marit elisebet totland

Alder: 63
  RSS

Om marit elisebet

Jeg blir engasjert av saker som på et eller annet vis er konkretisering av ideologi og verdier, særlig saker som har med menneskeverd å gjøre. Ønsker å fokusere på praktiske og økonomiske ordninger for alle som ikke kan bidra fullt ut i samfunnet og på prinsippet om menneskeverd uten krav til prestasjoner.
Siste bøker:"Garborg ogSkou - forskjell på folk?" http://garborgogskou.blogspot.com Alt vel og Håp https://garborgogskou.blogspot.no/2017/09/sommarfuglboka-hap.html

Følgere

Når Det Norske Teater presenterer Ibsendramaet om Brand samstundes som religiøs fanatisme slår mot oss i nyhetsbiletet, er det lett å tolka Brand som ein religiøs fanatikar. Legg me til grunn ei breiare tolking, vil dramaet treffa meg og deg også.

Leitar me fram samtida og situasjonen til Ibsen då han skapte Brand på 1860-talet, synest det som om den religiøse fanatikaren med potensiale til å bli terrorist berre er ei av fleire naturlege tolkingar. Kan henda det er Bøygen, som dukkar opp i Ibsens påfølgjande, som er den eigentlege motsatsen til Brand: Han som går utanom.

Brand var prest, og han strevde med å gjera det han trudde var oppgåva hans, utan tanke på konsekvens for seg og sine. Men at han er prest er ikkje det vesentlege, skriv Ibsen i eit brev like etter utgjevinga»:«Brand» er bleven mistydet, i al Fald overfor min Intension . . . Mistydningen har åbenbart sin Rod i, at Brand er Prest, og at Problemet er lagt i det Religiøse.Jeg skulde været Mand for at gjøre den samme Syllogismus lige så godt om en Billedhugger eller om en Politiker som om en Prest. Jeg kunde fået den samme Frigjørelse for Stemningen, …"

Det er det absolutte kravet til å gjera noko fullt og heilt, Ibsen er oppteken av.Og det er ikkje snakk om å realisera seg sjølv, slik me tenkjer i dag, å følja eigen motivasjon og bruka evnene sine. For Ibsen dreidde det seg om å utføra det ein trudde var rett, men kanskje ikkje var særleg motivert for fordi det hadde sin pris, både når det gjaldt konsekvens og innsats.

Manuset til "Brand" blei send frå Roma. Der hadde Ibsen vore ei tid, - litt motlaus og kraftlaus, utan store litterære suksessar bak seg. Mens han var der hadde han kontakt med Christoffer Bruun. Og om religiøs fanatisme er den mest nærliggande tolkinga i dag, kan møtet med Bruun gi ein nøkkel til å forstå Ibsen utifrå si eiga tid.

Bruun har hengt over skuldra mi dei siste ti åra mens eg har arbeidd med å få tak livet til Martin Johan Mathiassen Skou og barndomsvenen Garborg. Livet til Skou var eit stort drama, og det blei snart klart at vendepunktet i dette dramaet kom etter at Skou hadde hatt ein samtale med nettopp Christoffer Bruun. Mens han levde som omstreifar med familien sin, gav Bruun han mot til å bryta opp frå dette livet og bli bufast. Skou skulle bli redningsmannen for omstreifarfolket. Ved å fortelja livshistoria si skulle han få øvrigheta i tale. Han skulle også røpa omstreifarfolket sine seder og skikkar, noko som var forbunde med stor fare. Men Bruun var mannen som fekk Skou til å setja målet for innsatsen over risikoen. Konsekvensen var at hans eigne stod han etter livet i periodar. (Meir om dette i boka: «Garborg og Skou – forskjell på folk?»)

Bruun blir skildra som ein stillfarande mann. Men bodskapen var sylskarp: han utfordra alle til å halda fram sanninga, sanninga om seg sjøl og samtida:«Et menneske dør den åndelige død når han sier idealet farvel. Han synker henimot sin moralske oppløsning.»

Ibsen såg i Bruun ein mann som ikkje svikta sine ideal. Mens han sjølv drog til Roma då han kunne ha gått i krigen, stilte Bruun frivillig i den danske hæren. Han stilte i frontlinja med eit svært godt norsk gevær, så godt at befalet bad han skjerpa seg fordi han «irriterte fienden» og dei andre soldatane kunne ikkje følgja han når han gjekk til åtak, uredd som han var. Ibsen hadde rast mot nordmennene som svikta sine danske brør. Ibsen forsvarte seg med at det var hans oppgåve å skriva om nordmennene si plikt. Då svarte Bruun: «Takk skal De ha! De skal synge om det vi skal gjøre».

I første utgåva av «Brand» er Bruun lett å kjenna att som hovudpersonen Brand; ein mann som krev alt, men som også har eit varmt hjarte. I den endelege dramaet møter me ein Brand som har lausrive seg frå personen Bruun og som stort sett berre har det harde og stive sinnelaget att; viljen til å stå løpet ut, utan tanke på konsekvensar.

Svein Tindberg tolkar «Brand» for oss i 2015. Det er naturleg at han flyttar ekstremisme inn på scenen og Ibsen ut til folket. Men med kjennskapen til Bruun og Ibsen si samtid, kan bodskapen bli breiare.Då kjem Brand inn i eit større rom, eit rom der du og eg er, ikkje berre unntaksmenneska.

 

Gå til innlegget

Forskjell på folk?

Publisert over 6 år siden

Den beste medisinen mot å tråkka på andre menneske, einskildmenneske eller grupper, er å læra at alle menneske har 100 % verdi.

Finnest taterane i dag? Knut Vollebæk som leiar Tater-/romani-utvalet, skriv godt om spørsmålet i Vårt land, 28.10.

Internasjonal historie viser at taterane har vore ei forfølgt folkegruppe i århundrer og norske taterar har vist til den historia. Forskarar har til ulike tider sett nærare på spørsmålet om opphavet til norske taterar utan at me finn så klare svar hjå dei. Kaspar Flekstad (1949) viste i si tid til at dei fleste var blåøygde og lyshåra nordmenn som av ulike grunnar var blitt omreisande og som utførte arbeidsoppgåver som ingen ville ha. Andre, mellom anna Anne Minken (2009), er ikkje overtydd om at Flekstad hadde heile sanninga. Martin Johan Mathiassen Skou (1849-1919), var av omstreifarslekt. I 1893 gav han ut boka «Paa Fantestien» for å vekka staten til ansvar så folket hans kunne få betre kår.

I boka gir han uttrykk for ei svært så dobbel haldning til familien si fortid. På den eine sida viser han til at forfedrene hans var norske familiar, med eitt unntak: ei kvinne som kom frå Sverige.

På den andre sida omtalar han seg sjølv som «horta romani», ei ekte romanisjel. Mathiassen Skou held fast på begge opphavsforklaringa, også etter å ha undersøkt historia nærare. Kvifor gjorde han det når han samstundes visste at han var «vestlending»?

Skou kjende taterkulturen. Han kunne språket deira og han kjende til religionen, Alakotrua, som han hadde fått overlevert frå ein gamal mann; ein religion som gav levereglar for eit folk på vandring. Dei skulle ikkje røpa løyndomane, ikkje gifta seg med fastbuande, men hjelpa andre omstreifarar. I tillegg hadde han levd «på fantestien» som han sjølv kalla det. Han fekk utdanning som lærar, og hadde han levd i dag, ville han nok sagt at han hadde identitet som tater.

I dag er det truleg fleire tusen nordmenn som reknar seg å vera av taterslekt (St.meld. nr 15 (2000-2001)). Då er det eigentleg lite interessant å spørja etter opphav og historie. Gjennom generasjonar har dei levd med taterkulturen som sin eigen; levereglar, kultur, samhald og livsstil. I dag er det mange som blankpussar denne  identiteten. Andre strever med slektshistoria og vil helst «vera i fred». For dei som vil definera seg som reisande i dag og for dei som har slektshistoria knytt til taterkuturen, er det sjølvsagt viktig å bli respektert med sin eigen identitet. Og den respekten kan ein gi, uavhengig av korleis ein tolkar historisk opphav. Sjølv håper eg at eg har lukkast med det når eg har skrive om taterane, Skou som einskildperson, og taterane som gruppe, i boka: "Garborg og Skou - forskjell på folk?"

Minoritetar har dessverre det til felles at det store fellesskapet har tråkka på dei. Det skal den oppveksande slekta læra om slik at dei ikkje gjer slike feil på ny. Dei må derfor ha kunnskap om minoritetane som høyrer til i landet vårt.

Menneskeverdet kan aldri bli mindre enn det, og det er uavhengig av prestasjon, alder, helse, bakgrunn, etnisitet, kjønn, legning mm. Ei rett forståing av dette vil setja elevane i stand til å møta også nye minoritetar og situasjonar der ein utifrå eit likskapsideal kan koma i fare for å tråkka på den som er annleis.

Det blir peika på at læremidlene er for dårlege når det gjeld minoritetar. Læreplanmåla skal styra undervisninga og mange lærebøker dekkjer måla, men forfattarane er ikkje forplikta til å syta for at det er slik. Det er læraren si oppgåve. Han kan undervisa utan ei fast lærebok om han finn det best.

I ei mangfaldig verd vil det alltid vera forskjell på folk. Men det skal likevel ikkje «vera forskjell på folk» i den forstand at nokon har rett til å sjå ned på andre. Det er like sant når me ser oss tilbake i historia, når me møter folk på gata i dag og når me planlegg for framtida. Derfor treng me lærarar som ved eigne haldningar og fakta lærer elevane at menneskeverdet er 100%.

Gå til innlegget

Kviskra om abort - i toleransens namn?

Publisert nesten 8 år siden

Det er tiår sidan sist: Eg tok tastaturet fatt og skreiv om abort på bloggen "Ut av uføre(t)" fordi me treng ein nøktern debatt m a om Høgre sine vurderingar. Mange las, men ingen kommenterte. Vil alle berre kviskra? Blir saka opplevd uaktuell?

Abort og toleranse, eit ordpar som synest å gå godt i hop. Men stopp litt: Det gjeld berre om ein tolerer ei liberal abortlov. Elles er ein stokk konservativ og kvinnefientleg.

I toleransens namn skal ein forstå at mange unge jenter kjem i ein situasjon der dei ikkje har mot til å bera fram eit barn. Slik møtte eg abortkampen i min ungdom. Men etter kvart oppdaga eg at like mange søkte abort fordi dei fekk for mange born på rad eller at mødrene var i eldste laget. No er spørsmåla kor alvorleg sjukdom ein skal kunna påvisa seint i svangerskapet før ein kan avbryta det.

Det er ingen tvil om at teknologi og legevitskap har endra seg mykje sidan abortlova kom. Då var det snakk om kvinna sin råderett over eigen kropp. No er det snart eit spørsmål om samfunnet og foreldra sitt mot til å ta i mot eit barn som kanskje vil krevja noko meir enn det vanlege. Er det ikkje då på tide å vurdera gjeldande lov på nytt slik Høgre no vil gjera? For meg synest det å vera innlysande at det er ein relevant debatt dei vil ta. Men strekk toleransen så langt?

Paradoks: Galt å velja vekk jenter, men ikkje barn generelt?
Ved den flotte feiringa av kvinnedagen i Kilden i Kristiansand blei mykje godt sagt om utviklinga og kvinna si rolle i samfunnet. Likevel: Det var eit paradoks at den eine talaren framheva vår eigen abortlov, mens den andre la vekt på kor viktig det er med kvinnesak i andre land: Der jentebarn blir aborterte fordi foreldra ynskjer ein gut. Då lurer er: Er det ikkje tankjevekkjande at abort skal forsvarast i alle situasjonar unntatt når det blir utvelging av kjønn? Kva med heilt friske barn, uavhengig av kjønn?

Å få råda over eigen kropp, var slagordet då abortlova blei slik ho er.  Med den utviklinga me har hatt på prevensjon og seksualundervisning (heldigvis), må me vel heller snakk om råda over eige liv. Dei fleste kan styra når dei blir gravide, om dei vil. Då ser eg heilt vekk frå misbruk av kvinna sin kropp. Det er eit anna spørsmål, for ikkje å seia ein tragedie. No er det  meir eit spørsmål om å styra over eige liv. Den debatten kan me ta, og eg synest den er meir relevant.

Skuldkjensle?
Ny abortdebatt ynskjer me ikkje fordi det gir så mange skuldkjensle som dei bør sleppa, blir det sagt. Eg ynskjer ikkje å gi nokon skuldkjensle. Eg kjenner ikkje kvar livssituasjon. Eg trur ikkje abort er ei enkel løysing for mange. Men det undrar meg at kvinna sine kjensler berre skal nyttast for å avvisa viktig debatt. Kva me kjenslene som faktisk er der grunna abortinngrep? Spør i kvinnelag, spør legar, spør dei som møter kvinner i krise: Finnest det ikkje nok av dei som strevar i periodar seinare i livet grunna ein abort? Det er me som snakkar negativt om abortlova som påfører dei desse smertene, vil nokon hevda. Då vil i tilfelle desse stemmene ha stilna det siste året, då me mest ikkje har hatt noko abortdebatt. Det trur eg ikkje er tilfelle.

Mot?
De er lett å gå i skyttargravene i denne debatten. Kan henda har eg allereie sendt nokon i skyttargrava som eg helst ville ha dialog med. Men for ein gongs skuld vel eg å seia det eg tenkjer om denne saka. I for mange år har eg vore så tolerant at eg berre har kviskra. Men eg er komen til at ein også må våga krevja toleranse andre vegen. Når eg ser reaksjonen Høgre blir møtt med når dei vil ta ei høgst påkrevd vurdering, er det på tide å få debatten meir nyansert. Me lever i 2013. Kvinnene har nådd langt. Det er eit stykke igjen å gå for å vera likestilte i praksiss. Men la oss ikkje gå så taktfast framover at me ikkje våger å ta dei viktige samtalane. Då er kvinnesaka komen i eit uføre.

Gå til innlegget

Kva er eit livssynsope rituale?

Publisert over 8 år siden

Regjeringa har arbeidd med eit gravferdsrituale som skal vera livssynsope. All ære til dei for motivet: å prøva å møta eit mangfaldig samfunn. Men kva er eit livssynsope rituale? Og vil det tena dei som utgjer mangfaldet: truande og ikkje-truande?

Framlegget til livssynsope gravferdsrituale ser ut til å vera ei ramme som kan fyllast etter ynskje med tekstar, song og musikk. Slik eg oppfattar det treng det ikkje vera eit livssynsnøytralt rituale.

Kan henda er dette ritualet eit svar på noko einskilde i samfunnet har spurt etter. Ikkje alle opplever at til dømes kyrkja eller Humanetisk forbund har det opplegget dei ynskjer. For min del sit eg att med fleire spørsmål enn svar:

- Eit livssynsope rituale; vil det fremja ei blanding av livssyn og religionar når ein vel songar og tekstar "som ikkje heng i hop"?

- Er ei gravferd ei så personleg sak at ein skal setja saman "sitt eige"?  Står individet så sterkt i samfunnet vårt, og er det evt ynskjeleg at det skal vera slik?

- Har eit slikt livssynsope rituale parallell nokon stad i verda? Er det andre kulturar, samfunn som har noko liknande?

- Finnest det andre land der regjeringa har laga framlegg til slikt rituale?

Eg sit ikkje med svara på desse spørsmåla. Eg veit heller ikkje kva eg vil meina om ulike svar på spørsmåla. Men eg synest framlegget om livssynsope gravferdsrituale bør setjast inn i ein større samanheng enn kva ledd som skal vera med, kva tekstar som kan nyttast og om me reint praktisk kan få det til å fungera.

Gå til innlegget

Buplikt for prestar

Publisert rundt 9 år siden

Der er tid for endring av buplikta for prestar. Plikt og rett er tvillingpar, og det er nok grunnen til at saka står i stampe. Likevel: Det er på tide å få ei ordning som høver for år 2011.

Eg er gift med ein prest. Derfor kan eg ikkje for alvor flytta inn i det huset me har kjøpt fordi bispedømmerådet meiner me ikkje stettar vilkåra for fritak for buplikta. Det har eg skrive om på bloggen min: http://marittotland.blogspot.com/2011/11/svaret-var-nei-pa-fritak-for-buplikta.html

Sjølv om det for oss no er eit spørsmål om når me kan melda adresseendring til folkeregisteret, er dette ei sak som ikkje handlar om oss. Det er fleire spørsmål knytt til ordninga som bør lyftast fram i dagen. Saka treng offentleg debatt. Derfor deler eg synet på saka som kjem fram i avisinnlegget mannen min, Jan Ove Totland, har i Vårt Land, i dag 8.desember, der han skriv:

Buplikt for prestar,
irrelevant og uakseptabel ordning

For snart 11 år sidan var eg så heldig å bli prest i Husnes og Holmedal sokn. Her trivest vi så godt at vi ynskjer å bu her som pensjonistar. Tidleg i haust var det av ulike grunnar naturleg å kjøpe vår framtidige bustad. Bustaden er plassert sentralt i soknet, og sokneråd, prost og presteforeininga sitt bustadombod stilte seg positive til søknaden om fritak frå buplikta. Men Bjørgvin bispedøme sa nei, sjølv om eg denne månaden fyller 55 år og som prest i  Bjørgvin er omfatta av bispedømet sin seniorpolitikk. Med ei så streng handheving av buplikta, finn eg tida inne til å stille spørsmål ved om dette er ei ordning som kan forsvarast i 2011.

Det er ingenting i prestetenesta eller presterolla i dag som tilseier at presten skal bu i ein spesiell bustad. Den siste tenestemessige tilknytninga til prestebustaden fall bort då prestane for nokre år sidan fekk beredskapsordning og bustadtelefonen vart bytta bort med mobiltelefon. Når presten ikkje har beredskap, treng han/ho ikkje vere tilgjengeleg mellom kl.17 og kl.08 eller i helgene. Og har presten beredskap, så er ikkje kravet at han/ho skal opphalde seg i prestebustaden, men i beredskapsområdet. Å ha eit punkt i tenesteordning for prestar der arbeidsgjevar kan pålegge presten plikt til å bu i ein spesiell bustad er difor irrelevant og heilt uakseptabelt.

Eg kan ikkje forstå at det kan vere i tråd med vanleg arbeidsrett at ein arbeidsgjevar kan bestemme over ein arbeidstakar sitt privatliv når det ikkje har noko som helst relevans i høve til arbeidet ein er sett til å utføre. Om lag fjerdeparten av prestane i Den norske kyrkja  har ikkje lenger buplikt. Det er eit tydeleg signal om at plikt til å bu i ein spesiell bustad ikkje lenger har noko med prestetenesta å gjere.

Eg ber dei som har ansvar for å gje rettferdige lover om å fjerne denne plikta som kan opplevast som ei stor og unødig ulempe,  både for presten og familien. Dette må ikkje forseinkast av ein debatt om rekruttering av prestar til område der det å stille bustad til disposisjon kan vere eit godt tiltak. Å bu i prestebustad frivillig med høve til å flytte ut når ein sjølv vil, er noko heilt anna enn å vere klistra til prestebustaden av plikt.
Dersom det i nokre område er ynskjeleg at presten skal bu i ein ærværdig prestebustad av kulturhistorisk verdi, ja, då får ein gjere det så attraktivt å bu der at presten gjer det frivillig.

Bustadordninga for prestar som plikt er utgått på dato for lenge sidan. Den er både irrelevant og uakseptabel.  Her inviterer eg alle gode krefter til å gå saman om å gje prestane fridom i høve til bustad.

Jan Ove Totland
Sokneprest i Husnes og Holmedal sokn

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere