Hans Olav Brendberg

Alder: 7
  RSS

Om Hans Olav

Følgere

Bagration - 70 år etter

Publisert nesten 7 år siden

For sytti år sidan ramla dominorekke etter dominorekke etter at den viktigaste sovjetiske offensiven overraska tyskarane heilt i Kviterussland.

Det har gått sytti år sidan andre verdskrig gjekk inn i sin siste vinter. Dei store jubileumsmarkeringane i år handla om landgangen i Normandie i juni 1944. Den største og viktigaste landgangen på fiendtleg kyst nokon gong, men ikkje den viktigaste militære operasjonen i 1944.

I vår sat eg og bladde i gamle bøker på hytta, og kom over to bøker eg las frå perm til perm då eg var 10-11 år gamal. Eg har ei nokså sterk formeining om at bøkene kom frå gamalonkelen min, Harald Larsen. Det var to samlingar frå tidleg sekstital med artiklar frå ”Det Beste” med tema frå andre verdskrig – den eine heitte ”Krigens største bragder”, den andre ”Spioner, sabotører og krigere”. Til saman inneheldt dei to bøkene kring førti lange artiklar: Om D-dagen, om jakt på tyske agentar i USA, om Japans åtak på Pearl Harbour, om haleskyttaren som overlevde eit fall utan fallskjerm frå eit brennande fly i 5000 meters høgde. Og om norske tema som Jan Baalsrud, Max Manus og Vemork-sabotørane. Forfattarane var britar, amerikanarar, japanarar, tyskarar og italienarar. Det var ikkje berre amerikanarar og britar som stod bak ”krigens største bragder” – italienske, japanske og tyske aksjonar vart anerkjent som dei vågestykka dei var.

Berre ein ting mangla. I ein krig der mesta halvparten av dei drepne (25 millionar av omlag 60 millionar) var sovjetborgarar, og der ei stormakt, Sovjetunionen, åleine hadde front mot den tyske krigsmaskinen i tre år (1941-44) var det ikkje nemnt ein einaste sovjetisk borgar mellom ”krigens største bragder”. Mesteparten av andre verdskrig var allereide i 1960 av politiske grunnar skrive i gløymeboka.

Nokre år etter at eg pløgde desse bøkene frå perm til perm gjekk det opp for meg kor fullstendig einsidig det biletet som vart teikna av krigen i vår del av verda var. Det bidro til at eg vart svært interessert i kva som hadde skjedd på austfronten. Eg las bøker om Stalingrad, om slaget ved Kursk, om blokkaden av Leningrad, om flyttinga av krigsindustrien hausten 1941. At far min hadde vakse opp nær det nordlegaste avsnittet av austfronten – Litza-fronten – bidrog sikkert til interessen. Etterkvart vart vel denne interessen noko stivna. Når eg no les ei bok om Stalingrad er det vel ikkje først og fremst for å læra noko nytt. Det er litt som når ein les krim: Det er spennande undervegs, men eg veit jo at sovjethæren vil knusa fascistane til slutt. Eg veit at motstanden i dei siste motstandslommene langs Volga ikkje er fåfengt – motstanden fører til at tyskarane konsenterer innsatsen inn mot sentrum av byen og neglisjerer frontlinene utanfor slik at den sovjetiske fella kan klappa igjen. Kort sagt: Det vil vera eit stort vonbrot om ikkje boka endar med tap for fascistane.

Denne sommaren har media repetert dei viktigaste fakta om den invasjonen i Normandie som opna fronten i vest for 70 år sidan. Fronten i vest var viktig, men ikkje avgjerande. Det siste krigsåret sette tyskarane inn omlag to tredelar av styrkane sine mot aust. Også siste krigsåret var det austfronten som var avgjerande. Men han var ikkje lenger den einaste fronten, slik han hadde vore i dei tre åra før. Sommaren 1944 varsla også noko nytt. Medan sovjetarane hadde forsvart seg dei tre åra før, sette den sovjetiske overkommandoen denne sommaren svært mykje inn på ein militær offensiv som vart oppkalla etter ein armensk adelsmann som fall ved Borodino i 1812: ”Bagration”. Pjotr Ivanovitsj Bagration stamma frå ei armensk adelsslekt som kunne føra opphavet sitt tilbake til 200-talet. Offensiven han gav namn til hadde langt større verknader enn slaget vet Borodino.

Den som fekk kommandoen over denne offensiven var ein polakk – Konstantin Rokossovskij. I utgangspunktet hadde forsvarsleiinga tenkt å følgja ortodoks sovjetisk militærdoktrine og konsentrera åtaket langs i ein akse. Rokossovskij insisterte på at ein skulle gå til åtak frå to ulike stader på den utvalde fronten. Etter nokre ampre møter der Rokossovskij fekk mykje motbør fekk han til slutt medhald frå Stalin, og detaljplanleggjinga kunne ta til. Den utvalde delen av fronten var i Kviterussland, der dei sovjetiske styrkane møtte den tyske armegruppe Sentrum. Alle planar vart halde strengt hemmeleg, og då åtaksstyrkane vart transportert fram mot fronten skjedde det i nattemørket, utan bruk av lys. Om dagen vart alt materiell og alle soldatar kamuflert i skogane. Hemmeleghaldet fungerte – tyskarane trudde åtaket ville koma i Ukraina, og hadde sett av ekstra styrkar der. I Bagration brukte sovjetarane fleire typar nyutvikla utstyr – det viktigaste var store ståltromlar som vart montert framme på T-34-stridsvognene slik at dei fungerte som minesveiparar gjennom dei minelagte områda.

Den 22. juni 1941 hadde far min bursdag. Då fekk han den største og truleg mest tvilsame bursdagsgåva nokon gong frå diktatoren i Berlin: Operasjon Barbarossa, som gjorde Kirkenes og Bjørnevatn til ei svær forlegning og til viktigaste forsyningshamn for Litzafronten. Dette førte i neste omgang til at Kirkenes vart Noregs mest bomba by – Bjørnevatn slapp lettare frå det heile. Tre år etter kom ei ny bursdagsgåve – eit heilt avgjerande åtak mot sentrum av austfronten og dei tyske styrkane som heldt han. Åtaket byrja allereide natt til 22. juni. Partisanstyrkane i Kviterussland, eitt av sentra for partisankrigen i okkupert Sovjetunionen, øydela jarnbaneskjener, sprengde bruer og øydela på andre vis for dei allereide utilstrekkelege tyske forsyningslinene. Det sovjetiske åtaket kom som ei fullstendig overrasking på dei tyske styrkane og den tyske overkommandoen. Forsøka på å finna friske styrkar å kasta inn i slaget etterkvart som nederlaga kom fungerte ikkje. Dei sovjetiske panserstyrkane åt seg gjennom den tyske fronten, og no var det tyskarane som opplevde det same som sovjetarane hadde opplevd tre år før. Organisasjonen braut saman, forsyningane fungerte ikkje, og store mengder tyske soldatar vart omringa og måtte gje opp kampen. Det var berre ein viktig skilnad: Svært få av dei sovjetarane som overgav seg tre år før overlevde krigen. Men mange av dei tyskarane som gjekk i krigsfangenskap etter Bagration kom heim til Tyskland etter ein del år. På veg til krigsfangenskap vart over 50 000 av dei ført i parademarsj gjennom Moskva som eit slags krigstrofé. Bagration var ikkje berre ein siger. Det var ein triumf som førde til at den tyske armegruppe sentrum etter nokre veker ikkje fanst lenger. Organisert tysk motstand braut saman, og gjennombrotet gjorde at sovjetarane raskt kunne erobra land mot vest. Bagration førde den sovjetiske hæren heilt til Warsawa og Jugoslavia. D-dagen og ”Overlord” førde til at Storbritannia og USA fekk fotfeste på kontinentet. Bagration øydela Tysklands evne til å forsvara seg. Då leiande finske politikarar etter Bagration såg at det tyske nederlaget banka på døra var dei snare til å handla. Dei kvitta seg med Ryti, som personleg hadde garantert for at Finland ikkje ville forhandla om fred med Sovjetunionen. Stalin kravde at finnane måtte kaste tyske styrkar ut frå finsk jord før han ville forhandla. Etter nokre harde trefningar vart den tyske Lapplandsarmeen i all hast evakuert nordover til Varanger, og utskipa over Kirkenes. Med Finland ute av krigen forsvann meininga med den tyske fronten i nord. Føraren gav ordre om at Finnmark og Nord-Troms skulle evakuerast og brennast. Alle visste kva veg det bar. Ein av dei siste kveldane før avreisa kom ein eldre tysk soldat på døra til bestefar min i Bjørnevatn. Han peika mot Høybuktmoen, som brann etter sovjetisk bombing. Soldaten hadde drukke. Han heldt knyttneven i veret. Så song han ”Internasjonalen” og forsvann. Eit par kveldar etter kom brannkommandoen. Også dei hadde drukke – og arbeidde ikkje på grundig, tysk vis. Etter at motorsyklane hadde fare kunne folk som hadde gøymt seg i terrenget storma til og sløkka branntilløpa med vassbøtter dei hadde ståande klar. Mesteparten av husa på Bjørnevatn vart ståande. Etter dette kom toreveret og knatringa frå fronten nærare. Familien til bestefar min flytta opp i ei fjellsprekk der dei hadde bygt seg torvtak og teke med seg ulltepper og litt mat. Dei sat oppe i fjellhola i tre døgn. Den tredje dagen var lyden frå fronten borte. Nede på vegen stod ein stor russisk soldat med ei svær, kolfyrt gryte med kjøtsuppe. Han ausa opp i bøtter og spann til folk som kom krypande ut frå gøymestadene.Den første biten av Noreg var fritt etter over fire års okkupasjon.Lenger vest byrja evakueringa og nedbrenninga av ein heil landsdel. Dette heldt tyskarane på med heile hausten. Dei siste som vart evakuerte var dei som budde på vestsida av Lyngen. Her vart ikkje husa brent. Rett før jul 1944 gjekk familien til svigerfar min ombord i ei fiskeskøyte som var leigd inn for føremålet. Dei skulle til kjentfolk – til familien Brox på yttersida av Senja. Med seg hadde dei mellom anna hønene frå småbruket. Jula vart feira ombord nær Finnsnes – svigerfar min fekk mellom anna oppgåva med å fanga inn att hønene som hadde rømt båten og gøymt seg under kaia der båten låg. Då julefeiringa var ferdig gjekk båten vidare rundt sørspissen av Senja og så oppover yttersida. I ettertid fekk dei vita at dei hadde gått tvers gjennom eit tysk minefelt ved Skrolsvik. Vel framme i Torsken brukte svigerfar min dagane mellom anna til å fiska steinbit, som var populær mat. Senjaværingane rekna bokna steinbit for å vera ein delikatesse – og svigerfar går framleis god for at dette er smakeleg mat. Far hans, Sigvard, var studiekamerat med Arthur Brox og Lars Berg på lærarskulen i Tromsø. Som evakuert lærar freista han å gjera nytte for seg, og fungerte mellom anna som engelsklærar for ein av sønene til Arthur, ein gløgg gut med namnet Ottar. Sjølv vart eg kjent med Sigvard då han var rundt dei hundre – innsatsen som engelsklærar på Senja var då framleis av dei oppdraga han smilte av.

Slik førde Rokossovskij og sovjetarane sitt overraskingsåtak i Kviterussland til ein domino av hendingar som nådde heilt til skulestova i Torsken. Det var mange slike dominorekker som fall rundt ikring i Europa denne hausten og vinteren. Mellom anna førde den sovjetiske sigeren til slutten for den fascistiske, ukrainske rørsla i Galicia som hadde vore reiskap for tysk makt sidan den tysk-sovjetiske krigen byrja i 1941. Det ”ukrainske kortet” hadde vore ein del av tysk politikk sidan dei oppretta ”Karpato-Ukraina” med hovudstad i provinsbyen Chust i samband med oppløysinga av Tsjekkoslovakia i 1938. Folkemordet på europeiske jødar byrja i desse områda hausten 1941, før masseutryddinga gjekk som ei bølgje vestover. Frå første verdskrig fram til 1945 var Ukraina ein brikke i spel. Den (ulovlege) britiske matblokkaden gjorde Europa til eit underskotsområde for mat, og både for Moskva og Berlin vart tilgangen på dei ukrainske jordbruksområda eit mål av første rang. Spelet kosta truleg til saman tolv millionar ukrainske menneskeliv. Rokossovskij og sovjetarane sin siger sommaren 1944 avgjorde spelet. Ukraina fekk 70 år med ein avklart geopolitisk posisjon. I denne lange perioden har mange av såra frå vargtida grodd. Men det finst alltid arr på stader der over ti millionar menneske fann ei for tidleg grav. No har Ukraina igjen vorte ein brikke i det store spelet, friskt blod renn der arra kryssar kartet, og eit samfunn som den gongen var i krig med seg sjølv fell igjen i bitar. Men i vår del av verda er vi fostra opp med ”Krigens største bragder”, og journalistar og politikarar kommenterer hendingane i Kiev og Donbass som om verda vart skapt i går. Mange av dei har vel knapt høyrt om ”Bagration” og Rokossovskij. Men som Ukraina er vi grannar med Russland, og kjem til å vera det også i framtida. Berre kunnskap om grannen vil gjera oss i stand til å sjå konsekvensane når vi veltar ein liten dominobrikke. Amerikanarane treng ikkje tenkja slik – dei har heile Atlanteren og stordelen av Europa mellom seg og Russland.

Gå til innlegget

Fasaden: Rettssaken mot Talmud i Paris 1240

Publisert nesten 7 år siden

”Av og til er sanninga så dyrebar at ho må verjast av ein garde av løgner”, skreiv Winston Churchill. I Europeisk historie er nok den fasaden som er bygt opp kring jødisk religion eit av dei fremste døma på dette fenomenet.

I Bente Groths innføringsbok ”Jødedommen”, som blir brukt ved norske universitet, står det dette om ei heilt sentral hending i jødisk historie i Europa:

”I 1239 oppfordret konvertitten Nikolaus Donin fra La Rochelle, som nå var blitt dominikanermunkt, styresmaktene til å undersøke hva som egentlig sto i jødenes Talmud. Han hevdet selv at Talmud var et hårreisende anti-kristent skrift. Disputasen mellom ham selv og fire rabbinske lærde fant sted i Paris i 1240. Rabbinerne klarte å motbevise anklagene,

likevel ble det notert at jødene hadde ”tilstått”. Sommeren 1242 ble 24 vognlaster med talmudutgaver og en mengde andre jødiske skrifter brent offentlig i Paris. Dette var noe nær en katastrofe i en tid dag bokproduksjon var uhyre tidkrevende og kostbart. I 1248 ble det forbudt for jøder å være i besittelse av Talmud.”

(Bente Groth: ”Jødedommen”, s 143-144)

Groth sin versjon av desse hendingane kan du møta i ei mengd populære framstillingar av jødisk historie. Den som les dei kjeldeskriftene vi har til desse hendingane vil sjå at Groth si framstilling ikkje har så mykje med dei faktiske hendingane å gjera. Eit par av årstala er riktige, og konvertitten heitte Nikolaus Donin, sjølv om han neppe var dominikanar. Men hovudsaka: At rabbinarane prova at anklagane var falske, er rein dikting. Og Groth si historieskriving, her som elles, ber framleis tydelege merke av denne rettssaka som vart halde for nesten tusen år sidan. Difor kan det vera interessant å sjå på kva som eigentleg skjedde. Boka ”The Trial of Talmud”, med innleiing av Robert Chazan og omsetjingar frå latin og hebraisk ved Jean Connell Hoff og John Friedman gjev oss dei kjeldene og den historiske konteksten vi treng.

Frå ikring år 1000 byrja eit omskifte i dei kristne landa i vest. Sterkare statar, større byar, grunnleggjing av universitet, byggjing av katedralar: På ei rad område byrja det tidlegare tilbakeliggjande Vest-Europa å hevda seg. I sør byrja kristendomen å gjenerobra område som ein periode hadde lege under islamske herskarar, som på Sicilia og på den iberiske halvøya. Med gjenerobringa følgde ei mengd jødiske samfunn i dei tidlegare islamske områda. Lenger nord byrja for første gong jødar å busetja seg i dei nye storbyane i den kristne verda. Jødiske talmudlærde som Rashi og elevane hans gjorde vestleg kristendom til eit nytt senter for jødisk lærdom. Medan ein forsvinnande liten del av jødane i verda hadde budd innanfor vestleg kristendom i århundra før årtusenskiftet, vaks det no fram betydelege jødiske samfunn innanfor den katolske kyrkja sitt maktområde.

I det romerske vest hadde jødane alltid vore ein tolt religion. Under romarane hadde jødane hatt ein juridisk trygg posisjon, og hadde levt under eigen lov. Dette hadde Konstantin og etterfylgjarane stadfesta då keisarriket vart eit kristent rike mot slutten av romartida. På same tid hadde Augustin gjeve ei teologisk grunngjeving for at jødane skulle ha eit sikkert vern i kristne samfunn. Augustin meinte at øydeleggjinga av tempelet og det jødiske eksilet var oppfylling av profetord, og eit uttrykk for gudommeleg straff. Jødane skulle vera trygge for liv og eigedom, men ein skulle ikkje tillata at dei fekk ein dominerande posisjon i samfunnet. Men som maktlaus minoritet tente jødane som vitne om evangeliet si sanning og Kristi triumf.

Hundreåra etter år 1000 var avgjerande for utviklinga av vestleg kultur. Gjennom islamske lærde vart vestleg kristendom kjent med klassisk, gresk filosofi, og Thomas av Aquinas utvikla kristen filosofi til ei omfattande lærebygning. Dei nye universiteta som vart grunnlagt i perioden sytte for at det fanst ein lærd elite i dei vestlege landa. Pavedømmet samla kristendomen til ein felles innsats for å gjenerobra det heilage landet, og ein periode låg Jerusalem under eit kristent kongedøme.

I perioden kjem også dei første pogromane retta mot jødar som vi har god kunnskap om. Under det første krosstoget vart tusenvis av jødar massakrert i Rhinland, som følgje av at lov og orden braut saman då den samanraska hæren for forbi. Massakrane var i strid med kyrkja sin politikk, og under seinare krosstog var pavestolen nøye med å understreka at det var ei kristen plikt å verna jødisk liv og eigedom.

Fram til høgmiddelalderen hadde det kristne vest hatt lite kunnskap om jødane og den jødiske trua. I kyrkja hadde den latinske bibelomsetjinga – Vulgata – vore den grunnleggjande skrifta. No byrja lærde jødar å konvertera til kristendom, og kunne opplysa dei kristne om at den jødiske trua ikkje berre var ei vidareføring av det gamle testamentet. Tvert om fann ein mellom jødane ei lære om den delte Tora – den skriftleg og den munnlege Tora. Og den ”munnlege Tora” fanst som eit omfattande bokverk – Talmud – som vart studert av dei mest lærde rabbinarane.

På 1230-talet konverterte ein av dei lærde, franske jødane til kristendomen. Konvertitten, kjent under sitt kristne namn Nikolaus Donin, kunne opplysa kristne styresmakter om at Talmud var blasfemisk mot den kristne religionen, og fekk lagt fram saka si for paven i Roma. Resultatet var at skuldingane mot Talmud vart lagt fram i ei open rettssak i Paris i 1240. Donin førebudde eit anklageskrift med 35 anklagepunkt mot Talmud. Ei rekkje eksemplar av Talmud som fanst i Frankrike vart kverrsett, og leiande rabbinarar fekk høve til å forsvara Talmud i rettssaka. Den leiande krafta bak rettssaka var kongen, Ludvig IX, den seinare St. Louis. Og mora til kongen deltok personleg i den offentlege høyringa. Det var paven sjølv, Gregor IX, som hadde oppmoda den franske kongen om å gjennomføra prosessen. Paris var ein eigna stad, med eit universitet oppretta ikring 1150 og med fleire av dei leiande geistelege i den franske kyrkja som deltakarar i prosessen.

Nikolaus Donins anklageskrift er eit grundig arbeid. Som Robert Chazan understrekar avslører anklageskriftet eit velorganisert sinn som kan underbyggja kvar einaste anklage med ei mengd skriftstader frå Talmud. Skriftet byrjar med eit åtak på læra om den delte Tora. Etter kristen lære var det gamle testamentet gudommeleg openberring, og det at jødane hadde fått denne openberringa frå Gud var ein del av grunnlaget for den beskytta statusen dei hadde i kristne samfunn. Kristne samfunn var ikkje pluralistiske når det galdt religion – ingen andre religiøse mindretalsgrupper enn jødane overlevde kristen middelalder. Alle kjetteri vart knust med flat hand, ofte etter seige og svært destruktive militære utryddingsfelttog. Men jødane vart ikkje handsama som kjettarar – vald mot jødar, som under første krosstoget, var i strid med det kyrkja lærte.

Donins anklageskrift reiser spørsmål ved denne beskytta statusen.For jødane held seg ikkje til den openberringa dei har fått gjennom den hebraiske bibelen. Tvert om har ei gruppe av vise og skriftlærde vrengt og vendt på den lova Gud har gjeve jødane, på grunnlag av ein påstått autoritet frå ein ”munnleg Tora” som Gud visstnok skal ha gjeve Moses på Sinai saman med den skriftlege. Denne ”munnlege Toraen” har så ikkje vorte skriftfesta før over tusen år etter at Moses fekk han i muntleg form. Donins åtak trugar med å opna ein avgrunn: Er det ei gudommeleg openberring – Toraen – eller eit menneskeskapt lovverk som er grunnlaget for det jødiske samfunnet? Donins anklagar trugar med å gjera jødane sin posisjon til eit spørsmål om truskap mot skrifta eller kjetteri.

Etter åtaket på læra om den ”munnlege Tora” går Donin vidare til spørsmålet om blasfemi. Her finn han nok å ta av. Både Talmuds blasfemiske forteljingar om Jesus – forteljinga om korleis Jesus vart avretta, forteljinga om korleis han sit i helvete i kokande møker, og forteljinga om korleis mora Miriam var frisør og hore, og at det difor var omstridd kven som var Jesu far. I tillegg til desse eksplisitt antikristne døma på blasfemi legg Donin fram ein god del forteljingar om Gud som i kristne auga måtte verka nokså merkverdige. Donin anklagar Talmud for blasfemi på breid front.

Etter dette tek Donin for seg korleis den jødiske lova er fiendtleg mot kristne. Kristne som studerer Talmud eller held sabbaten er i prinsippet under dødsstraff. Det er inga synd å villeia kristne med enkle triks, og skaffa seg kontroll over eigedomen deira på uærleg vis. Talmud inneheld ei mengd måtar jødar kan koma seg unna løfte dei har gjeve, mellom anna ritualet med Kol Nidrei kvar Yom Kippur. Gjennom anklageskriftet reiser Donin godt grunngjevne spørsmål ved grunnlaget for den tradisjonelle toleransen for jødar i kristne samfunn.

Anklagane vart lagt fram i ei open høyring i Paris der dei leiande lærde ved universitetet og i den franske kyrkja deltok, og der kongefamilien sjølv var representert. Dei leiande rabbinarane i Frankrike fekk høve til å forsvara Talmud. Men forsvaret var langt frå overtydande. Bortforklaringane om at Talmuds Jesus var ein annan enn den kristne endte opp i sjølvmotseiingar, og dei vedkjennigane vi har etter rettssaka slær lakonisk fast at dei leiande rabbinarane laug når det galdt desse sentrale anklagepunkta.

Løgn og bortforklaring førde ikkje fram i rettssaka. Domen frå rettssaka var skarp og uunngåeleg: Talmud var ei bok som undergrov det kristne samfunnet, og inneheldt ”ei mengd falske og forargelege ting som gjer at dei er ei kjelde til skam for dei som gjentek kva som står i dei, og til forskrekking for dei som får høyra dette”. Konklusjonen var uunngåeleg: Talmud vart dømt som ei gudsspottande bok, og fleire vognlass vart offentleg brent på bål i Paris. Ei bok som hevdar Maria var ei hore, og som hevdar at Jesus er dømt til å sitja evig i kokande møkk i helvete, kunne ikkje overleva ei offentleg rettssak under middelaldertilhøve. Særleg ikkje når anklagaren var ein hebraiskkunnig konvertitt som i tillegg kunne peika på ei rad andre punkt der Talmuds lære var meir enn tvilsam.

Samstundes er det viktig å sjå at blasfemien er er gjensidig. Ei komplett utgåve av Talmud er på tusenvis av sider. Dette var lenge før boktrykkarkunsten – kvar av desse sidene var tolmodig kopiert for hand. Kvar einaste bokstav, kvart einaste teikn var Guds røyst – for jødar i middelalderen var Babylons Talmud ei gudommeleg openberring. Det må ha vore gruvekkjande for ein middelalderjøde å sjå på at alt dette gjekk opp i røyk på nokre minutt.

Det dreier seg sjølvsagt om ein umogleg situasjon: Sidan både partar trudde på ein heilag og ukrenkjeleg Gud, og sidan fiendskapen mellom dei to religionane var heilt grunnleggjande, og mykje eldre enn kristne jødeforfølgjingar, var den gjensidige blasfemien støypt i betong. Den heilage, jødiske skrifta kunne ikkje overleva møtet med eit ope ordskifte under middelaldertilhøve.

Men domen i Paris vart berre til ein viss grad ståande. I Frankrike vart han innleiinga på ein periode med gradvis forverring av tilhøva for jødar, til dei vart utviste i 1306. Etter dette var Paris ein forboden by for jødar. Dette forbodet stod ved lag heilt fram til 1789, då revolusjonen gjorde slutt på det kristne kongedømet.

Men Frankrike var berre ein del av vestleg kristendom. Ikkje alle monarkar var like iherdige som St. Louis, og kombinasjonen av from kongemakt, universitet og ein økonomisk blømande hovudstad var ikkje like utprega i andre europeiske land. Rett etter domen i Paris døydde Gregor IX. Den nye paven, Innocens IV, heldt til å byrja med fast ved politikken til forgjengaren. Men etterkvart som dei jødiske samfunna sende deputasjonar, og minna om korleis den kristne doktrinen om å tola jødisk nærvær skreiv seg heilt frå antikken, byrja paven å vakla. Jødane hevda at dei ikkje kunne forstå den mosaiske lova utan Talmud, og at domen i Paris i praksis gjorde det umogleg å vera jøde i kristne land. Etter nokre år kom Innocens IV fram til det som vart ståande som kyrkja sin politikk: Talmud inneheldt blasfemi, og måtte sensurerast. Men ein sensurert Talmud var til å leva med, blasfemien og det utolelege innhaldet var ikkje meir omfattande enn at sensur kunne løysa problemet. Dei som hadde gjennomført rettssaka i Paris var svært usamde i dette, og forbodet mot boka vart ståande i Frankrike. Men i resten av den kristne verda slo sensurpolitikken igjennom. I Russland vart han først avvikla med revolusjonen i 1917.

Eit sensurregime vil alltid produsera løgn og fordreiing av sanninga – grunnane til at det er slik har vore ålment kjent i vestleg kultur sidan opplysningstida. Men i dette tilfellet er dei løgnene og fordreiingane som har følgt kristen sensur forsterka av eit omfattande system for løgn og villeiing for å verna jødisk religion. For jødane som opplevde brenninga av Talmud i Paris var dette opplagt ei traumatisk oppleving, og ei hending dei for alt i verda ikkje ønskte å oppleva igjen. Difor byrja dei med ein gong å byggja eit system av bortforklaring – eit system av bortforklaring som har levt til denne dag. Tidleg på 2000-talet hamna eg i polemikk med Tor Bach (”Vepsen”) om Talmud sitt bilete av Jesus. Bach kunne då fortelja at den ”Jesus” vi møter i Talmud er ein heilt annan person enn den kristne Jesus. Dette er nett den same bortforklaringa vi møter i rabbi Jehiels ”Disputasjonen i Paris”, eit hebraiskspråkleg skrift som vart forfatta av Yehiel etter rettssaka og spreidd i jødiske samfunn i Europa. Kva som faktisk er sant treng vi ikkje bruka mykje tid på: Peter Schäfers ”Jesus in the Talmud” utgreier dette på forbilledleg vis, og plasserer Talmuds polemikk mot Jesus i kontekst. Det interessante er at nordiske antirasistar når dei blir konfrontert med problemet som papegøyer gjentek rabbi Jehiels middelalderske bortforklaringar. Og som vi såg: Sjølv ikkje Benthe Groth er upåverka av rabbi Jehiel.

Rabbi Jehiels forsvarsskrift er eit svært interessant skriftstykke, skrive med kløkt og innsikt av ein av dei mest lærde rabbinarane i Frankrike. Det er naturlegvis vanskeleg å seia kor mykje samsvar det er mellom dette skriftet og det forsvaret Jehiel faktisk førte i rettssaka. Men det er all grunn til å tru at hovudlinene fell saman. Jehiel brukar ein retorikk der han iherdig freistar å avleia diskusjonen frå det striden står om. ”Jesus” er ikkje Jesus, ”gojim” er ikkje gojim, ”sverja” er ikkje sverja. I rettssaka førde ikkje dette fram. Men det er ikkje vanskeleg å sjå at dette sjølvforsvaret kan vera effektivt i svært mange høve. Det skal kunnskap og ressursar til om du skal koma bak det røykteppet Jehiel legg ut.

Det mange har vanskar med å sjå er at historia her også har ein tragisk dimensjon i eigentleg meining. Jødane måtte ty til løgn og villeiing om dei i det heile skulle eksistera. Rabbi Jehiel gjorde pionerinnsatsen med eit skrift som lagar ei grunnutrusting av bortforklaringar på sårbare punkt. I neste omgang vart Talmud sensurert – og endra gjennom eit system for sjølvsensur. ”Gojim” – ”ikkje-jødar” – vart endra til ”egyptarar” eller anna som kunne passera den kristne sensoren. Stykke som uansett ikkje hadde sjans andsynes den kristne sensoren vart samla i handskrivne bøker som gjekk på omgang mellom rabbinarane. Etter at staten Israel vart desse utelatne talmudstykka gjeve ut under tittelen ”Hesronot HaShas”. (Chazan syner forresten til Hesronot HaShas som kjelde til ein del av Talmudsitata sine, utan at han oppgjev boka i litteraturlista eller forklarar kjeldebruken). Medan sanningane i den kristne religionen var offentlege, var sanningane i den jødiske religionen noko du vart innvigd i som lekk i utdanninga av rabbinarar. Den alminnelege jøden vart berre i avgrensa grad innvigd i dette systemet: For vanlege jødar er ikkje religion eit spørsmål om du trur, men om du praktiserer.

Til vanleg var dette systemet godt nok til å sikra friksjonslaus sameksistens mellom det jødiske og det kristne samfunnet. Men nokre gonger forlot lærde jødar folden, og gjekk over til kristendomen. Du har også døme på at kristne, som Eisenmenger, i ein lengre periode har studert saman med lærde rabbinarar, og etterpå offentleggjort jødiske doktrinar. Det typiske er at slike konvertittar blir demonisert og idiotforklart i jødisk historieskriving. Slik vil det alltid vera i sekteriske miljø – den som forlet eit sekterisk miljø er alltid eit trugsmål, og alle sekteriske miljø vil i slike tilfelle vera svært ivrige når det gjeld bortforklaring, stigmatisering og andre former for skadekontroll.

Det spesielle med jødisk religion er at desse mekanismane for hemmeleghald, bortforklaring, offentleg fasade og stigmatisering av kritikarar har ei ubroten historie på snart 800 år. Dette er den verkelege verdas ”Da Vinci-kode”. Den som leitar litt, vil lett finna ei mengd døme på kor organisert fiendskapen til sanningssøkjing er på feltet. I tida etter at den jødiske opplysinga tok til frå om lag 1780 vart desse mekanismane svekka, og du finn døme på utmerka jødisk historieskriving på attenhundretalet, som Bernhard Lazares ”Antisemittismens historie”. Men som Israel Shahak påpeikar i ”Jewish History, Jewish Religion” var dette ei frigjeringsrørsle frå utsida – og difor var ho frå byrjinga ”fødd med rynker”. Alexander McCaul peikar td. i ”Netivot Olam” på kor intellektuelt uredeleg den tidlege reformjødedomen var når han berre feidde vanskelege ting under teppet.

I neste omgang vart så jødisk religion vikla inn i den store sivilisasjonskonflikten mellom kommunistisk revolusjon og nazistisk reaksjon som prega Europa i førre århundre. I det klimaet dette skapte hadde ærleg sanningssøkjing knapt nok ein sjanse. Og innanfor ”jødiske studier av jødedom” var det etablert ei historieskriving med lygekross på ryggen. Denne historieskrivinga vann hegemoniet, og pregar all popularisert historiskriving om temaet i dag. Denne historieskrivinga er eit direkte framhald av rabbi Jehiels apologi, og freistar halda ved like eit system av løgner som skal gjera dette feltet uforståeleg for oss ikkje-jødar.

Men dette er ein fasade som vil kollapsa. Dei siste tjue åra har ei rad forfattarar gjeve ut bøker som gjer det nokså enkelt å sortera sanning og løgn, slik at ein kjem bak røykteppet. Det gjeld kritikarar av jødedom og Israel, som Israel Shahak og Gilad Atzmon. Men også heilt alminnelege akademiske arbeid av folk som Israel Jakob Yuval og Peter Schäfer.

I boka om rettssaka mot Talmud har John Friedman og Jean Connel Hoff omsett dei sentrale kjeldene vi har til rettssaka frå hebraisk og latin, medan Robert Chazan har skrive ei informativ og interessant innleiing. Primærkjeldene blir såleis tilgjengelege for folk som les engelsk. Slik blir det mogleg å sjå korleis systemet av løgn og villeiing oppstod – og kvifor dette systemet den gongen var heilt naudsynt. I dag tener ikkje dette desinformasjonssystemet noko ærverdig føremål lenger. Jødar er ikkje lenger nokon utsett minoritet. Dei fattige, jødiske parallellsamfunna i Aust-Europa finst ikkje lenger. Nazismen og sentraleuropeisk jødehat er i all hovudsak tilbakelagt historie. Då er det i grunnen så enkelt at sanninga vil gjera oss alle frie. Det finst framleis svære propagandaapparat kring jødisk religion, ikkje minst bygt kring forsvaret av staten Israel. Det finst framleis organisasjonar med store budsjett som har som oppgåve å stigmatisera folk som er kritiske til jødisk religion – organisasjonar som Expo, Licra, ADL. Og ikkje minst driv OSSE og EU eit omfattande arbeid, etter påtrykk frå USA. Dei brukar ein ”arbeidsdefinisjon” for kva som er antisemittisme som gjer det meste til tankebrotsverk. Men dette er ikkje noko avgjerande problem. Vi lever i eit samfunn med ytringsfridom, den kunnskapen vi treng er tilgjengeleg, og det einaste som manglar er å driva eit heilt alminneleg opplysningsarbeid.

John Friedman, Jean Connel Hoff og Robert Chazan: The Trial of Talmud – Paris, 1240. Pontifical Institute of Mediaeval Studies, 2012. 182 sider med register og litteraturliste.

Litteratur:

Israel Shahak: Jewish History, Jewish Religion. Pluto Press 1994

Bente Groth: Jødedommen. Pax Forlag 2000

Peter Schäfer: Jesus in the Talmud. Princeton University Press 2007

Robert Chazan: Reassessing Jewish Lif in Medieval Europe.

Cambridge University Press 2010

Alexander McCaul: The Old Paths (1837)

http://books.google.no/books?id=ORJAAAAAcAAJ&hl=no&source=gbs_similarbooks

 

Gå til innlegget

Mislukka politikk? Noreg betalar.

Publisert nesten 7 år siden

Å lesa vestlege media om Ukraina er som å lesa Pravda i sovjet-tida: Det viktigaste er alt det som ikkje står.

I fjor var den svenske utanriksministeren Carl Bildt og den polske utanriksministeren Radoslav Sikorski saman med USAs Victoria Nuland arkitektane for ein ukrainapolitikk som førde til destabilisering og til slutt statskupp i Kiev.Det er noko av det mest mislukka og fårlege av politiske eksperiment eg har sett i Europa i mi tid. Det heile vart selt som ”demokrati” av ei omtrent samla vestleg presse. Jahn Otto Johansen var omtrent åleine i å peika på at ein del av sjokktroppane til det nye regimet var svært lite reformerte nazistar. Den avtalen med EU som sitjande president i Kiev sa nei til for eit år sidan var ein svært dårleg avtale, som berre villa forsterka problema til landet. Men med ivrig vestleg støtte greidde ein destabilisera regimet hans. Den ukrainske grunnlova, Janukovitsj, konstitusjonsdomsstolen og politiet vart sett til sides – i staden fekk ein kuppresident og ”friviljuge bataljonar” av ureformerte nazistar. Den totale mangelen på kritiske røyster i vestleg presse gjorde at mange skifta kanal – til RT, Itar Tass og andre russiske medie som har hatt røynleg informasjon om kva som har skjedd. Det er på RT du får sjå slike ting som Sofie Sjevarnadzes intervju med Stephen Cohen. Det var på bloggen ”Colonel Cassad” at ein kunne lesa om det vendepunktet i krigføringa som ein månad etterpå vart kalla ”invasjon” i vestlege media. Og det er på RT ein kan sjå Peter Lavelle skjera hol i vestleg mediaspinn i flaggskipet ”Crosstalk”.

Kuppet truga russiske interesser – ikkje minst den russiske flåtebasen i Sebastopol. Russland sikra raskt sine eigne interesser – slik alle stormakter ville gjort i ein slik situasjon. I ettertid har amerikanske ekspertar frå Henry Kissinger til Stephen Cohen gått ut mot denne eventyrpolitikken. Men Noreg, som treng eit tillitsfullt samarbeid med russarane i nord, og som har nytta dei siste tjue åra på å utvikla eit slikt samarbeid – vi av alle nyttar 100 millionar kroner for å støtta det mislukka regimet i Kiev. Resultatet av dette ”demokratiske eksperimentet” kan vi no lesa om – i svenske aviser:

http://www.aftonbladet.se/kultur/article19677596.ab

Gå til innlegget

Mennesket Paulus

Publisert nesten 7 år siden

Dette er ein tekst eg fekk trykt i "Syn og Segn" for omlag femten år sidan. Eg ville ikkje skrive same teksten i dag, men eg synest han fortel om ei kjensle eg hadde - av at dette var tekstar som det plutseleg spratt gneistar av.

Mennesket Paulus

 

PAULUS RUVAR. Men fyrst i ettertid, for i samtida var det mykje å

utsetja på honom. Av apostlane hadde han det mest tvilsame kallet,

og han preika det mest omstriddeevangeliet. Han var sjuk - i ei tid då

sjukdom ogveikskap var teikn på at du ikkje hadde Guds Ande med deg.

Og han var einliten, og truleg ikkje serleg ven mann. Han var modig - men

ikkje slik at han freista spela heroiske rollor. Då styresmaktene i Damaskus

var ute etter honom, møtte han dei ikkje andlet til andlet. I staden vart han

fira ned or bymuren midt på natta - i ei korg. Eg trur kanskje detta biletet -

av ein sjuk, liten mann i ei korg, midt på natta i ei fiendtleg verd - er

av dei beste augneblinksbileta me har, i tillegg til at det er ei forteljing

me har både frå Paulus sjølv, og biografen hans, evangelisten Lukas.

Paulus er det fyrste kristne mennesket me kjenner sopass at me anar

mannen bak namnet. Fyrst og fremst gjennom dei sju

breva han har skrive sjølv, som er den eldste skrifta i Det nye testamentet.

Fyrste brevet til Tessalonikarane - truleg frå våren år 50 - er det eldste,

ein liten mannsalder før Markus skreiv evangeliet sitt. Men òg Lukas si fargesterke

forteljing i andre helvta av apostelgjerningane utfyller og gjev

samanheng til dei spreidde opplysningane Paulus gjev om seg sjølv i breva,

sjølv om Lukas delvis byggjer på mytisk stoff, og delvis teiknar biletet av

Paulus ut frå ein teologisk ståstad som høyrer heime i etterpaulinsk tid.

Paulus sjølv gjev ikkje i overflod når det gjeld materiale til forteljinga om seg

sjølv i breva sine. Fyrst og fremst når ombodet hans som apostel kalla av

Kristus sjølv står på spel, hentar den trettande apostelen - heidningane sin

apostel - fram døme frå si eiga historie. Av di Paulus ikkje synest sin eigen

person er viktig: Deter gjerninga hans i Kristus som tel. For honom

ville eit portrett av apostelen som menneske vore å festa seg ved bisaka,

og gløyma hovudsaka: Herren Kristus Jesus, send for å frelsa verda, krossfest,

oppstanden og nett difor ei forarging for jødar og ein dårskap for heidningane.

Likevel: Mennesket Paulus let seg kjenna att i dei avtrykka livet hans har sett,

og som møter oss i desse skriftene. I mennesket Paulus ser me alle dei maktene

som er i rørsle når me i år 50 står på terskelen av det som snart er

2000 års soge om kristendomen som verdsreligion. For han ber alt i seg: Den

lovtru, fariseiske jøden som har vakse opp i eit hellenistisk miljø i storbyen Tarsus.

Han er romersk borgar, men har diaspora-jøden sin trong for reinleik i religionen -

ein trong ein kan spora attende til det babylonske fangenskapet. Med

fangenskapet i Babylon vart jødane rykte ut or den trygge, opphavlege

samanhengen frå kongetida. Kongetida vart med kvart ein tapt gullalder som

berre nitidig reinleik i lovtruskapen kunna gjeva kontakt med. Med dette i

seg møter Paulus kristendomen eit par år etter den skilsetjande påsken og

pinsen år 30, og i fyrste omgang vert løysinga hans å reinsa det utvalde folket

for den nye vantrua. I dette oppdraget vert den unge farisearen konfrontert

med seg sjølv og det som skal verta hans nye herre på veg til Damaskus,

den eine, avgjerande hendinga i livet hans. Me kjenner henne einast frå

Lukas si forteljing, men breva underbyggjer Lukas eit stykke på veg. Etter

omvendinga forsvinn Paulus ut or soga dei neste 16 åra - einast episodar

kjenner me; som den nattlege flukta i ei korg, og ei vitjing i

Jerusalem for å tala med Peter. Elles veit me at han dreiv misjon i landet aust for

Jordan.

So kjem Paulus ut or dette mørkret att i år 48 - på apostelmøtet i Jerusalem.

No er han den sjølvmedvitne, trettande apostelen som krev fridom til å preika

evangeliet sitt om frelsa utan omskjering og lovtruskap for heidningane.

Paulus tek med seg den uomskorne Titus på møtet, forå setja saka på spissen.

Og han fær sin fridom - etter noko strid krev dei andre apostlane einast at han

skal samla inn pengar til morkyrkja i Jerusalem som ei motyting. Med dette

som utgangspunkt kastar Paulus seg ut i verdssoga.

Eit ruvande lite menneske

Medan kjeldone til dette livsverket stort sett teier før år 48 - berre unntaksvis

bryt ljoset gjennom, veit me meir omPaulus i tida frå 48-56 enn om noko anna

kriste menneske dei fyrste par hundreåra av tidsrekninga vår.

Alle breva hans er skrivne dei seks åra frå år 50 til 56, og apostelgjerningane

kapittel 13-28 er i stor grad soga om Paulus. Kva ljos kastar desse skriftene

over mennesket Paulus?

For det fyrste: I eit tidsrom på åtte år grunnlegg Paulus varige kyrkjelydar i

Ikonum, Kolossos, Cæsarea Filippi, Tessalonika, Korint, Efesos, ikring i

landskapet Galatia og truleg fleire stader. Og det han driv med, er ikkje

noka «hit and run-evangelisering: Han kjenner personleg ansvar for sine born i

trua. Eit nydeleg lite døme er brevet til Filemon, der han bed Filemon ta til

seg att ein rømd slave - Onesimos - som tidlegare har vore til bry for honom,

men som Paulus har vunne for trua i fengselet i Efesos. Like eins freistar

Paulus so langt han maktar å rettleia dei kranglevorne i kyrkjelydane han

har bygt opp, men som oppgåvone eller fengselsopphald hindrar honom frå

å vitja. Dei fleste breva er skrivne med nett dette siktemålet.

I seg sjølv skulle vel dette vera nok for eit heilt liv. Men det er meir her. På

ferdene sine tek han ikkje mot løn frå kyrkjelydane, men livnærer seg i stor

grad av handverket som teltmakar. Og kva vanskar han stend andsynes på ferdene

sine, kjem truleg godt nok fram med hans eigne ord frå Andre korinterbrevet:

«Er dei Kristi tenarar? Eg talar som ein vitlaus mann: Eg er det endå meir. Eg

har hatt større strev, fått fleire slag, vore oftare i fengsel, mang ein gong i dødsfare.

Av jødane har eg fem gonger fått dei førti slaga på eitt nær; tre gonger vart eg

piska, ein gong steina, tre gonger leid eg skipbrot: og ein gong dreiv eg eit heilt

døger ikring på havet. Ofte var eg på ferder, i fare på elvar, i fare mellom røvarar,

i fare mellom landsmenn, i fare mellom utlendingar, i fare i byar, i fare i øydemark,

i fare på hav, i fare mellom falske brør, i slit og strev, ofte i nattevoke, i svelt og

torste, ofte fastande og utan klede i kulden. Attåt alt det andre har eg det som dagleg

ligg på meg, omsuta for alle kyrkjelydane. Kven er

veik utan at eg og vert veik? Kven fell utan at det brenn i

meg? Om eg endeleg skal rosa meg, so vil eg rosa meg av mi vanmakt. Gud og vår

Herre Jesu Far som er høglova i all æve, han veit at eg ikkje lyg!» Det er dei

langvarige, hardsette konfliktane i kyrkjelyden i Korint som her driv Paulus

til å vera sjeldsynt direkte når han legg fram sutene sine.

Som om dette ikkje skulle vera nok: I desse åtte åra skriv han dei til saman 63

sidene med brev som er grunnstomnen i Det nye testamentet i Bibelen, 25-40

år før evangelistane byrja sitt arbeid. Lange stykke av denne

brevlitteraturen - som stordelen av Romarbrevet, fyrste Korintarbrevet og

Galatarbrevet - er framleis noko av den mest meiningstunge og meisterleg

skrivne litteraturen i vår del av verda. Og til slutt: Oppi alt dette held

Paulus seg til sin del av avtalen frå apostelmøtet. Trottug samlar han inn pengar

til dei heilage i Jerusalem i dei nye kyrkjelydane.

Paulus i desse åra let seg ikkje mæla med våre vanlege mål: Han er eitt med

den saka som han brenn for - og Paulus brenn verkeleg. Han er som ei naturkraft:

Lik ei mektig bylgja reiser gjerninga hans seg, før ho vert slegen til skum då han

etter tre misjonsferder tek med seg dei innsamla pengane for personleg å gje dei til

den eldste i forsamlinga i Jerusalem: Jakob, Jesu bror.

Apostelen som ville vinna ei heil verd

Alt dette skjer over eit tidsrom på åtte år. Åtte stutte år er Paulus si

tilmålte tid som apostel for heidningane. Lat oss so freista sjå på mannen i dei små

glimta soga har gjeve oss tilgjenge til. Og kvifor ikkje byrja med dei eldste orda i

Nytestamentet: «Paulus, Silvanus og Timoteus helsar kyrkjelyden i Tessalonika,

som har sitt liv i Gud Fader og Herren Jesus Kristus. Nåde og fred vere med dykk!»

Dette er det vanlege innleiingstormularet til Paulus, etter kvart bygt ut med tillegg som skal

underbyggja posisjonen hans som ekte apostel. Men det er enno eit stykke til det kjem.

I dette fyrste brevet er hovudsaka kor takksam han er for at tessalonikarane trur: «Vi

takkar alltid Gud for dykk alle når vi nemner dykk i bønene våre.» Og Paulus minner

dei om korleis han ein gong komtil dei: Ikkje med smigrande ord, ikkje med baktanke

om vinning, og utan å søkja ære eller å gå fram med makt eller mynde. «I staden

var vi milde mot dykk, som når ei mor steller om borna sine.»

Ferda vidare hadde skilt Paulus frå

kyrkjelyden i Tessalonika. «Men vi lengta så sterkt etter dykk at vi fekk meir

og meir hug til å sjå dykk att. Difor sette vi oss føre å vitja dykk. Eg, Paulus,

freista både ein og to gonger. Men Satan (truleg sjukdomen) hindra oss. For kven

skal vera vår von, vår glede og vår ærekrans om ikkje de, den dagen vår Herre

Jesus kjem, og vi står for hans åsyn? Ja, de er vår ære og vår glede. Då

vi ikkje kunne halda dette ut lenger, sette vi oss føre å vera åleine att i Aten, og

vi sende Timoteus til dykk, vår bror og Guds medarbeider i tenesta for Kristi

evangelium. Han skulle styrkja dykk i trua og setja mot i dykk, så ingen skulle

vera ustø i desse trengslene. De veit då sjølve at det er oss pålagt. Då vi var hjå

dykk, sa vi dykk føreåt at vi kom til å få trengsler. Såleis gjekk det og, som de veit.

Og då eg ikkje heldt det ut lenger, sende eg han av stad. Eg måtte vita korleis

det stod til med trua dykkar, om freistaren hadde greitt å freista dykk, så arbeidet

vårt var nyttelaust. Men no er Timoteus nett attkomen frå dykk med ein god

bodskap om dykkar tru og kjærleik.»

Dette brevet syner kva som etter kvart vert den grunnleggjande, innebygde konflikten

i arbeidet til Paulus. Etter kvart som han fær frå seg oppgåver, byggjer nye kyrkjelydar

og brøyter seg veg gjennom vanskane og striden som fylgjer misjonsarbeidet, veks

oppgåvene framom honom med å fylgja opp det personlege ansvaret han kjenner for

alle sine born i trua. Attåt veks ambisjonane: Han byrjar planleggja ei

reisa vestover til Roma og Spania for å preika evangeliet der. Stutt sagt: Krava Paulus

stiller til seg sjølv, vert berre meir og meir uråd for noko menneske å leva opp til. I

alle fall for ein sjuk og plaga mann. Og det syner seg etter kvart at ikkje alle kyrkjelydane

er like stødige og trufaste som den i Tessalonika. Lat oss difor hoppa nokre år fram i

tid. Paulus sit no i fengsel, truleg i Efesos, og brevet han skriv til

filipparane, er truleg skrive i år slutten av tida hans som fri apostel. Me

er på den andre sida av dei store stridsåra, med vanskane i kyrkjelyden i Korint som sjølve

toppunktet i apostelen sine trengsler. Oppgåvene og ansvaret har for lengst vakse

Paulus over hovudet - men han er hindra i å gjera stort der han sit i fengselet. «Men kva

gjer det? Kristus vert i alle høve forkynt, kva måte det så vert gjort på, anten dei

gjer det med baktankar eller i sanning, og det gleder eg meg over. Og eg vil halda

fram med det. For eg veit at alt dette skal verta til frelse for meg, av de bed for meg,

og Jesu Kristi Ande gjev meg hjelp. Eg vonar og ventar at eg ikkje skal verta til skammar

i noko, men at alle, no som alltid før, skal få sjå kor stor Kristus er ved det som hender

meg, anten eg lever eller døyr. For meg er livet Kristus og døden ei vinning. Men

kan eg gjera eit arbeid som ber frukt om eg lever lenger, då veit

eg ikkje kva eg skal velja. Eg kjenner meg dregen til begge sider: Eg har hug til å

fara herifrå og vera saman med Kristus, for det er så mykje, mykje betre. Men

for dykkar skuld er det meir naudsynt at eg får leva. Det er eg viss på, og difor veit

eg at eg skal få leva og vera hjå dykk alle og hjelpa dykk til framgang og glede i trua.»

Paulus ser jo aldri att dei kjære filipparane, som trufast har sendt ei gåva til honom,

nett som dei tidlegare har vore hjelpsame. Men noko har skjedd desse åra sidan han

skreiv til Tessalonika. Det er ikkje for inkje han no tydeleg

har forsont seg med tanken på dauden, og kjenner seg dregen mot han. Han byrjar

nærma seg slutten på det rennet han var gjennom desse åra. Og han har ikkje

spara seg - det er eit nake menneske som ser seg attende, og ser det han

eingong gjekk frå:

«Om nokon meiner at han kan lita på seg sjølv, kan eg det endå meir. Eg

er omskoren på den åttande dagen, er av Israels folk og Benjamins ætt, ein

hebrear av hebrearar, i syn på lova ein farisear, så brennande ihuga at eg

forfylgde kyrkja, ulastande i all mi rettferd etter lova. Men

det som var meg ei vinning, det har eg for Kristi skuld halde for tap. Ja, eg

held i sanning alt for tap fordi kjennskapen til Kristus Jesus, min Herre, er så

mykje meir verd. For hans skuld har eg tapt alt, og eg held det for skrap, så eg

kan vinna Kristus og verta funnen i han, ikkje med mi rettferd, den som er av lova,

men med den som ein får ved trua på Kristus, rettferda frå Gud på grunn av trua. Då

kjenner eg han og krafta av hans oppstode, får del i hans lidingar og vert lik han

med di eg døyr som han - om eg og kunne nå fram til oppstoda frå dei døde.

Eg meiner ikkje at eg alt har nått det eller alt er fullkomen, men eg jagar mot det

for å gripa det, av di eg sjølv er gripen av Kristus Jesus. Brør, eg trur ikkje om meg

sjølv at eg har gripe det. Men eitt gjer eg: Eg gløymer det som er attanfor og tøyer

meg etter det som er framanfor, og jagar mot målet, mot den sigerkrans som Gud

frå det høge har kalla oss til i Kristus Jesus. Lat oss sjå det på denne måten, alle

vi som har nått kristen mognad. Og er det noko de ser annleis på, skal Gud

gjera det klårt for dykk. Lat oss berre, så langt vi er komne, halda fram i

same faretl»

Og me, som ikkje gjeng i hans skor, ikkje stend i hans strid - det som imponerer oss,

er nett måten han møter trengslor og strid og ikkje minst eiga vanmakt med alt han

skulle ha fått frå seg. Han møter det ikkje med å lukka seg inne i eit skal, brøyta

seg fram med autoriteten sin, gjera seg til med all lærdomen sin. Di

større vanskane, di meir nake møter han verda. Det me ser, er ein mann som

etter kvart stend på kanten av eit stort flòg, og som likevel ikkje let vona si

og gjerninga si bresta, og søkja tilflukt i sjølvrettferd.

I tru, von og kjærleik

Det beste dømet på dette finn me i fyrste Korintarbrevet. Dette brevet er ein del

av ein større korrespondanse; det som i Bibelen er andre Korintarbrevet, er

eigentleg ei samling av fleire mindre brev. Paulus hadde vore lenge i Korint -

det var ein av dei kyrkjelydane han hadde lagt att mest av seg sjølv i. Og det

var ei samansett forsamling han hadde samla kring seg i denne byen, og

konfliktane byrja koma opp nokso stutt tid etter at han hadde reist vidare, Det

er mangslags folk som vil konkurrera med autoriteten til apostelen:

Jødisksinna som vil ha heidningane omskorne og inn under lova, entusiastar

som talar i tungor, og som reknar den kristne fridomen for å vera utan grensor

og ansvar, og som difor fer fram på måtar som støyter andre - i og utanfor

kyrkjelyden. Og alle konkurrerer dei med Paulus, baktalar honom og syner seg

sjølve fram i visdom, tru, kraft og legitimitet. Alle set dei ulike flokkar i kyrkjelyden

opp mot kvarandre.

I desse stridane står det for Paulus om sjølve hjarta i gjerninga hans: Raknar denne

viktige kyrkjelyden, kan sanninga til det evangeliet han har stridd for fridom til å

forkynna, stå på spel. Alt han har verja mot åtak både frå lovtru jødekristne og

laussleppte, hellenistiske entusiastar, kan byrja rakna. Detstend soleis om livsverket.

I fyrste Korintarbrevet skriv Paulus om alle dei spørsmåla som striden har reist,

og tek dei føre seg irekkjefylgja - klårt og greitt. Om att og om att syner han korleis

kunsta ikkje er å gjera seg til av eigen klokskap og tru: Det finst alltid andre omsyn,

og serleg omsynet til dei veike i trua. Samstundes stiller han spørsmålet om kristendomen

skarpt: Brørne må forsona seg med at evangeliet er ein dårskap for dei

som går fortapt - anten det er jødisk lov eller gresk visdom som fører dei til

fortaping. Det er soleis ikkje menneskevisdom og seg sjølve dei skal lita på -

men Guds visdom, som for menneska er ein dårskap.

Og kva har so Paulus å syna for seg, midt i denne striden der han veit han vert utsett

for giftig baktale, og der han er forhindra frå å reisa attende for sjølv å møta

motmennene sine andlet til andlet? Eitt har han: Seg sjølv. Og midt i dette brevet,

forma for å halda kyrkjelyden saman i den striden som trugar med å sprengja honom,

er det Paulus formar dei orda der me kan henda mest ser det storslegne med

heidningapostelen som menneske:

«Om eg har profetgåve og kjenner alle løyndomar og eig all kunnskap, og om

eg har all tru, så eg kan flytta fjell, men ikkje har kjærleik, då er eg ingen ting. Om

eg gjev alt eg eig til mat for dei fattige, ja, om eg gjev meg sjølv til å brennast,

men ikkje har kjærleik, då gagnar det meg ingen ting.

Kjærleiken er langmodig, kjærleiken er velviljug, han misunner ikkje, briskar seg

ikkje, blæs seg ikkje opp. Kjærleiken gjer ikkje noko usømeleg, han søkjer ikkje

sitt eige, harmast ikkje, gøymer ikkje på det vonde. Han gleder seg ikkje ved

urett, men gleder seg ved sanninga. Alt held han ut, alt trur han, alt vonar

han, alt toler han.

Kjærleiken fell aldri bort. Profetgåvene skal få ende, tungene skal tagna, og

kunnskapen skal ta slutt. For vi skjønar stykkevis og talar profetisk stykkevis. Men

når det fullkomne kjem, skal det som er stykkevis få ende. Då eg var barn, tala eg

som eit barn, tenkte eg som eit barn, dømde eg som eit barn. Men då eg vart mann,

la eg av det barnslege. No ser vi som i ein spegel, i ei gåte; men då skal vi sjå åsyn

til åsyn. No kjenner eg stykkevis, men då skal eg kjenna fullt ut, liksom eg fullt ut er

kjend av Gud. Så vert dei verande desse tre: Tru, von og kjærleik. Og størst av dei

er kjærleiken. Jag etter kjærleikenl»

Denne mannen, som midt i striden òg har drag som me rynkar på nasen av, syner her

kva to han er laga av. Han syner seg sjølv: Mennesket som einast ser stykkevis, dømer

stykkevis - men som likevel, tyngd av ei bør han ikkje lenger maktar bera åleine, ikkje

brest i tvil. I staden ljomar det: Jag etter kjærleiken! Det ropar han ut, i den trua, vona

og kjærleiken som i ei mektig bylgja har ført honom fram til dette punktet. Nett same

mannen er det som ei tid etter, i fengselet i Efesos, syner oss ein gripen mann som

jagar etter å gripa det den unge mannen augna på veg til Damaskus. Same kva eg

elles fær ut or breva til Paulus: Dette stykket i Korintarbrevet er den magiske augneblinken.

Her stend mennesket nake i striden, med eit mot som gjer at det ikkje lyder falskt når han

litt etter, i det femtande kapittelet, spør: «Daude, kvar er din broddl»

Han for svinn for oss

Kva meir er det å seia? Legg me Korintarbrevet til sides, stend me att med Romarbrevet -

det siste frå Paulus si hand. Romarbrevet er ikkje skrive til ein kyrkjelyd Paulus kjenner -

han har einast høyrt gjete om dei heilage i Roma. Det er ikkje eit brev forma av striden

om sanninga i hans eige evangelium. Det har vorte sagt at Romarbrevet er Paulus sitt

testamente. Det kan vera noko i det: Det siste brevet er på mange måtar ein sluttsum,

der han samanfattar det som i opphavleg form er meisla ut i dei tidlegare breva. Og

det er gjort klårare, med større samanheng.

Men det som soleis er vunne i klårleik ved avstanden til romarane som han skriv til, er

samstundes tapt på eit anna vis: I Romarbrevet byrjar mennesket Paulus gli frå oss,

og vert eitt med verket sitt. Det er på eit vis eit brev som kjem til oss frå eit større

perspektiv, men og ein større avstand. Framleis har han omsuta for det som er

bygt: «Tak dykk av den som er veik i trua, utan å setja dykk til doms over tankane

hans!» Frå avstanden syner Paulus dei større samanhengane i tenkinga si som gjer

at me ser heile bygnaden - det som gjev Romarbrevet preget av heilskapleg, teologisk

lærebrev. Men misjonæren som slæst for at dei kløyvande kreftene i verda og

menneskesinnet ikkje skal få makta over honom, sjelesyrgjaren som i vonbrotet over

at folk han har gjeve si tillit, vender ryggen til honom – og likevel freistar gøyma

ein plass for dei i hjarta - han vert litt borte for oss i den større mognaden og klårleiken.

Me byrjar kjenna kulden koma på. Etter Romarbrevet forsvinn han snart heilt for oss.

Han reiser personleg med deiinnsamla pengane til Jerusalem. Til Jerusalem kjem han med

hjarta i halsen: Han veit at det på langt nær er sikkert at den lovtru, jødekristne Jakob

tek mot gåva frå dei heidningkristne. For all hans gjerning ute i verda tel lite i Jerusalem. Der

har dei bite seg merke i at han lærer jødane i heidninglanda å falla frå Moses.

Vert han godkjend utan vidare, risikerer ein store fråfall. Paulus kjem til ei

minneleg ordning med Jakob: Han skal ta på seg kostnaden med reinsingsseremoniane

til fire unge jødar - og vera med dei i tempelet som ein god, lovtru jøde. Dette vekkjer

uro mellom jødane: Paulus vert lagd i lekkjor for siste gong - fangenskapet endar fire

år etter i Roma. Innsamlinga han tok på seg åtte år før på disippelmøtet i Jerusalem

som motyting mot fridomen til å forkynn a evangeliet slik herren hans hadde kalla honom,

vart soleis endskapen på tilværet som fri forkynnar. Frå Jerusalem går ferda vidare i

lekkjor - til ho endar i Roma etter ei sjøreisa Lukas fortel forrykande om. I Roma forsvinn

han heilt i det historiske mørkret han eingong kom ut or, i ein lynblenk på vegen til

Damaskus der farisearen møtte den Jesus han sjølv ivrig forfylgde, og vart konfrontert

med spørsmålet: Saul, Saul, kvifor forfylgjer du meg?

Dei siste glimta me fær av mennesket Paulus, er i forteljinga til Lukas, der

me anar korleis han på vegen til Jerusalem vert sliten mellom omsynet til

einskapen i Kristi kyrkje, og ulysta til å bøya seg for ein lovtruskap den unge farisearen

hadde vendt seg bort frå for over 20 år sidan. Men han ber krossen sin, kan ikkje tenkja på

anna. Etter at den frie forkynnaren er lagd i lekkjor, er framleis den klåre

tanken att, som når han fær det jødiske rådet til å løysa seg opp i krangel

om livet etter dauden i staden for å fella dom over honom. Men snart stend det

einast att å møta sin eigen daude, den som for lengst har mist sin brodd. Og om

ingen av kje1done kan syna oss biletet, treng me ikkje tvila på at han møter denne

dauden forsona med herlegdomsherren som har vore det ljoset han har stade midt i

i alle manndoms åra sine, det ljoset som gjev oss høve til å øygna

andletsdraga til mennesket Paulus - 2000 år etter.

Skatten han bar

Kan henda er det Paulus sjølv som best veit å setja namn på nett kva det er me ser i

honom: «Vi forkynner ikkje oss sjølve, vi forkynner Jesus Kristus som Herre og oss som

dykkar tenarar for Jesu skuld. For Gud, som sa at ljos skulle skina i mørkret, han har

late det skina i våre hjarto, så kunnskapen om Guds herlegdom, som strålar i Kristi åsyn,

skal lysa fram.

Men vi ber denne skatten i kar av leire, så den veldige krafta skal vera av Gud og

ikkje av oss. Vi er alltid i trengsle, men ikkje i stengsle, tvilrådige, men ikkje fortvila,

forfylgde, men ikkje oppgjevne, nedslegne, men ikkje tynte.»

Det er rikdomen han ber fram som gjer mannen. Men vonleg har eg og med

dette synt litt av det leirkaret som bar rikdomen. Den rikdomen han ber fram,

er den kristne trua. Mot alt ein skulle venta, vart ikkje kristendomen ein religionshistorisk

episode i seinhellenismen. Kristendomen festna seg - i ei sams trusvedkjenning

som voks fram i hundreåra etter Paulus. Med trusvedkjenninga frå Nikea og

Konstantinopel er antikken slutt - i vest byrjar mellomalderen, i aust den

bysantinske tidbolken. Om Paulus tilhøyrer ei onnor tid enn dette skiftet: Orda

hans er viktige undervegs. Orda hans gjev kyrkja tru til å stå på sitt eige i

møtet med gresk lærdomstradisjon. Og orda hans hjelper kyrkja med å finna plassen

sin i verda: «Her finst korkje jøde eller grekar, træl eller fri, mann eller kvinna»

Men å plassera Paulus slik er halvgjort arbeid. Det ligg meir her. For når alt er plassert,

alt er forstått, alle bitar er lagde på plass: Framleis er det noko urovekkjande med

Paulus. Det er ikkje kunnskapen hans: Sjølv om han tvillaust når eit hovud høgare enn

hine i kyrkja si fyrstegrøda, er det ikkje vanskeleg å finna hol. Den fortettinga i

tradisjonen om Jesu liv me møter i evangelia, var ikkje tilgjengeleg for Paulus. Mange

av dei Jesus-orda me kan lesa i Bergpreika, var truleg ukjende for honom. Om Paulus

kjenner den hellenistiske lærdomstradisjonen: Det er ikkje her Paulus briljerer. Ein

norsk prest med embetseksamen kan truleg meir om Jesus enn Paulus gjorde.

Det urovekkjande med Paulus kjem truleg betre til synes når me ser kva rolle han

spela i ettertida. Det var ved å gjenoppdaga Paulus at Augustin byrja skjøna sitt eige,

plaga samvit. Den reformasjonsrørsla som braut fram med Luther, henta hovudfestet

sitt i skrifta i breva til Paulus. Å binda Paulus fast i våre forståingskategoriar - historiske,

teologiske eller hermeneutiske - er å ta livet av honom. Har ein fyrst gjort det, er

Paulus uproblematisk - ein kan lesa honom gjennom eit filter, til dømes det

lutherske filteret me nyttar i vårt hjørne av verda. Men om me ikkje vil ta livet av

honom: Livet til Paulus er trua. I breva til Paulus talar ei sterk, kraftig og paradoksal

tru som eg ikkje finn betre ord på enn at ho er urovekkjande. Ho har vore urovekkjande

i soga om den kristne sivilisasjonen. Ho er framleis urovekkjande, av di ho ikkje er

åtkomande for det humanistisk-vitskaplege apparatet me til vanleg nyttar for å forsona

oss med verda. Nett difor trur eg me bør leita fram Paulus att.

Kjempor på jorda

Alt dette må takast for det det er: Nokre spreidde glimt inn i det kraftfeltet som

er kring Paulus, verket hans og skriftene hans. I Paulus møtest misjonæren, teologen,

den lærde, kyrkjebyggjaren, sjelesyrgjaren - og alle er av uvanlege dimensjonar. Ikkje

av di Paulus er annleis bygd enn oss andre, men av di han lever av og i dei sterke

kreftene som bryt fram i og ikring han i desse åra då evangeliet om den krossfeste

Kristus brøyter seg rom i verda. Soleis minner han oss om orda i fyrste Mosebok:

«I den tida var det kjempor på jorda». På same måten kan me ogso andre stader

og andre tider øygna menneske som før har bite seg sjølv i halen, innestengde i

seg og sitt, men som i ei brå rørsle kastar seg mot overmakta og det umoglege -

med mot til å skapa si eiga ettertid i tru, von og kjærleik.

Slik vert forteljinga om Paulus ogso forteljinga om Luther sitt verk i Wittenberg,

Worms og Wartburg, og for den delen forteljinga om Mao sine reiser på bygdene

i Hunan - og til grensefjella i Shinkanshan. Det er forteljinga om korleis

det er kjempor på jorda i tider der noko nytt bryt ut or kvardagssanningane

dei fleste av oss trivst so ualminneleg godt i - serleg i tider som desse, der få slike

kjempor er å sjå.

Gå til innlegget

Misjna, byrjinga på rabbinsk jødedom

Publisert nesten 7 år siden

Misjna, den rabbinistiske lova som vart samla under rabbi Juda, kalt ”fyrsten”, i Palestina kring år 200, er den grunnleggjande boka i rabbinsk jødedom. Det er ei bok som er alt for få les.

 

Den som les Det Nye Testamentet slik det er ordna, vil sjå ei utvikling undervegs. Medan dei fire evangelia driv polemikk mot dei andre jødiske retningane, og særleg farisearane, utvider Paulus målet til å omfatta heile jødedomen. Medan Jesus argumenterer mot dei skriftlærde og farisearane, utvidar Paulus dette til å omfatta den mosaiske religionen i det heile.

Det er lett å lesa slik, ikkje minst avdi det er slik dei som skreiv og redigerte desse skriftene vil at vi skal lesa. Men om vi brukar kronologien som hjelp, ser vi at vi her blir lurt til å velja eit perspektiv som er snudd om 180 grader. For breva til Paulus er eldst. Det er Paulus som først tek ei oppgjerd med heile den mosaiske lovreligionen. Evangelistane, som skriv ein generasjon etter Paulus, og etter at tempelet har vorte øydelagt, innsnevrar målet og legg langt større vekt på farisearane enn på dei andre. Noko er i gjære.

For det er farisearrørsla som blir kjerna i det som etterkvart veks seg til å bli rabbinsk jødedom. Dei kristne er ikkje åleine om å freista å tolka den nye situasjonen som har oppstått etter at tempelet og dei sentrale autoritetane i den judaistiske tempelreligionen er borte. Og dei kristne er heller ikkje åleine om å reisa rundt i den jødiske diasporaen for å freista overtyda andre om at deira tolking av den nye stoda er riktig. Etterkvart byrjar dei kristne å møta forbeina motstand. Og polemikken skjerpar seg mot det som er ryggraden i denne motstanden – farisearrørsla.

Opprøret i Jerusalem og øydeleggjinga av tempelet er ikkje den einaste katastrofen som råkar jødane i denne perioden. Vel 50 år etter at tempelet vart øydelagt reiser jødane seg på nytt – denne gongen under ein mystisk, militær leiar som kallar seg Bar Kochba – Stjernesonen. I fire år greier opprørarane å halda ut mot den romerske overmakta – så er det slutt. Resultatet blir fleire daude, meir forvising, meir øydeleggjing. Vona om å atterreisa eit jødisk kongedøme er daud. Tempelkulten, limet som har halde tempeljødedomen saman, er borte. Men fariseismen er ikkje daud – i det stille arbeider han med dei problema den nye situsasjonen har skapt, og kring år 200 e.kr. legg den framveksande rabbinske jødedomen fram sitt grunnleggjande dokument – Misjna. Det er eit forbausande og merkeleg stykke litteratur.

Dei kristne skriftene greidde å byggja ei ny pakt på det gamle fundamentet. Dei kristne treng ikkje å ofra i tempelet – etter ein rettssak i tempelet, med den øvste autoriteten i tempeljudaismen, Sanhedrin, som domsstol, er Gud sjølv dømt til dauden etter lova. Med Pauli ord: ”Tenesta under lova er ei dødens teneste”. Det er Guds eigen son som er ofra som det endelege forsoningsoffer. Til no har jødane ofra lam i den førstefødte sonens stad. No har Gud ofra sin eigen son i menneskets stad. Dermed har Gud sjølv forsont seg med oss. Det einaste vi treng, er å tru på Sonen. Gjer vi det, får vi del i nåden. At tempelet etter dette blir øydelagt av romarane er ikkje noko å gråta over – det er berre fullføringa av Guds verk. Dei kristne brukar Kristi offer og påskeforteljinga – den grunnleggjande forteljinga i mosaisk historie – som hjørnestein i åtaket sitt på den mosaiske lova og den eksklusiviteten som lova byggjer og held ved like.

Rabbinarane si oppgåve var dobbelt vanskeleg. For det første måtte dei, som under det første eksilet i Babylon, finna eit svar som levde opp til situasjonen etter at tempelet var øydelagt. Men denne gongen måtte dei også forhalda seg til at dei kristne hadde eit forsprang, og hadde formulert sitt svar på den nye situasjonen. Svaret til rabbinarane er heilt på høgd med situasjonen. Dei unngår å ta kampen der dei kristne står sterkare. Svaret deira er eit svar utan ”store” forteljingar, og knapt nok små forteljingar. Frå første til siste side er Misjna ”Halakha” – lov. Det einaste Misjna minner om i Bibelen er dei delane av Mosebøkene som berre drøftar ulike lovspørsmål, som drøftingane om sopp i hus og liknande. Men der lovdelane av Mosebøkene blir bore oppe av forteljingar, ikkje minst av den store forteljinga om utferda frå Egypt og forteljinga om korleis Moses tek i mot dei ti boda på Sinaifjellet, finst det ikkje antydning til ein slik ”berande forteljing” kring Misjna. Misjna seier ikkje eingong sjølv kva for bok ho er – ho går rett på sak. Og det vil seia sak etter sak om reglar for matlaging, menstruerande kvinner, spørsmål om kva tid du kan gå bort frå eit løfte og liknande. Mange av sakene blir berre drøfta, ikkje konkluderte. Og slik held boka på i omlag tusen sider. Så sluttar ho like brått som ho byrja, med siste sak. Når ein er ferdig er det som om ein høyrer den totale togna i retten etter at siste argument er høyrt og siste dom er lese opp.

Kva er dette for noko?

Det er eit spørsmål som ikkje er enkelt å svara på. Dei to leiande autoritetane på feltet er E.P. Sanders og Jacob Neusner.[i]I følgje Sanders er Misjna ei lovbok. Grunnen til at det ikkje er noko innleiing, ingen digresjonar, ingen forklaringar er enkel: Du finn ikkje slikt i lovbøker. Om du les vegtrafikklova vil du i presensform få skildra ulike situasjonar, og kva åtferd desse situasjonane krev. Inga historisk innleiing om vegtrafikk i ulike periodar og liknande – berre dei ulike sakene og ansvarstilhøva og anna som lova må definera. Det er alt.

Jacob Neusner sitt syn er at Misjna, sjølv om boka har form som ei lovsamling, definerer eit judaisk system for ei sosial ordning som både nyttar ein metode som i sin kontekst var filosofisk, og samstundes når fram til konklusjonar som på same vis er filosofiske.

Eg må vedgå at eg er langt frå har tilstrekkeleg oversikt til å ha ei eiga meining om dette spørsmålet, sjølv om eg ser kor båe argumentasjonane byrjar. Eg ser Sanders sitt poeng om at dette er lover, og at Misjna tek sak etter sak. Men samstundes: Medan Misjna gjer dette, blir det klassifisert, argument blir lagt fram etter underforståtte skjema for korleis ein kan nærma seg eit problem – kort sagt: Neusner treng ikkje henta filosofien i Misjna ut or lause lufta.

Medan dette spørsmålet får stå ope, er det andre sentrale ting det er viktig å setja fingeren på. Misjna er ikkje historie. Babylonaren som samla dei første ni bøkene i Bibelen skapte samstundes vestleg historieskriving. Desse ni bøkene er mykje rart – men først og fremst er dei historie. Historia byrjar med at Gud skapar verda av ingenting, og etter dette utviklar alt seg historisk – epoke etter epoke. Og slik blir tilhøvet mellom menneska og Jahve utvikla fram til den endelege pakta slik den har vorte ”i tidens fylde”. Forfattarredaktøren av desse bøkene gjer heller ikkje den vanlege feilen med å tru at fortida berre er ein variasjon av notida – både menneske og Jahve endrar seg i det historiske forløpet ettekvart som pakta mellom dei utviklar seg.

Misjna er ikkje historie. Det som finst av forteljing, er svært små forteljingar. Alle er tidlause. Dei seinare rabbinske skriftene inneheld meir av forteljing, men utan at dei bryt det grunnleggjande tidlause, lovbundne opplegget til Misjna. Med Misjna opphøyrer jødisk historie. Jødar før Misjna, som Josefus, skreiv historie. Etter Misjna blir det ikkje skrive historie av jødiske forfattarar før dei første spede forsøka i renessansen. Sjølv desse forsøka er svært avgrensa, og handlar for det meste om forfølgjingar av jødane – det er ikkje historier om jødane og det jødiske samfunnet. Det viktigaste forsøket på å skrive historie om jødane i renessansen – ”Meor Eynayim”, ”Frå augas ljos” av Azara de Rossi frå Ferrara (1574) vart med ein gong forbode av dei leiande rabbinske autoritetane og kom ikkje ut igjen før på attenhundretalet[ii]. Jødane byrjar for alvor å ta opp historiesjangeren igjen etter den jødiske opplysninga – på 1800-talet. Dei gjorde det nett avdi den talmudiske jødedomen då braut saman. Så lenge det systemet Misjna og Talmud etablerte fungerte slik det skulle, trong ikkje jødar skriva historie. Det gjorde dei heller ikkje. Og det er ikkje berre slik at Misjna ikkje er historie. Om eg skulle nemna ei bok som kanskje er det motsette av historie, så er Misjna den første boka eg vil nemna.

Det står tilsynelatande i motstrid til det andre eg vil hevda om boka: At ho er ein utopi. Vi har dei siste hundreåra lært oss å tenkja på utopiar som framtidsbilete, som modellsamfunn. Misjna er ein utopi av eit anna slag. Som dei ulike framtidsutopiane som har spela ei viktig rolle i vestleg historie dei siste hundreåra er Misjna sin utopi ein modell, ei utbrodering av det som ikkje er. Men utopien er korkje lagt til framtid eller fortid. Om ein les dei delane av Misjna som utbroderer tempelet og ofringane i tempelet – er det eit fortidig eller framtidig tempel som blir omtalt? Ingen av delane. Alt blir omtalt i juridisk notid. Det er gjeldande lov som blir slege fast.

Då keisar Hirohito i ein tale 15 august 1945 kunngjorde til japanarane avgjerda om å kapitulera, sa han at ”krigssituasjonen har utvikla seg på ein måte som ikkje utan vidare er til Japans fordel”. Misjna handterer raseringa av tempelet og avsluttinga av offerkultusen med understatement på same nivå – samstundes som boka i detaljar slær fast korleis dei ulike ofringane skal gjennomførast. Biletet ein sit att med er at den gudegjevne lova er uforandra – og ho må praktiserast så langt det er mogleg. Men det kan dukka opp vanskar: Det kan vera at du er ute på reise, eller nære slektningar er alvorleg sjuke, det kan vera krig, eller det kan vera at Guds tempel er rasert eller at det jødiske folket er fordrive frå Landet. Ingenting av dette forandrar lova – berre korleis ho kan praktiserast i kvart einskild tilfelle. Slik skapar Misjna ein utopi som alltid er samtidig – dogmatisk og fleksibel samstundes. Delar av denne lova er sovande – men ho er sovande avdi ein kan henda må vekkja henne seinare. Og medan lova søv, vaker rabbinarane: Om tempelet skulle bli gjenoppbygd, om folket skulle venda tilbake til landet – så er rabbinarane budde. Dei sit med gjeldande lov for jordbruk i det heilage landet, offertenesta i tempelet, plikter i krig. Misjna er såleis ein utopi formulert i juridisk samtid, som eit gjeldande gudommeleg lovverk.

Misjna er eit forbausande, kraftig og overveldande dokument. Akenson brukar overskrifta ”Den perfekte, hermetiske Misjna” når han drøftar boka. Det er ikkje noko bok du les frå perm til perm. Men når ein tek seg tid og føljger ei sak, td. lovene som regulerer brørs giftemål med enkje etter brors død, ser ein at rabbinarane har eit fullstendig overblikk: Dei ulike situasjonane som kan koma opp blir presentert, drøfta – og så blir og konsekvensane trekt. Misjna skjer i svært tynne skiver: Som i alle typar lovdrøfting må det eit skjøn til, men rommet for skjøn er lite. Systemet kviler på eit fundament av logikk og reglar for avveging. Når reglane for slik oppattgifte er avklart går saksgangen vidare ut i eit normalt liv: Vilkåra for at kvinna skal bli rituelt rein, og kunna gjennomføra det naudsynte oppløftande offeret blir avklart. Normalitet gjenoppretta – lov, rituell reinleik og tilbakeføring til dei institusjonane som gjev råmene for menneskelivet, slekt på slekt. Alt saman ordna gjennom ei himmelsk lov, gjeve til Guds folk. Dette er ikkje ei lov for å skipa ein velorganisert stat – dette er ei lov som skal skipa alle sider av eit liv i teneste for den einaste Gud.

Desse lovene er sjølvsagt sjølve saka: Sabbaten kvar veke, dei årlege høgtidene, jordbruksåret, tempeltenesta: Ein ferdig samfunnsmodell for Eretz Israel. Men desse lovene er ikkje som ei forskrift frå departementet: Språket er svært korthogd, men framført på eit vis der det heile tida er ulike røyster som kjem til orde. Gøymt inni drøftinga finn ein ofte også påminningar som set det heile i perspektiv. Misjna er eit kraftig stykke litteratur. Og sjølv om ein ikkje skal gjera dette til hovudsak: Innimellom all drøfting tek nokre av desse røystene ordet i lengre småtekstar, og syner andlet. Ein må vera kulturelt tonedøv om ein ikkje ser at mange av desse augneblinka er svært vakre. Det finst slike mellom anna i skildringa av vakttenesta i Tempelet. Men mitt augneblink er ein annan stad, mot slutten av traktaten Sotah (prøven med det bitre vatnet) - i ordenen Nasjim (kvinner). Det er ein tekst eg berre må bla opp av og til, av di han er så dyktig gjort.

Bakgrunnen for denne drøftinga er soningsofferet for skuldlaust blod som er skildra i 5. mosebok kapittel 21: Når ein israelitt blir funne drepen utan at ein kan finna drapsmannen skal ei kvige leiast ned i ein dal der det korkje vert pløgt eller sådd, og der skal ein bryta nakken på kviga. Så byrjar Misjna ei vanleg drøfting av grensetilfelle – når skal ein gjennomføra sonofferet, når skal ein ikkje gjera det? Men denne drøftinga går saumlaust over i ein heilt annan tekst. Drøftinga blir skarpt avbrote av ei faktaopplysning: ”Då mordarane vart mange, vart sonofferet med å bryta nakken på kviga avskipa”. Så går teksten over til å nemna opp alt som har vorte avskipa: Den rette tienda, Sanhedrin, Urim og Tummim. Trommene i bryllupa. Og teksten blir ei slags trakt, der meir og meir av det som skulle har vore, har vorte borte. Ikkje minst dei store rabbinarane: Etter at forfallet i bryllupsritualet er skildra, kjem ei oppramsing av alle dei store rabbinarane, og dødsfallet til kvar rabbinar blir knytta til eit tap. Og medan teksten slik målar verda i mørkare og mørkare fargar bryt det av og til inn ei røyst: ”Kven skal vi lita på? På vår Far i Himmelen”. Og trakta blir trongare og mørkare: Regjeringa fremjar kjetteri, alminnelege folk gjev slepp på gudsfrykta, Galilea blir lagt øyde. Sanninga vil bli gøymt bort. Til slutt skjemst ikkje ein son for sin eigen far, og dine fiendar er din eigen familie. Kven skal vi lita på? På vår Far i Himmelen.

Ved traktas slutt oppsummerer rabbi Pinhas ben Yair: ”Merksemd fører til reinsemd, reinsemd til reinleik, reinleik til fråhald, fråhald fører til heilaghald, heilaghald til from haldning, from haldning fører til frykt for synd, frykt for synd fører til inderleg tru, inderleg tru fører til den Heilage Ande, den Heilage Ande fører til at dei daude står opp att, og oppstoda frå dei daude kjem gjennom Elias. Velsigne minnet hans, Amen.”

Dette er sjølvsagt ein tekst om tru. Ein tekst som følgjer det svært bunde opplegget for korleis ting skal skrivast som gjev Misjna den tunge, sterke rytmen som pregar boka. Ein tung, fortvilt tekst om alt som blir borte, som monotont og nådelaust driv deg fram mot den einaste konklusjonen du kan finna i denne verda. Ved tekstens slutt står rabbi Pinhas og peikar: Mot deg. Og mot himmelen. Det er alt du har å lita på.

Medaljen har også ei bakside. Misjna inneheld ei oppskrift for alle sider av livet. Det er ei oppskrift som skal følgjast, og kjerna i rabbinsk jødedom er ei gruppe skriftlærde – rabbinarane – som skal syta for at reglane blir følgt. Misjna er ikkje ei oppskrift på fridom. Tvert om er det ei oppskrift på eit teokratisk samfunn, og som Israel Shahak påpeikar er det samfunnet rabbinsk jødedom skapar eit av dei mest lukka og totalitære samfunna i menneskehistoria.

Halakha er for jødane. Difor er det viktig for Misjna å skilja mellom jødar og ikkje-jødar. I traktaten Avodah Zara finn du lover som fortel kor upålitelege vi ikkje-jødar er: Du må ikkje overlata tamdyr til oss, for vi likar betre å ha oss med tamdyr enn å ha oss med våre eigne koner. Jødiske kvinner må naturlegvis ikkje vera åleine med ikkje-jødar, men det må heller ikkje jødiske menn: I tillegg til å forgripa oss på dyr, er vi svært valdelege av oss. Då har eg ikkje sagt eit ord om vanskane vi ikkje-jødar skapar når det gjeld rituell reinleik. Misjna etablerer eit skarpt skilje mellom jødar og ikkje-jødar, eit skilje det er umogleg å byggja ei bru av tillit over. For å understreka poenget slær Misjna fast at det ulovleg for ei jødisk kvinne å hjelpa til som jordmor for ikkje-jødar – då hjelper ho til med å få ein avgudsdyrkar til jorda. Motsett veg er det sjølvsagt ikkje forbode for ikkje-jødar å hjelpa til som jordmor for ei jødisk kvinne. Likt menneskeverd er ein framand tanke for Misjna.

Den jødiske kanon er omgjeve av ein aura av mystikk. Delvis er han av natur nokså utilgjengeleg – inkje normalt menneske set seg ned og les Babylons Talmud berre som underhaldning. Til det er verket alt for omfattande. Misjna er meir handterleg. Ho er naturlegvis massiv. I India finst eit tempel, Kailasa, som er hogd ut av ei einaste steinblokk. Det er ein høveleg analogi for Misjna: Boka er ei massiv blokk, ein monolitt. Men ho er ikkje utilnærmeleg. Tek du deg tid finn du detaljar, portalar, himlingar og anna som er interessante, vakre, slåande. Misjna er eit heilt menneskeleg dokument – det er menneskelivet det handlar om. Menneskelivet i alle sine dimensjonar – også dei meir prosaiske, som krangel om eigedom eller korleis du markerer ein heilagdag. Du kan ikkje bruka Misjna som fasit til kva som er jødisk lov – halacha. Men boka fortel om kor det heile starta, korleis den jødiske lova vart til.

Jacob Neusner (oms.): The Mishnah, A New Translation. Yale University 1988

[i]Sjå Donald HarmanAkenson: ”Surpassing Wonder”, s. 304-306

[ii]Israel Shahak: Jewish History, Jewish Religion, s. 20 og note s. 105

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere