein polsk reserveoffiser som greidde flykta frå Polen då heimlandet hans vart delt mellom Hitler og Stalin i 1939. Denne britisk-polske bakgrunnen gjer at Sakwa har ei djup forståing og ein usløkkeleg interesse for grenseområda mellom Russland og resten av Europa. Saman med ei godt fundert forståing av samanhengane i internasjonal politikk, og førstehands kjennskap til russisk politikk, gjev dette Sakwa eit solid utgangspunkt for å forstå alle sidene av krisa i Ukraina. Resultatet har vorte ei oversiktleg, analytisk og skarpt formulert bok – ei bok som bør lesast av alle som på ulike vis skal vera med å formulera europeisk politikk i åra som kjem. Krisa i Ukraina er den mest alvorlege krisa i internasjonal politikk etter Cuba-krisa, og har framleis potensiale til å sleppa krigens hundar laus på globalt plan. Det er er også ei historie om gyldne sjansar ein gjekk glipp av, problem ein skauv framom seg – og såleis ei historie om korleis mange av dei som tok dei avgjerande vala ikkje forsto det terrenget dei navigerte i. ”Rormannen over bord”, skreiv Hans E. Kinck i samband med første verdskrig. Skal Europa unngå ein større katastrofe treng vi rormenn – og vi treng los i eit vanskeleg farvatn. Tross nokre mindre atterhald meiner eg Sakwa gjev den losskissa vi treng.

I følgje Sakwa dreier problema i Ukraina seg om to ulike kriser: Ukrainakonflikten er ei internasjonal krise som dreier seg om tilhøvet mellom Russland og europeisk integrasjon, og om tryggleikssystema i Europa etter andre verdskrig. Den ukrainske konflikten handlar om tektoniske brotliner i den ukrainske statsbyggjinga, der to vidt ulike visjonar for kva den ukrainske staten skal vera har kome opp til overflata på ein måte som trugar med å riva landet i bitar. Desse to konfliktane – Ukrainakonflikten og den ukrainske konflikten – møttest i fjor på ein slik måte at ein perfekt storm vart skapt i det europeiske tryggleikssystemet.

Ukrainakonflikten

Den kalde krigen slutta asymmetrisk.Sovjetunionen og Warsawapakta vart oppløyst, og Gorbatsjov opna for tysk samling i byte for lovnader om at NATO ikkje skulle utvida austover. Desse løftene vart snart gløymt, og under Clinton byrja ein ta inn nye medlemsland i alliansen – trass i sterke åtvaringar frå sentrale utanrikspolitiske tenkjarar som George Kennan.

I si sjølvforståing er EU eit fredsprosjekt, oppretta for å byggja bru over gamal fiendskap. Etter den kalde krigen byrja EU å sleppa inn medlemsland frå den tidlegare kommunistblokka. For kvart steg auka spenningane, og konflikten mellom ”det store EU” og Russlands politikk for eit tryggleikssystem for heile Europa byrja gradvis å bli forsterka.

EU og NATO er to ulike organisasjonar, men det er ein samanheng mellom utvidingar av EU og NATO sine interesser. Heilt sidan Lisboa-traktaten (2007) har det vore eit krav til nye medlemsland i EU å koordinera forsvars- og tryggleikspolitikken sin med NATO.

Heilt sidan Gorbatsjov har russiske leiarar freista lansera modellar for heilskaplege, europeiske tryggleikssystem. Det finst nokre veike råmer for eit slik ”heilskapleg Europa”, som OSSE og Europarådet. Men desse organisasjonane er ikkje prioriterte, og dei fleste russiske forslag har møtt høfleg forakt. EU og NATO har følgt sitt spor: Å byggja eit tryggleikssystem i Europa som har som hjørnestein at Russland er ekskludert. Tidleg på 2000-talet vart det i nokre samanhengar lufta om Russland kunne verta ein del av NATO, men dette var på det heilt uforpliktande planet. I praksis er NATO bygd ut frå oppskrifta at ”det er nok med ein tiger på fjellet”, slik kinesarane uttrykkjer det. USA er ikkje interessert i ei anna, sjølvstendig stormakt innanfor det tryggleikssystemet som er bygt, og som gjev USA rolla som ”unik stormakt”. Med dette utgangspunktet har NATO og EU valsa inn i Russlands geopolitiske rom – utan vilje til diplomati, tingingar eller gjensidig forståing. Sjølv når openberre russiske interesser har vore på spel – som i tilhøvet mellom dei ulike frihandelsområda i samband med Ukrainas assosiasjonsavtale – har russiske forsøk på diplomati vorte avvist. ”Pass dykkar eigne saker”, var meldinga frå dei vise i Brussel. I den augneblinken Russland gav opp diplomati og byrja passa sine eigne interesser vart den internasjonale konflikten utløyst.

 

Den ukrainske konflikten

Desse spenningane hadde bygd seg opp over lang tid. Men det som utløyste dei var ei krise i ein stor, men samansett og på mange måtar veik stat i grenselandet mellom Russland og resten av Europa. Ukraina er ein svært ung stat – landet har ikkje vore stabilt uavhengig av Russland nokon gong før Sovjetunionen vart oppløyst. Russlands historiske røter går tilbake til ”Kiev-Rus”, og Vladimir som kristna austslavarane i det som seinare vart Russland og Ukraina. Den ortodokse kyrkja, kyrkjeslavisk og mykje anna gjer Ukraina til ein del av den russiske kultursfæren. På hi sida gjorde Stalin Galizia til ein del av Ukraina – eit område som hadde gått til Austerrike-Ungarn under delingane av Polen på slutten av syttenhundretalet. Galizia har ein rik kultur, men kjærleik til Russland er ikkje ein naturleg del av denne kulturen. Dei politiske visjonane for Ukraina spenner såleis frå den borgarskapsbaserte pluralismen ein ser for seg i sovjetiske industriområde som Donbass, til ein monistisk nasjonsversjon der Russland er fienden eksternt og internt, og der kulturell og politisk einskap skal påførast landet med makt med utgangspunkt i ein sterk einskapsstat.

Då Sovjetunionen vart oppløyst var Ukraina av dei meir velståande delane av unionen. I dei over tjue åra som har gått har landet hatt ei svært veik økonomisk utvikling, med ein dysfunksjonell oligarkisk-byråkratisk statsmodell som har skove dei grunnleggjande problema til landet framfor seg. I staden har fokus vore jakt etter rikdom og forteneste i ein korrupt elite. ”Oransjerevolusjonen” tidleg på 2000-talet retta seg i retorikk mot dette korrupte, oligarkiske regimet – men i praksis vart det heile ein plattform for at nye gribbar kunne hakka i åtselet. Medan Russland og Kviterussland opplevde økonomisk vekst og framgang det siste tiåret, heldt stagnasjonen fram etter oransjerevolusjonen. Til slutt var veljarane så lei av dei oransje at den korrupte maskinpolitikaren Viktor Janukovitsj vart valt til president i det siste frie valet i heile Ukraina. Janukovitsj regime gjorde lite for å løysa dei grunnleggjande problema som har forarma landet, men mykje for å grafsa åt seg og sine frå eit fellesskap som vart veikare og veikare. Som alle sine forgjengarar freista Janukovitsj å spela vest ut mot aust – mellom anna i konfliktane kring landet si rolle som transittland for russisk gass. Janukovitsj var ikkje ”Putins mann” i Kiev – tvert om tyder alt på at Putin mislikte Janukovitsj sterkt.

Konflikten i Ukraina er ikkje ein etnisk konflikt, heller ikkje ein språkkonflikt. Den har sine absurde utslag knytt til kultur, slik som konflikten om det mest brukte språket i Ukraina – russisk – skal kunna ha ein offisiell status lokalt. Men mest handlar den om historisk orientering. I Sovjet-Ukraina vart den store fedrelandskrigen brukt som samlande forteljing – og sigeren over nazistane markerte sovjetverda sin ukuelege vilje til å vinna over den fascistiske aggressoren frå vest. I denne historia var Stephan Bandera og dei nazist-allierte nasjonalistane fiende. I undergrunnen i Galizia – og i den ukrainske diasporaen i USA – var sovjetregimet okkupant, og banderistane var fridomskjemparar. Desse to identitetane går ikkje i hop – sjølv om begge er genuit ”ukrainske”. Eit av dei mange absurde utslaga av konflikten er at dei høgreekstreme nasjonalistane – fiendtlege til demokrati og engasjert i noko dei sjølv oppfattar som ein ”rasekrig” av same slag som sine høgreradikale forgjengarar – er allierte med det offisielt liberale og multikulturelle EU. EU har vore viljug til å oversjå dei sterke, høgreekstreme rørslene innanfor den ”oransje” statsbyggjinga. Men aust i landet har ein framleis ei postsovjetisk tilknytting til fellesskapsverdiar med røter i sovjettida – som markeringa av sigersdagen 9. mai. I dei baltiske landa kan ein til ein viss grad rehabilitera krigstidas nazikollaboratørar og kriminalisera sovjettida utan at nasjonane går opp i liminga. Ein kan også handsama dei russiskspråkelege innbyggjarane som statslause. I Ukraina kan ein ikkje gjera dette utan at sjølve statslimet byrjar gje etter. Sjølv om opprøret i Donbass fekk støtte frå russiske friviljuge, var det ei ekte og sterk framandgjering andsynes dei nye styresmaktene i Kiev – særleg etter massakrane i Odessa og Mariupol – som gav kraft til opprøret.

Høgreekstremismen er berre ei side av det ”oransje” Ukraina, som samlar mange ulike rørsler og verdiar under ein visjon om ein einskapleg og vestvendt ukrainsk stat. På same måte er pluralistane – det ”blå” Ukraina – svært delt når det gjeld målet for sitt opprør mot det nye regimet i Kiev. Nokre vil bli del av Russland, nokre sjølvstendige – medan nokre vil erobra Kiev for å få sett ut i live sin alternative, pluralistiske modell. Det er det ”oransje” Ukraina – særleg høgreekstremistane frå Galizia – som held det ”blå” Ukraina saman. Og det er Russland som eksternt fiendebilete og (bort)forklaring på alt som går dårleg i Ukraina som held dei ”oransje” samla. Sidan EU og NATO har mangla ein politikk for å inkludera Russland i sitt tryggleikssystem har mistankane og spenningane fått byggja seg opp. Med statskuppet i februar i fjor vart spørsmålet sett på spissen – og Russland gjorde som EU sa, dei ”passa sine eigne saker”. I praksis sikra dei marinebasen sin i Sevastopol gjennom eit kupp i det autonome Krim – ein primær tryggleiksinteresse for Russland som var sett i spel av kuppet i Kiev. Og dermed var ”ukrainakonflikten” kopla saman med den ”ukrainske konflikten”: Den veike ukrainske staten si manglande evne til å formulera eigen identitet og utvikla eit politisk og økonomisk system som fungerte vart kopla saman med EU/NATO sin søvngjengeraktige mangel på vilje til å utvikla tryggleiksordningar som inkluderte Russland. Dei to krisene – den internt ukrainske, og den eksterne mellom blokkene – forsterka kvarandre gjensidig og slepte laus ein krig som vi enno ikkje ser enden på.

 

Putin og russisk revisjonisme

I følgje vestlege media er Putin aggressoren i denne konflikten, og det løynde målet hans er å gjenoppbyggja det tapte sovjetimperiet. Dette er eit grovt villeiande bilete, og først og fremst eigna til massekonsum. Geopolitisk er Russland først og fremst eit konservativt land, som ikkje ønskjer store endringar, og som har ei sterk orientering i retning diplomati og maktforlik.

Henry Kissinger karakteriserte konflikten slik: ”Alt for ofte blir ukrainaspørsmålet presentert som ein styrkeprøve – om Ukraina skal gå mot aust eller mot vest. Men om Ukraina skal overleva og bløma, må det ikkje vera den eine sin utpost mot den andre. Landet må vera ei bru mellom dei. Vesten må forstå at Ukraina aldri kan vera berre eit utland for Russland. USA må for sin del unngå å handsama Russland som ein ulydig som tolmodig må læra å oppføra seg etter reglar for oppførsel som Washington har slege fast. Putin er ein seriøs strateg – på premissa som russisk historie gjev. For Vesten er ikkje demoniseringa av Putin ein politikk, men tvert om eit alibi for fråveret av politikk.”

Det er dette fråveret av politikk som er det mest slåande med EU si rolle i det heile. Under leiing av Carl Bildt og Radowan Sikorski vart prosessen ført til eit punkt der EU var ute av stand til å spela ei rolle, og leiinga vart i staden overteke av oligarkar og høgreradikale i Kiev og av krigslystne nykonservative i State Department under leiing av Victoria Nuland. USA har lite samhandel med Russland, og lite å tapa på konflikten. For EU er fallhøgdene – økonomisk, politisk og militært – langt høgare. Sjølv om EU har mest å tapa, har ein gått i blinde ut i ein situasjon der ein var utspelt frå første stund, og ute av stand til å reparera det ein hadde øydelagt. Politisk søvngjengeri.

Men fører ikkje Putin ein revisjonistisk politikk – ein politikk for å vinna tilbake ”ein plass i sola”? Jo, hevdar Sakwa. Men berre innanfor svært tronge råmer. Sakwa kallar Putin sin politikk ”neo-revisjonistisk”. Målet til Russland er ikkje store endringar i den internasjonale orden. I Europa er Russland ute etter å byggja ein tryggleiksarkitektur som inkluderer Russland i ei felles tryggleiksordning. Internasjonalt er Russland ute etter ei sjølvstendig rolle der også USA skal vera bunde av dei same spelereglane som dei preikar for andre. Og det er denne ”neo-revisjonismen” – i opposisjon til USA og andre vestlege land sin sjølvtekt i Irak, Libya og andre stader – som til slutt utløyste det russiske svaret på utfordringa som det vestleg støtta statskuppet i Kiev utgjorde.

Demoniseringa av Putin kjem som eit alternativet til ein politikk andsynes Russland: Vestlege politikarar har hatt heilt andre fokus, og har ikkje noko anna å by Russland enn ein plass på gangen. Når dette endar i katastrofe, er det enklaste å gje russarane skulda.

 

Dynamikken i konflikten – og vegar ut.

Sakwa gjev ein detaljert, balansert og svært oversiktleg gjennomgang av hendingane gjennom kriseåret 2014. Det er nokre veikskapar – mellom anna manglar det litt når det gjeld oversikt over felttoget og resultata på slagmarka. Sakwa legg vendepunktet seint, til midten av august. Dette var over ein månad etter at den store omringinga i ”den sørlege kjelen” gav det første varselet om at Kiev sin militæroffensiv var i ferd med å køyra seg fast.

Sakwa syner også korleis vestlege politikarar gong etter gong har ropt ”ulv, ulv” om russisk invasjon – bygt på veike indisie. Det er ingen tvil om at opprørarane i aust får hjelp frå Russland, og hjelp frå russiske friviljuge. Men det er langt fleire enn Russland som sprøyter bensin på det brennande bålet i Ukraina, og Russland har tilpassa seg etter kvart som krisa har utvikla seg, og heile tida vore på jakt etter diplomatiske løysingar.

I staden for å møta russisk diplomati, har dei vestlege landa svara med sanksjonar. Sakwa syner kor fullstendig resultatlause desse sanksjonane er. Alt tyder på at målet med desse sanskjonane først og fremst er indremedisinske: Ved å vedta sanksjonar underbyggjer ein forteljinga om at ”Putin har skulda”, og unngår diskusjon om si eiga rolle, og den ofte hårreisande mangelen på politisk forståing som gjorde at EU og vesten snubla ut i ei politisk krise der ein i augneblinken må sjå langt etter løysingar.

Særleg for EU er dette pinleg: Medan organisasjonen legitimerer seg som fredsprosjekt for å byggja bru over gamal fiendskap har EU i Ukraina først og fremst bidrege til å kraftig forverra ein allereide vanskeleg situasjon, og kanskje gjort kløyving av Europa, gjensidig mistanke og militarisering til dagsorden for den neste generasjonen.

Det er ikkje lystelege framtidsutsikter. Men det kan framleis bli verre enn som so. For Ukrainakonflikten har også gjeve stort spelerom til nykonservative krigsprofetar – i amerikansk og austeuropeisk variant – som ser konflikten som stadfesting av sitt fiendebilete av Russland. For desse er verda svært enkel: Om det ikkje nyttar med maktbruk, må ein ty til meir maktbruk. Om desse får fritt armslag vil krisa i Ukraina til slutt kunna utvikla seg til global krig. I vår verd tyder dette også atomkrig. Medan ein politikk for å halda Russland utanfor kan fungera på eit vis i korte tidsrom, vil ein politikk for å fjerna Russland garantera katastrofe.

Rickard Sakwa har gjeve oss det ein samla vestleg medieindustri har vore ute av stand til å levera: Ei kunnskapsrik, balansert, klårtenkt og oversiktleg framstilling av den fårlegaste konflikten i vår tid. Så må ein berre vona at boka hans blir lesen, og at dei vestlege landa si konflikthandtering blir klokare enn ho har vore til no.

Richard Sakwa: Frontline Ukraine – Crisis in the Borderlands.I.B. Tauris 2015. 297 sider inkl. noter og register.

 

Gå til innlegget

Mord på måfå

Publisert over 6 år siden

«Døkk sit og glor», seier minkeigar Jostein Kroksleiven når han er kanalvert i Flåklypa. Og det er jo sant – vi sit og glor. Og vi er ikkje åleine: Moderne datateknologi, satellittkommunikasjon og kamerateknologi gjev eit enormt potensiale for å sitja å glo – med dei illusjonane om røyndomskontakt dette gjev. Kombinert med fullmakter til å avfyra Hellfirerakettar mot dei ein glor på gjev dette forbausande effekter, og enorme inntekter til dei som produserer teknologien som gjev eit illusorisk kjensle av røyndomskontakt mellom dei som glor og dei som blir glodd på – og drepne. Dette er temaet for Andrew Cockburns svært velskrivne bok om emnet – Kill Chain.

 

Cockburn har følgt amerikansk forsvarspolitikk lenge – og har skrive kritikarroste bøker om «trugsmålet» frå Sovjet og om Donald Rumsfeldt. Cockburn kjenner sitt tema – og han kjenner mange folk bakom den veggen av togn som omgjev dei amerikanske militære, spesielt dei hemmelege tenestene. Og ikkje minst den veggen av togn som omgjev den uheilage blandinga av teknologi, pengar, private forretningsinteresser og politikk som er motoren i mykje av det som skjer i det amerikanske forsvaret.

 

Syn og bilete er to ulike ting, og det er manglande forståinga av dette som har ført viktige delar av den amerikanske militærmaskina ut på eit blindspor. Som optiske instrument er auga våre ferdigutvikla ved fødselen, men vi brukar lang tid og mykje konsentrasjon på å læra å sjå. Ein stor del av hjernen vår blir brukt til å tolka sanseinntrykka vi får frå synssansen, og syn er ein av dei sterke motorane i utvikling av stor hjerne – anten ein snakkar om menneske eller blekksprut. Synssansen er krevjande, av di bilete er komplekse og vanskeleg å tolka. Kjørelæraren min brukte spegelen til å følgja med blikket mitt, for bilkøyring handlar i stor grad om å ha augo og merksemda på rett stad. Vi kan skifta blikkretning og mentalt «zooma inn» og ut fleire gongar i sekundet. Eg såg ein gong ein filmsnutt av augo til ein utforkjørar i fart ned ein av dei klassiske utforløypene. Febrilsk aktivitet, der augo fokuserte og blikket hoppa att og fram etter kvart som nye ting dukka opp i synsfeltet. Det ligg svært mykje trening bak all denne målretta blikkaktiviteten.

 

Her ligg ei av dei store mistydingane som ligg bak dronekrigen: At moderne teknologi erstattar det menneskelege auga. Det er ingen tvil om at moderne teknologi kan utfylla det menneskelege auga: Moderne IKT kan i sanntid gjengje knivskarpe detaljar i alle fargar frå motsett side av kloden. Sidan andre verdskrig har spionkamera i fly avslørt ting fienden freistar løyna. Men moderne teknologi har enno ikkje lært å sjå. Dei fantastiske bileta frå X-games er ofte filma av kameramenn som er skiakrobatar på same nivå som dei vi ser på bileta. Slike kameramenn har ein ikkje om bord i amerikanske droner. Sidan dronene ikkje kan å sjå, sit dronekrigarane att med eit umogleg val: Anten kan dei velja seg knivskarpe detaljar av kva som er på bakken. Men då får dei knivskarpe detaljar av eit svært tilfeldig utval av røyndomen – om lag som om du sit og glor på verda gjennom eit sugerøyr. Eller dei kan velja seg overblikk – men kostnaden er då at dei ser verda i utydeleg omriss, som gjennom eit dusjforheng. USA har utvikla ei rekkje kostbare teknologiar som ikkje greier skilja mellom ei busk og ein talibansoldat, og mistilhøvet mellom røyndomen på eine sida, og slagorda og powerpointpresentasjonane som har selt «framtidas krig» byrjar etter kvart å bli så stort at meir og meir må feiast under teppet. For til sjuande og sist handlar dette om store pengar og amerikansk innanrikspolitikk.

 

Men det handlar også om myter. Det aldri kvilande auga oppe i dronene, som gjev overblikk 24/7, er også ein myte om makt, sjølv om dronene leverer langt mindre enn dette i praksis. Men dei nye dronekrigarane klarar å levera imponerande tekniske prestasjonar – som å levera over tusen timar med overvakingsfilm til CIA sine analysehovudkvarter kvar einaste dag. Men det er skilnad på bilete og syn, og resultatet er at ein sit og glåmer, utan å vita heilt kva ein ser. Og avgjerdene om å skyta blir ofte teke ut frå bilete som ikkje er skarpare enn at tilsvarande syn ikkje er godt nok til å få køyra på amerikanske vegar.

 

Det aldri kvilande auga i himmelen går saman med ei anna myte, like gamal som luftkrigen. Myten om at ein kan få ein fiende til å siga i kne ved hjelp av presis, intelligent bombing. At flyvåpenet kan vinna ein krig på eiga hand. Om ein er smarte nok med å velja bombemål, kan ein slå ut den eine tingen fienden er avhengig av, slik at motstanden sig i kne. Denne myten ligg djupt i kulturen til det amerikanske flyvåpenet, sidan våpengreina si lausriving frå hæren er knytt til denne myten. USA kan nok ha mange ulike fiendar: Sovjetunionen, Nord-Korea, Iran og mange andre. Men i praksis har flyvåpenet andre og meir nærliggjande fiendar: Saman med hæren og marinen slåss dei om dei same milliardane, og det er forsvarsløyvingane som gjev makt og prestisje i i denne skuggeverda. I praksis er den sigerrike luftkrigen ein myte om noko som aldri skjedde. Mønsteret er alltid det same: Ein byrjar med «intelligent målutveljing», som bombinga av kulelagerfabrikkar i Tyskland under andre verdskrig eller oljetankar i Vietnam. Men det skjer aldri at fienden sig i kne på grunn av intelligent målutveljing. Dermed byrjer alltid same prosess: Ein utvidar lista med mål, for å tvinga fienden i kne. Til slutt endar ein opp med å bomba nær sagt alt, utan at nokon veit kva effekt dette har. USA har forsovidt vunne nokre krigar på dette viset, men dei har sanneleg tapt også. Og dronekrigarane si tru på overvaking og presisjon følgjer det gamle, kjende mønsteret: Frå å «ta ut» nokre få mål som skal få motstandaren til å rakna, til omfattande bombing av alt som ser mistenkeleg ut – mord på måfå medan CIA-analysatorane sit og glor. Dei som skal verkeleggjera utopien sit i eit Niagara av informasjon som er vanskeleg eller umogleg å tolka, medan dei som utviklar systema og teknologien sit i eit Niagara av pengar, politikk og prestisje som ofte gjer det enklast å undertrykka det enkle faktum er at resultata er langt veikare enn reklamen.

 

Negativ tilbakekopling

 

James Watt fann ikkje opp dampmaskina, men han fann opp ei rekkje forbetringar som gjorde maskina langt meir effektiv. Ikkje minst fann han opp eit system av mekaniske sleider som gjorde mannen som styrte Newcomens dampmaskin overflødig. Dampen vart styrt inn i sylindrar og kondensatorar heilt automatisk.

 

Men det gjorde samstundes at maskina fekk tilgang på meir og meir energi di fortare ho gjekk. For å motverka dette fann Watt opp ein mekanisme som har følgt motorar og kraftmaskinar seinare: Sentrifugalregulatoren. Di fortare maskina går, di fortare snurrar eit par med lodd. Dette er kopla tilbake til damptilførsla, som blir innsnevra når maskina byrjar gå for fort. Dette er ei negativ tilbakekopling – ein avgjerande mekanisme om ein ikkje ønskjer at kraftmaskinar skal bli sjølvøydeleggjande.

 

I amerikansk kultur heiter denne mekanismen «maverick» - den ukonvensjonelle og anarkistiske individualisten som ikkje er redd autoritetar, som har stor bullshitdetektor og som ikkje er redd for å kalla ein bløff for ein bløff. Cockburn introduserer oss for eit knippe slike ukonvensjonelle, men fagleg sterke folk som har påpeika korleis dei moderne doktrinane byggjer på ønskjetenkjing. «40 seconds Boyd», den tidlegare jagarflygaren som fekk tilnamnet på grunn av eit ståande veddemål i tida som aktiv jagarflygar: Alle som som overlevde meir enn 40 sekund med simulert luftkamp mot han skulle få førti dollar. Etter aktiv teneste fekk Boyd gjennomslag for eit kontor for operasjonell testing og evaluering – ei festbrems i hallelujakulturen som omgjev futuristisk amerikansk militærteknologi.

 

Ein av Boyds disiplar er jagarflygaren Rex Rivolo. Rivolo vart kurert for trua på høgteknologiske dingsar då radarstøysendarane som skulle verja flya han flaug saman med ikkje verka, og dei vart skotne ned av sovjetiske bakke-til-luftrakettar over Vietnam. Rivolo skaffa seg også utdanning innanfor statistikk – og nytta denne bakgrunnen til ma. å gå igjennom «krigen mot narkotika» på nittitalet. I kampen mot narkotikartella i Columbia hadde amerikanske styresmakter klokkartru på at apparatet for å smugla kokain inn i USA ville ramla saman om ein «tok ut» narkotikabaronar som Pablo Escobar. Også her vart dronene sett inn – utan at dei hadde den avgjerande tydinga som dei skulle ha i følgje reklamen. Men alliansen med det Escobar-fiendtlege Cali-kartellet førde til at Escobar til slutt vart drepen, og i neste omgang vart narkobaronane i Cali likvidert.

 

Kartell blir oppretta for å kontrollera ein marknad, og Rivolo synte korleis effekten av å ta ut «nøkkelmennene» ikkje var å avgrensa tilgangen på kokain. Tvert imot freista baronane å halda prisen på kokain oppe, og likvideringa av kartelltoppane ført til at det vart fritt fram for andre. Kokainen fløymde inn i USA, tilgangen auka og prisane fall. I staden for å gå til åtak på «nøkkelmenn», gjekk Rivolo gjennom risiko og forteneste i heile verdikjeda og foreslo å gå til åtak på småflya som flaug råvaren mellom Peru og Columbia. Det gav umiddelbar effekt – men førde samstundes til at meiningsmotstandarane hans innanfor antinarkotikaadministrasjonen fekk dytta Rivolo til sides til fordel for ein teknologisk – og mislukka – strategi.

 

Ein annan av Boyds disiplar er marinegeneral Paul Van Riper. I 2002 var han leiar for fienden i eit stort anlagt krigsspel – «Millenium Challenge 2002». USA – blått lag – hadde alt det nye utstyret i drift: Droner, smarte bomber og ein strategi for å «ta ut» mål som tvang fienden ut i ope lende. Men Van Riper som leiar av raudt lag kjende fienden, og gjorde ikkje dei feila som ville eksponert han for high-teckkrigarane sine sterke sider. Det første blått lag gjorde var å slå ut telefonkablar og fiberoptiske kablar. Blått lag trudde dette ville føra til at raudt lag måtte bruka radio, som var lett å avlytta. I staden sende Van Riper ut motorsykkelbod, og det kom koda bodskaper til raudt lag i moskeane. Van Riper kjende også marinen sitt antirakettforsvar. I staden for å senda rakettane sine ein for ein, slik at dei kunne plukkast ned av antirakettforsvaret, sende han alt i ein svær byge. Seksten virtuelle marineskip sokk i Persiagolfen, og high-tecklaget hadde tapt sin krig. Sidan dette også handlar om milliardkontraktar og rådande militærdoktrine var dette eit uakseptabelt utfall. Dei seksten skipa vart på magisk vis løfta til overflata igjen, og raudt lag fekk ordre om å skru på radarane sine, slik at dei lett kunne oppdagast og øydeleggjast. Raudt lag fekk heller ikkje skyta ned blått lag sine sårbare troppetransportar. Van Ripen sa frå seg rolla som raud kommandant i avsky, men vart att for å sjå på at styrkane hans vart nedkjempa under dei nye reglane. Etterpå skreiv han ein skarp rapport, som straks vart hemmelegstempla.

 

Boyd, Rivolo og Van Riper er alle døme på eit stort – og problematisk – fenomen som Cockburn dokumenterer med døme etter døme: Etter at dei nye militærkonsepta slo igjennom på nittitalet har systemet febrilsk forsvart seg mot all negativ tilbakekopling. Om droneovervaking, intelligent målutveljing og likvidasjon av nøkkelpersonar fungerer i praksis er uinteressant. Det skal fungera, og motførestillingar er uønskte. Ein ting er at dette fører til at ei mengd uskuldige folk blir drepne – ofte legitimert med den omfattande kategorien «mann i militær alder». Ein annan ting er at denne satsinga er så tung, einsidig og blind for eigne veikskapar at USA i jakta på allmakt og eit evig overvakande auga i himmelen risikerer å bli kraftig svekka som stormakt.

 

I land som Afghanistan og Yemen kan ein naturlegvis nytta droner. Men i land som har fungerande luftforsvar er dette våpenet av mindre verdi, kanskje til og med verdilaust. Det demonstrerte Iran for eit par år sidan då dei tok ned ein av USAs mest avanserte droner. Med støysendarar braut dei kontakten mellom dronen og satellittkommunikasjonen. Dette får dronen til automatisk å styra mot heimebasen. Men for å finna heimebasen er dronen avhengig av GPS-signal – som er svært veike. Iranarane mata dronen med falske GPS-signal, og gjeta den mot ein flybase som ligg like høgt som heimebasen i Afghanistan. Etter ei litt hard landing kunne iranarane byrja arbeidet med å analysera kapasiteten til eit av USAs mest avanserte våpen.

 

Det er eit enormt mistilhøve mellom den avanserte teknologien som blir utvikla innanfor dette militærkonseptet, og dei ofte primitive og feilaktige analysane som ligg bak. For du finn ikkje fienden om du ser ned på bakken frå stor høgde. Det skal eit trena auga til å finna teikn på fiendtleg aktivitet – og slike trena auga treng eit heilt anna utstyr enn droner. Cockburn syner korleis slikt utstyr og slike program blir sette til sides for ikkje å konkurrera med prestisjedronene. I mangel på evne til å oppdaga fienden frå lufta blir ein prisgjeve «humint» - informatørar på bakken. Men dette har i alle tider vore eit vanskeleg spel, og Cockburn syner korleis rekrutteringa av informatørar i neste omgang fører til absurde resultat – mellom anna at dette kostbare og futuristiske militærapparatet i neste omgang blir brukt som reiskap i ein klassisk blodhemnfeide mellom to fiendtlege klanar i Nordvest-Pakistan.

 

I tillegg handlar teknologi ofte om makt og evne til å handtera situasjonar. I 2005 testa ei gruppe amerikanarar ut eit nytt fly – «Seeker» som var bygt for å fly lågt og sakte. Det hadde plass til pilot og ein observatør, bakkestasjonen var ein vanleg terrenggåande bil, og flyet trong elles ein mekanikar. Det gjekk på bensin du kan få kjøpt på alle bensinstasjonar. Til ein tredel av prisen av ein Predator-drone, og med berre fire folk i teamet (Predatoren krev 168 av di den misforståtte teknologien både er skjør og krev mange glåmarar) løyste flyet oppgåvene sine perfekt. Alle bakhald mot konvoyen som flyet følgde vart avslørt. Rapporten frå gruppa vart med ein gong stengt inne bak lås og slå, og meir skjedde ikkje med «Seeker». For sjølv om hæren treng billige, pålitelege fly til å løysa sine oppgåver, treng forsvarskontraktørane dyre fly for å få forteneste. Dette sjølv om dyre droner ikkje gjev soldaten på bakken same støtte.

 

Kontrasten mellom den enkle «Seeker» og «Operasjon Anaconda» i Afghanistan i 2002 er slåande. Ein større talibanstyrke hadde forskansa seg i Shahikot-dalen. Amerikanarane trudde dei kunne fanga Osama Bin Laden eller mullah Omar i dalen, og la sine slagplanar. Det vanlege, høgteknologiske utstyret flaug over terrenget. Mellom anna fann ein ut at det tre tusen meter høge fjellet Takur Ghar var ein glimrande observasjonspost over dalen. HD-kameraene som sveipa over fjellet såg ingenting. Men dei spesialsoldatane som vart sett ned på fjellet rakk å sjå både ferske spor i snøen, geiteskinn og liknande før granatane og kulene byrja regna.

 

Offiseren nede i dalen som leidde operasjonen for å få sett ned folk på fjelltoppen hadde radiosamband og ein klår ide om korleis krisa skulle handterast. Men over fjelltoppen sveva ein Predator-drone, og folk lenger oppe i kommandokjeda fekk ein illusjon om overblikk. Frå sine HD-skjermar tusenvis av mil unna ga dei beskjed om at «vi treng ikkje at du fyller radiosambandet med prat. Kom deg av nettet, vi har det klart». Derifrå utvikla det heile seg i retning kaos, med fleire amerikanarar drepne av di droneoffiserane mistolka sine uklåre bilete. Dette var ikkje einaste feilvurderinga: Det var langt fleire talibansoldatar i dalen enn dei som dronene hadde sett, og i eit forsøk på å kompensera vart fleire lag av luftmakt sett inn for å berga situasjonen. Luftrommet over dalen vart eit kaos av jagarfly, droner og bombefly som nesten kolliderte, og luftåtak på måfå. Koordineringa av dette sat i Bagram – der radioskuggen gjorde det umogleg å få med seg alle nivåa i kaoset. På morgonen den tredje dagen vart Scott Campbell og ein kollega på kort varsel sett inn med sine lågflygande A-10 – Warthog- fly. Etter fem timar på vengene kom dei fram til dalen, og såg kaoset som fanst der. Men motsett luftstridsleiinga i Bagram hadde Campbell radiokontakt både med folk på bakken og folk i lufta, og kunne improvisera ei koordinering der luftstridskreftene kunne setjast inn der folka på bakken bad om hjelp – utan å gå på kollisjonskurs med andre fly.

 

Det høyrer med til historia at den overordna kommandanten for operasjon Anakonda, general H. L. Hagenback, i svært liten grad bidrog til å rydda opp i kaoset som oppstod. I staden brukte han og staben mykje tid på ein firehjulstrekkar som dronebileta synte på tur bort frå dalen. Inni bilen var ein mann i kvite klede og turban – i følgje dei vise etteretningsfolka eit sikkert teikn på ein sambandsoffiser mellom soldatane i dalen og leiinga i Al-Qaida. Til slutt fekk generalen bomba bilen. Generalen hadde gjort sitt.

 

Hadde dei lokale amerikanske kommandantane hatt tilgang på enkle hjelpemiddel som «Seeker» kunne ikkje offiseren i felt fått beskjed om å koma seg av radionettet – og generalen og hans stab ville hatt ei rolle der det viktigaste dei gjorde var planleggjing – ikkje bombing av einskildbilar på grunnlag av videostraum. Det er er denne maktforskyvinga som er sjølve poenget med high-techdoktrinane. Spørsmålet er om denne maktforskyvinga gjer den amerikanske hæren meir dugeleg i felt. Det veit vi ikkje. Likevel byggjer kontraktørane stridsleiingssenter fulle av HD-skjermar, der ein drone sluker tre gongar så mykje bandbreidde som heile den amerikanske styrken under «Desert Storm» tidleg på nittitalet. Om dette fungerer i praksis er eit ope spørsmål, men det er ingen tvil om at det er ekstremt lønsamt for kontraktørane.

 

Sidan negativ tilbakekopling er sjalta ut, fører dette til at ein sig lenger og lenger ned i ei myr av ei doktrine som gjev irrasjonalitet. Det viktigaste er å ”gjera noko” – ikkje om det ein gjer faktisk verkar. Etter kvart blir resultatet kynisme, og det israelske uttrykket ”klippa plenen” har etter kvart erobra den amerikanske militærmakta. Israelarane var mellom dei sentrale inspiratorane for den ”nye vendinga” på nittitalet, men som mellom anna Bint Jbeil synte i 2006 har også israelarane vanskar med å få dette til å fungera i praksis.

 

Andrew Cockburn har skrive ein nøktern, absurd bok bygt på omfattande kunnskap om amerikansk militærhistorie. Resultatet er ei bok som bør lesast av alle som er interessert i å vita kvifor Irak, Afghanistan og Libya har enda opp i blodig kaos. Tryllekunstnaren får oss til å venda merksemda bort frå det som blir gjort ved hjelp av mentale finter. Likeeins er det med dronekrigen som doktrine: I staden for å sjå på HD-bileta frå droner som leverandørane viser oss som reklame bør vi sjå på kva det heile handlar om. For dronene og nettverka som koplar dei saman handlar om verdas mest lønsame industri, og om kampen mellom amerikanske forsvarsgreiner og kontraktørar om ufatteleg mykje pengar.

 

Andrew Cockburn: Kill Chain. The Rise of the High-Tech Assassins. Henry Holt 2015. 296 sider med omfattande noteapparat.

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere