Kaj Skagen

Alder:
  RSS

Om Kaj

Kaj Skagen er forfattar og mellom anna fast kommentator i vekeavisa Dag og Tid.

Følgere

Det paulinske speilet

Publisert 4 måneder siden - 756 visninger

Vårt Land misforstår begrepene «godhetsregime» og «tredjeverdenisme».

I Vårt Lands hyllest til det venstreradikale frigjøringsprosjektet fra 1968 i lederartikkelen for 7. mai, står det at 1968-opprøret uttrykte «en sterk solidaritet på tvers av landegrenser, altså hva kritikere som Kaj Skagen og Terje Tvedt nedsettende kaller ‘godhetsregime’ og ‘tredjeverdenisme’».

Jeg har aldri brukt begrepet «godhetsregime».

Såvidt jeg vet ble dette begrepet introdusert av historikeren Terje Tvedt i boken Utviklingshjelp, utenrikspolitikk og makt fra 2003. Der betegner «godhetstyranni» ikke «solidaritet på tvers av landegrenser», som Vårt Land skriver, men en særlig tenkemåte som virker undertrykkende gjennom sin makt til å definere hva som er moralsk riktig og dermed «det gode» i politikken.

Ideologisk monopol. Begrepet «godhetstyranni» innebærer altså hos Tvedt ikke noen kritikk av nestekjærlighet og godhet, ikke engang av solidaritet over landegrensene. Det handler tvert imot om ideologiske forhold, hvor én gruppe har tilkjempet seg ideologisk monopol på hva som er moralsk godt i politikken, uten hensyn til om denne politikken rent konkret fører til godt eller ondt for de konkrete menneskene.

Et godt eksempel på hva «godhetsregime» betyr, er den måten begrepet brukes i Vårt Lands leder til moralsk utdefinering av andres synspunkter.

Vårt Land har også misforstått begrepet «tredjeverdenisme». Det er en oversettelse av det franske tiers-mondisme. Jeg bruker det i boken Norge, vårt Norge som betegnelse på et verdensbilde der den sosiale og økonomiske klassemotsetningen er blitt erstattet med motsetningen mellom rike og fattige nasjoner, i praksis mellom «Vesten og resten».

I Norge fikk tredjeverdenismen sitt gjennombrudd i 1970- og 80-årene, ganske riktig som en følge av ungdomsopprøret på 1960-tallet. Bevegelsens ideologi kunne settes på en enkel formel: I vår historiske epoke er det frigjøringsbevegelsene i den tredje verden som leder an i kampen mot vestlig imperialisme og global kapitalisme, og når arbeidere og intellektuelle i Vesten slutter seg til denne internasjonale kamp på opprørernes side, kjemper de for sin egen frigjøring.

Denne tredjeverdenismen hadde sitt organisatoriske sentrum i AKP(m-l). Men i popularisert form fikk den langt bredere nedslag. Både Jan Myrdals En illojal europeers bekjennelser (1970) og Jens Bjørneboes Stillheten (1973)uttrykker mange elementer av tredjeverdenisme.

Moralsk gjeld. Hovedpunktet i en popularisert tredjeverdenisme er at den vestlige verden alene er skyld i den fattige verdens nød og i økologiske forstyrrelser som forurensning og klimaforandringer, og derfor har pådratt seg en moralsk gjeld overfor resten av verden.

Dette har selvsagt en viss berettigelse.

Men samtidig har tredjeverdenismens kritikk av Vestens makt og maktmisbruk ført til nedvurdering av mennesker med europeisk avstamning. For eksempel beskrev den algeriske forfatteren Franz Fanon verden fra de kolonisertes synspunkt som «bebodd av to forskjellige arter», nemlig rike og fattige, og hvor velstand og nød var fordelt etter hudfarve. I Bjørneboes Kruttårnet og Stillheten er menneskehetens ondskap alltid en europeisk ondskap.

Det er gjenganger i vestlig litteratur og tenkning å betrakte moderne vestlige mennesker som mindre autentiske og mer kunstige enn menneskene i «den tredje verden». Et klassisk eksempel på dette er den østerrikske journalisten og forfatteren Leopold Weiss, som etter sin konversjon til islam under navnet Muhammad Asad skrev den sin berømte selvbiografi The Road to Mecca, hvor han skrildrer det vestlige menneske som ulykkelig, splittet og rotløst, satt opp mot det arabiske menneskets helhet og sikkerhet.

Som i et speil. Johan Galtungs interessante Kan vi lære av kineserne? (1975), hvor han mot slutten av boken tviler på at han ville bo i Maos Kina, «ikke fordi det er noe vesentlig galt ved landet, men fordi vi er redde for at vi selv ikke ville strekke til», er et norsk eksempel på slik oppvurdering av det «det fremmede» i forhold til det vestlige.

Det er flere grunner til at vi bør bli oss bevisst hvordan vi ser verden med slike ideologiske briller. Den mest opplagte er at ideologiene fører til at vi forveksler verden med våre forestillinger om den.

Vi kan kanskje aldri helt se verden direkte som den er «i seg selv». Kanskje ser vi alltid «som i et speil», som Paulus sier.

Men bevisstheten om dette bør føre til en vedvarende selvkritikk. Til og med «sekstiåtterne» bør øve seg på dette. Det er aldri for sent å begynne med selvkritikk. Ingen generasjon bør hele livet tro at den er den første som ser verden uten det pauliske speil for øynene.

Trykket i Vårt land 9. mai 2018

Gå til innlegget

Darwin, den unge Steiner og kristendommen

Publisert over 3 år siden - 620 visninger

Hva skulle Rudolf Steiner med denne frie ånden, løsrevet fra både Gud og naturen? Han skulle inn i mystikken.

Vårt Lands omtale (20. mai) av boken Morgen ved midnatt, min studie av den unge Rudolf Steiners liv og verk, ble innledet med en påstand om at utgivelsen av Darwins Artenes opprinnelse i 1859 ga «den kristne åndeligheten en knekk for livet».

Dette er naturligvis en forenkling av forholdet mellom darwinisme og kristendom, både historisk og filosofisk. Darwinismen utfordret det antropomorfistiske bildet av Gud som et stort menneske med magiske egenskaper, men innebar rent tankemessig ingen underminering av gudstroen. Den tvang imidlertid kristne intellektuelle til å forestille seg skapelsens teknikk på evolusjonens premisser.

En slik omstilling fra et enkelt gudsbilde til religiøs refleksjon kan åpne for mystikken. At beskjeftigelsen med Darwins verk kunne berike «den kristne åndeligheten», er både Henri Bergson og Teilhard de Chardin eksempler på. Den unge Steiner brukte darwinismen til å begrunne en individualisme som han førte videre inn i den kristne mystikken.

Frihet. Som pur ung realfaglig student og Goethe-forsker i Wien på 1880-tallet, var Steiner opprinnelig kritisk til Darwins evolusjonslære. Men i sitt filosofiske hovedverk Frihetens filosofi presenterte han i 1894 sin moralfilosofi som en filosofisk bearbeidelse av darwinismen. Steiner mente at Darwins evolusjonslære kunne brukes til å begrunne menneskeåndens frihet fra både guddommelig og biologisk overstyring.

Ifølge den unge Steiner gjorde darwinismen tanken om guddommelig skapelse unødvendig. Før Darwin kunne hensiktsmessigheten i naturen tjene som et argument for at verden var blitt til ved guddommelig inngripen og intelligens; etter Darwin ble det klart at hensiktsmessigheten i naturen oppstår ved at det uhensiktsmessige sjaltes ut gjennom en rent ytre evolusjonsprosess, mente han.

Skaperguden ble dermed en unødvendig hypotese; men ved at menneskeånden oppstod innenfor naturordningen og ikke som et gudeskapt vesen «i Guds bilde», slapp den fri fra guddommelig forutbestemmelse.

Satte fri. For at menneskeånden skulle kunne være fri, gjenstod likevel den biologiske bindingen som oppstod hvis man oppfattet ånden som kroppens produkt og attributt. Ifølge den unge Steiner satte darwinismen menneskeånden fri også fra denne naturlige eller biologiske tvangen.

For slik Steiner oppfattet Darwins lære, lå det ingen tvang i artene til å følge et forutbestemt utviklingsforløp; i arten lå bare muligheten for å utvikle seg til et eller annet. Hva som ville bli frembrakt i evolusjonens løp, lå ikke i kortene. Den senere arten var ikke innholdt i den tidligere.

Dette forholdet benyttet Steiner til å si at menneskeånden er en ny art, en nydannelse uten styrende forutsetninger, og derfor også uten fortid og med frihetens mulighet.

Løsrevet fra Gud. Hva skulle Steiner med denne frie ånden, løsrevet fra både Gud og naturen? Han skulle inn i mystikken. For ham var den frie menneskeånden ingen endestasjon, men en fremskutt base for mer risikable og berikende indre reiser.
19 år gammel mente han at han i seg selv hadde opplevd en evne som filosofen Schelling hadde snakket om, nemlig at mennesket kunne trekke seg tilbake fra verden og «skue det evige» i sitt eget indre.

20 år senere skrev han i Mystikken at selverkjennelsen gir mennesket «en ny sans» som kunne oppfatte en åndelig verden som var skjult for den alminnelige bevisstheten.

Grunnlaget for denne nye sansen var nettopp den frie ånd som Darwin hadde sluppet løs i verden. Denne epokegjørende opptreden på verdensscenen av en fri ånd med tilgang til drivkreftene i kulissene, skjedde hos Steiner innenfor en evolusjon som først var naturlig, men så gikk over i det åndelige. Menneskeånden oppstod først innenfor naturen, men overtok så ansvaret for sin egen utvikling. Fra og med menneskets selverkjennelse fortsetter evolusjonen ved at vi oppdrar oss selv, frembringer høyere indre kapasiteter og skaper bedre sosiale ordninger.

Stum verden. Med et uttrykk fra Max Weber kunne man si at naturvitenskapen, religionskritikken og evolusjonslæren ifølge den unge Steiner førte til et tap av fortryllelse som stilte mennesket overfor hva han kalte «den stumme verden», men at selverkjennelsen samtidig ga det moderne mennesket evnen til å få denne stumme verden til å tale, og da om hemmeligheter som de førmoderne ikke kjente.

Den tradisjonelle kristendommen, som ga mennesket en ferdig tro av nåde, gjorde mennesket til passiv mottager av innsikt, mente den unge Steiner. Darwin ryddet denne hindringen av veien ved at evolusjonslæren befridde menneskene fra passiviteten og åpnet for den frie aktivitet som alene kan føre inn i mystikken.

FØRST PUBLISERT I VÅRT LAND 3.6.2015

(Lagt inn etter ønske fr redaksjonen, forfatteren selv har ikke mulighet til å følge opp evt. debatt)

Gå til innlegget

Ny framvekst av jødehat

Publisert over 6 år siden - 2876 visninger

Rapporten «Antisemittisme i Norge» etablerer ein samanheng mellom antisemittisme og Israel-kritikk. Dette har vorte underkommunisert i ordskiftet etterpå.

Rapporten om «Antisemittisme i Norge»er eit varsku om at det norske samfunnet kan oppleva ei antisemittisk atterkome gjennom haldningar til Midtausten-konflikten og staten Israel. Men fordi forskarane ikkje berre legg fram hovudfunna sine, og gjev meir enn berre éi tolking av dei, kan dei som vil, nytta den akademiske varsemda til forskargruppa til å sjå bort frå dei alvorlege varsla og sova vidare på reservasjonane deira.

Ein ny antisemittisme?
Bakgrunnen for åtvaringa er den direkte årsakssamanhengen mellom rasistisk jødehat og det industrielle massedrapet til nazistane, som i etterkrigstida førde til at antisemittismen vart diskreditert. Framvoksteren av ny antisemittisme i Europa vert av mange forskarar sedd i ljos av denne delegitimeringa av antisemittiske haldningar.
Perspektivet har flytt seg frå holocaust til Israel, eller som dei tyske forskarane Werner Bergmann og Juliane Wetzel seier: «[D]en historiske antisemittiske tradisjon med å demonisere jødene overføres på Israel.» I samfunn der det gamle jødehatet har vorte tabu, søkjer antisemittismen seg utlaup på anna vis. Her siterer rapporten den svenske idéhistorikaren Henrik Bachner: «Israel fungerer som ein katalysator for antisemittiske haldning­ar i ein kultur der jødehatet har vorte tabu.»

Kva er antisemittisme?
Men om antisemittismen vert definert så vidt at han råkar all kritikk av Israel, vert omgrepet til eit moralsk frikort for israelske styresmakter; om det vert definert så smalt at det berre råkar jødeutryddingane til nazistane, misser det relevans for samtida. Dette «viser nødvendigheten av å kunne skille legitim kritikk av Israels politikk fra en demonisering med antisemittisk fundament», heiter det i rapporten.
Det er minst to måtar å fastsetja eit slikt skilje på. Ein kan nærare definera når ein legitim Israel-kritikk passerer ei grense og vert illegitim. Ein annan måte er å definera og måla antisemittismen som eit meir «tidlaust» kompleks av fordomar, kjenslemessig uvilje og sosial avgrensing mot jødar, før ein i neste omgang kartlegg haldningar til Israel og Midtausten-konflikten og til sist ser etter mogelege samanhengar mellom antisemittisme og Israel-haldningar. Det er denne siste måten ein vel i den norske rapporten.

Vart omtolka
Forskarane går altså fram i tre steg. Dei funna dei gjer av upolitisk, «tid- og stadlaus» antisemittisme på det fyrste nivået av forskingsprosessen, er reiskapar som skal nyttast på det tredje nivået for å få fram det ein eigenleg ser etter, nemleg eventuelt samanfall av antisemittisme og ymse haldningar til Midtausten-konflikten.
Overser ein dette, kan ein koma til å oppfatta reiskapen som resultatet. Men då skifter rapporten karakter. Han vert upolitisk og misser det alarmerande preget sitt.
Det ligg klårt innanfor kapasiteten til rapporten å utfordra umedvitet i det offentlege rommet. Men denne kapasiteten vert ikkje utnytta når rapporten vert innsnevra til spørsmål om det finst nokon private skåp der ein kan finna merkelege eksistensar som helst ikkje vil ha jødar inn til seg. 
Forskarane finn nokre slike løynde skåp: 12,5 prosent av den norske majoritetsbefolkninga (berre éin muslim har svara) har utprega fordomar mot jødar, kjenner motvilje mot dei og vil helst ikkje ha nokon sosial omgang med dei. Men dette funnet er mest reiskap til å koma vidare. I den norske ålmenta vart det til endestasjonen.

Framandredsle
Forstandar Ervin Kohn i Det Mosaiske Trossamfunn seier at førekomsten på 12,5 prosent antisemittisme var mindre enn han hadde frykta. Andre har peika på at dette talet er lågt jamført med mange andre land i Europa og på nivå med land som Storbritannia, Nederland, Danmark og Sverige. 
Tanken ligg nær at litt over ti prosent skrullingar må ein både rekna og leva med. Endå nærare kjem ein slik tanke når ein les at rapporten òg syner at den antisemittismen ein finn på det fyrste steget av forskingsprosessen, i høg grad er knytt til alminneleg framandredsle. 
Til dømes er det ikkje jødane som nordmennene er mest skeptiske til, men romfolket eller sigøynarane, som 39 prosent av oss ikkje har nokon trong til å ha omgang med. Også folk frå Somalia, og muslimar generelt, er lite populære i selskapslivet, og dei arme pinsevenene har dobbelt så mange dislikes som jødane.

Lausrivne haldningar
Men straks rapporten forlèt fyrste steg og går til andre steg, som handlar om nordmenns hald­ning­­ar til Israel og Midtausten-konflikten, stig temperaturen. Synspunkta vert krassare, scoringa høgare. Men samanhengen mellom tala for antisemittisme, som kanskje ikkje var så høge, og tala for negative haldningar til Israel, som er oppsiktsvekkjande høge, gjekk tapt for avislesarane.
Eg tek derfor opp att: Meininga med å undersøkja hald­ning­ane våre til jødane fyrst, og så haldningane våre til Israel, er for at ein i tredje omgang eventuelt skal kunna sjå ein samanheng mellom antisemittisme og Israel-haldningar. 
I massemedia vart denne samanhengen utydeleg. Leiar­artikkelen i Dagbladet kommenterte berre funnet på 12,5 prosent og avvisinga av andre minoritetsgrupper, men nemnde ikkje Midtausten-konflikten. I Klassekampen vart dei høge tala når det gjeld anti-israelske hald­ning­ar nemnde, men ikkje gjort noko ut av.

Funn og reservasjon
Grunnen til dette kan vera den vitskaplege praksisen i rapporten med å kommentera funna med reservasjonar. Det beste dømet på dette er presentasjonen av hovudfunnet i samandraget. Forskarane skriv at det er «en klar sammenheng mellom antisemittisme og oppfatninger om Midtausten-konflikten: De som viser antisemittiske holdninger, støtter hyppigere anti-israelske og er uenige i pro-israelske påstandar». 
I same andedrag reserverer dei seg mot ei forenkla slutning om at «alle som støtter sterkt anti-israelske påstandar, er motivert av antisemittisme», og seier at «halvparten av dem som gir full støtte til slike radikale posisjoner, overhodet ikke viser antisemittiske holdninger», og at dette i endå høgare mon gjeld dei som stør ein meir moderat pro-palestinsk posisjon, der «75 prosent (viser) ingen antisemittiske holdninger og 15 prosent bare moderate».
Her vert brannfakkelen levert ut saman med brannsløkkjingsapparatet. Ein som straks nytta dette apparatet, var inkluderingsminister Inga Marte Torkildsen, som på Dagsrevyen vart spurd om ho trudde tonen i den norske Israel-debatten kunne vera mellom årsakene til den norske antisemittismen, og svara: «Det vonar eg ikkje, og det er heldigvis også positive funn i denne rapporten som viser at svært mange av dei som er kritiske til staten Israels politikk, dei har ikkje antisemittiske haldningar, det gjeld eit fleirtal.»
Dei «positive funna» Torkildsen her talar om, er at 50 prosent av dei med sterk anti-israelsk og 25 prosent av dei med moderat pro-palestinsk posisjon, òg har antisemittiske haldningar. Dette skandaløse funnet av at antisemittismen stig i takt med negativiteten til Israel, vert snudd på hovudet og gjort til ei avvising av slik samanheng. 
Men rapporten går endå leng­­er. I samband med spørsmålet om kva som kjem fyrst, negative oppfatningar av jødar eller ei kritisk haldning til Israels politikk, seier ein rett nok at dette er vanskeleg å seia sikkert, men peikar på «momenter som taler for at holdningen til konflikten spiller en viktig rolle i å påvirke respondentenes oppfatninger om jøder». Det er altså nett den samanhengen mellom antisemittisme og Israel-kritikk som Torkildsen avviser, som vert etablert i rapporten.

Kvar går skiljet?
Denne samanhengen ville vorte mykje sterkare om ein hadde gått rett på Israel-kritikken og sett opp nokre kriterium for når grensa vert passert og kritikken får eit antisemittisk preg.
På dette punktet er dei fleste samde i at Israel-kritikken vert antisemittisk om han impliserer ein «jødisk» kollektivkarakter med grunnleggjande negative trekk, medrekna knippet av førestellingar kring ideen om ein jødisk verdskonspirasjon. 
Idéhistorikaren Håkon Harket seier i boka Jødehat (2009) at ein i tillegg må vera på vakt når israelske krigshandlingar ikkje vert sette inn i historisk og militær kontekst, men skildra som «meiningslaus vald» eller som uttrykk for ein særleg vondskap hos «jødane». 
Historikaren Robert Wistrich reknar òg mellom anna kriminalisering av Israel ved å framstilla landet som nazistisk, som eit kjenneteikn på antisemittisk Israel-kritikk. Ein antisemittisme som vert definert slik, har ikkje alltid nokon målbar basis i ein «tidlaus» antisemittisme med medvitne fordomar om jødar.

Kva er legitim kritikk?
Det som her vert definert som antisemittisk, femner ikkje om konkret kritikk av til dømes okkupasjon etter seksdagarskrigen i 1967 eller busetjingsrørsla på Vestbredda. Såleis kan den sterke Israel-kritikken til Kåre Willoch, eller dei harde utfalla mot den israelske høgreregjeringa frå Bernt Hagtvet her i avisa, heller ikkje etter desse strengare kriteria kallast antisemittisk. 
Derimot vert fleire av utsegnene til Jostein Gaarder i den famøse artikkelen «Guds utvalgte folk» (2006) i Aftenposten, problematiske. Det gjeld særleg koplinga mellom israelsk politikk og jødisk religion, skildringa av israelske soldatar som særleg grufulle, og den retoriske profetien om fordriving av heile det israelske folket frå Israel. Gaarder har seinare orsaka denne artikkelen. 
Også teikninga til Finn Graff i Dagbladet frå 2006, av den israelske statsministeren Ehud Olmert som nazistisk konsentrasjonsleir-sadist, ville etter desse kriteria vorte definert som over grensa. Det syntest òg Israels ambassadør i Noreg, som melde karikaturen til PFU. Men her vart Graff frikjend.
Ein kan òg nemna oppfordringa til professor Johan Galtung om å lesa Sions vises protokollar med nye augo, saman med opprekninga hans av kor mange jødar som sit i redaktørstolane til verdspressa. Det seier seg sjølv at dette mana fram det gamle biletet om ein jødisk verdskonspirasjon. Då vart saka så attkjenneleg at den norske ålmenta reagerte. 
Men når det norske rockebandet Honningbarna under lanseringa i Tyskland må ta ut ein anti-israelsk song som gjev Israel rolla til nazistane og knyter saman jødisk religion med etnisk reinsing, opplever bandet det som «et sjokk», og norsk presse kallar det «sensur».

Nazi-Tyskland og Israel
Den norske ålmenta set såleis vidare grenser for Israel-kritikken enn ein jødisk historikar og ein israelsk ambassadør gjer. Det ser ein kanskje resultatet av i nokre av funna i rapporten om antisemittisme i Noreg. For når det gjeld anti-israelske hald­ning­ar til Midtausten-konflikten, scorar det norske folket mykje høgare enn når det gjeld «tidlaus» antisemittisme. 
Ein fjerdedel av dei spurde seier at «jøder i dag utnytter minnet om holocaust til egen fordel». Berre 25 prosent av oss meiner at jødane på grunn av holocaust har rett til ein eigen stat der dei kan søkja vern om dei vert forfylgde, og 19 prosent meiner at jødar i dag talar for mykje om holocaust. To tredjedelar er «skuffet over måten Israel, med sin spesielle historie, behandler palestinerne». Her vert, som forskarane skriv, holocaust brukt mot jødane. 
Men det funnet som har vekt størst oppsikt og uro, er at 38 prosent av oss meiner at Israels handsaming av palestinarane kan sidestillast med handsaminga av jødane under den andre verdskrigen.
Ein treng ikkje vera jødisk historikar for å rekna slik identifikasjon av Israel med Nazi-Tyskland som antisemittisk. Når kritikken av Israel vert ahistorisk, kontekstlaus og hatefull, treng han ikkje ha kjenneteikna til det «tidlause» jødehatet for å kvalifisera seg som antisemittisme. Og på dette spørsmålet kvalifiserer nesten halve det norske folket seg.

Grenseflyttinga
Vi skal kanskje vera glade for at rapporten om «Antisemittisme i Norge» definerte antisemittismen så avgrensa at dei ekstreme haldningane til Israel ikkje kom med på det fyrste nivået. Med ein breiare, politisk definisjon ville talet på 12,5 prosent ha gjort eit hopp oppover. Det ville neppe ha skjedd om ikkje så mange hadde gått føre og flytt grensene for kva for middel som er legitime i kampen mot politikken til staten Israel. 
Få vil vel meina at Israel fører ein klok og god politikk på Vestbredda. Men det må vera mogeleg å kritisera denne politikken utan å gjera etterkomarane etter dei som flykta frå og overlevde jødeforfylgjingane, til sadistar, nazistar eller løynde verdsherskarar.
Kaj Skagen er forfattar og fast skribent i Dag og Tid. 

ARTIKKELEN ER TIDLEGARE PUBLISERT I DAG OG TID

Gå til innlegget

Ei kyrkje utan meining

Publisert over 6 år siden - 2606 visninger

Statskyrkja måtte bort fordi staten ynskjer å handsama alle trussamfunna likt. Kvifor greidde ikkje politikarane å skilja seg frå statskyrkja på modernitetens grunn?

 Ei ordning med statskyrkje krenkjer i prinsippet den individuelle retten til å leva i eit sekulært samfunn der religion er ei privatsak. Òg åndsfridomen i samfunnet lid under at statsmakta blandar seg i religiøse saker. Det temmer og dresserer kyrkja, som toler nærleiken til staten like dårleg som pressa eller litteraturen.

Kunne vi tenkja oss journalistar som statstenestemenn? Eller litteraturval der fleir­talet avgjorde kven som skulle få skriva bøker i den neste fireårsperioden? Nei, men kvifor kan vi då tenkja oss prestar og biskopar som statstenestemenn og innsette etter demokratiske val? Berre av vane. Uvane.

Individuelle rettar
. Når no statskyrkjeordninga vert oppløyst, er det vel for å tryggja individuelle rettar og åndeleg fridom? Kyrkja vert vel løyst frå staten som ein forseinka del av modernitetsprosessen? Gjennom sekulariseringa vert religions­vesenet trengt bort frå staten, som i staden for å vera instrument for religiøst formynderi vert eit apparat til å tryggja individuell fridom, i alle fall etter ideala.

Då den amerikanske konstitusjonen i 1789 etablerte ein sekulær stat, var eitt av motiva å verna dei einskilde innbyggjarane frå statleg religionstvang. Oppløysinga av den norske statskyrkja skulle venteleg òg vera motivert av ideala om individuell fridom for kvart einskilt menneske til å tenkja og tru etter eige hovud og hjarta og såleis vera eit av dei siste stega i sekulariseringa av samfunnet.

Fleirkultur og statskyrkje
. Men slik er det ikkje. «Noreg har endra seg mykje i den seinaste tida», seier kyrkjestatsråden Rigmor Aasrud som ei grunngjeving for utskiljinga av kyrkja frå staten. Det er altså ikkje slik at det er noko prinsipielt gale med statskyrkjeordninga. Det har berre skjedd noko den seinaste tida.

Amerikanarar, franskmenn og tyrkarar var altfor tidleg ute med det sekulære statsvesenet sitt. Det er fyrst no at slikt har vorte naudsynt. Etter statsråden er årsaka til skiljet mellom stat og kyrkje at Noreg har vorte eit fleirkulturelt og fleirreligiøst samfunn, og at det difor ikkje er naturleg at staten har éin religion.

Resakralisering
. Skiljet kjem altså ikkje for den individuelle fridomen si skuld og ikkje som ein lekk i sekulariseringa. Statskyrkjeordninga vert skrota for religionane si skuld, det vil seia på grunn av innvandringa, som har gjort samfunnet fleirreligiøst.

Det er dette fleirreligiøse som skal ha tvinga fram reforma, som med ei slik årsaksforklaring vert lekk i ei resakralisering av landet. Statskyrkja måtte bort fordi staten ønskjer å handsama alle trussamfunna likt, særleg dei nyaste, og ikkje fordi religion i det statlege rommet innskrenkar den individuelle fridomen.

Denne grunngjevinga ber vatn til dei møllene som mel på alle trugsmåla mot «den norske kulturen». No har dei framande teke statskyrkja frå oss òg. Fleirreligiøse skal vi vera, anten vi vil eller ikkje. Kvifor kunne vi ikkje få vera oss sjølve? Kunne det ikkje ha fått vera ei reform for den einskilde si skuld, same kva han eller ho trur på? Greidde ikkje politikarane å skilja seg frå statskyrkja på modernitetens grunn?

Retorisk skilje
. Forresten stemmer det ikkje at kyrkja no faktisk vert skild frå staten. Det ein gjer, er å endra litt på ordlyden i Grunnlova, slik at staten ikkje lenger får vera direkte truande. Men prestane skal framleis vera statstenestemenn og lønte av den vantru staten. Heile den kyrkjelege administrasjonen skal framleis vera ein del av statsadministrasjonen. Gjennom den nye valordninga, og ei eiga kyrkjelov som enno ikkje er ferdig, vil staten halda på den kontrollen over kyrkja han er vorten van med gjennom snart åtti års sosialdemokrati.

Van med kontroll
. Og slik som staten er vorten van med å kontrollera kyrkja, er kyrkja vorten van med å verta kontrollert av staten. Når ein les innsetjingspreika til preses Helga Haugland Byfuglien frå Nidarosdomen i fjor, skjønar ein at staten ikkje treng å frykta noko frå den vesle formelle fridomen kyrkja no får.

Den nye preses i Den norske kyrkja presenterte seg for ålmenta med ei preike som var kjemisk reinsa for kvar ei utsegn som ikkje heile regjeringa og alle medlemene i alle dei tre regjeringspartia kunne ha skrive under på.

Utan meiningar. Den nye kyrkjeleiaren er imot mobbing og for ei «fargerik kyrkje»; ho er òg imot slankehysteri og at vi er altfor sterkt opptekne av pengar og ting og slikt; ho har medkjensle for dei svake og nedstemde og meiner at folk ikkje må plaga seg med for høge krav til seg sjølve. Når det gjeld det religiøse, slår ho til med denne kraftsatsen: «Fuglesangen er en lovsang til Gud som har skapt alt.»

Nærare provokasjonen kjem ho ikkje. Heile den kringkasta preika er utan meiningar og vitnar om ei kyrkje utan meining. Med slike biskopar kan kyrkjestatsråden trygt oppheva embetet sitt.

INNLEGGET, SOM FØRST BLEI TRYKT I DAG OG TID, ER I DAG OGSÅ PUBLISERT I PAPIRUTGÅVA AV VÅRT LAND

Gå til innlegget

Du skal ikkje ha andre gudar enn staten

Publisert over 6 år siden - 1851 visninger

Eg vil langt heller ha noko eksentriske og samvitsfulle lækjarar som Gunnar Grøstad Johnson på Vinje, enn statsfunksjonærlækjarar.

Ein fastlækjar i Vinje kommune i Telemark, Gunnar Grøstad Johnson, viser ikkje kvinner til abort og vil heller ikkje ha noko å gjera med prevensjonsmiddel som kan framprovosera tidleg abort, så som spiral og p-piller. Grunngjevinga hans er filosofisk og religiøs. Johnson er katolikk og trur at historia til det menneskelege individet byrjar i den augneblinken det vert unnfanga. Frå då av lever eit menneske skapt av Gud; den seinare fødselen er berre ein dramatisk overgang til ein ny livsfase. Å gripa med vilje inn i den første livsfasen, fosterstadiet, og få slutt på det veksande livet med kjemiske eller andre middel, er etter dette synet drap på eit sakeslaust menneske.

LES EDVIN SCHEI OG EIVIND MELAND: Totalitære vibrasjoner når fastleger fratas reservasjonsrett

LES EIVIND MELAND: Autoritær makt forkledt som godhet

Kor langt rekk samvitet?
For Gunnar Grøstad Johnson og dei som tenkjer prinsipielt som han, strir det difor mot samvitet å ta del i den prosessen som leier fram til provosert abort, sjølv om denne prosessen er lovleg. Det gjeld òg den tilvisinga til abort som lækjaren skal syta for på grunnlag av ønsket til kvinna. Av samvitsgrunnar viser dei difor abortsøkjande kvinner vidare til andre lækjarar med anna syn på saka.

Men skal samvitet få rekka så langt?

Ifølgje staten bryt Johnson lova. Lova seier at kvinnene har rett til abort fram til 24. svangerskapsveke uansett grunngjeving. Staten meiner derfor at alle lækjarar er forplikta til å visa abortsøkjande kvinner vidare i den prosessen som endar med fosterfordriving. Om no dette strir mot samvitet til lækjaren, må han slutta som fastlækjar og ta seg anna arbeid, seier stats­sekretær i Helse- og omsorgs­departementet Robin Kåss: «Hvis man er pasifist, kan man ikke jobbe som politi. Hvis man nekter å gi blodoverføring, kan man ikke være kirurg. Hvis man nekter pasienter prevensjon eller henvisning til abort, kan man ikke være fastlege», seier stats­sekretæren.

Graviditet er ikkje sjukdom
Men dette stemmer ikkje. Ein kan godt vera pasifist og politimann. Historisk er pasifismen knytt til antikrigsrørsla og har med militærvesenet å gjera. Å vera mot den handhevinga av lovene som politiet står for, er ingen tankemessig konsekvens av å vera imot bruken av militærmakt i krig mellom nasjonar. Det er òg sjeldan at pasifistar meiner at samfunnet skal vera utan ordensmakt og ikkje nedkjempa kriminalitet med fysisk makt.

Heller ikkje Kåss’ argument om blodoverføring held vatn. Ein kirurg kan sjølvsagt ikkje reservera seg mot blodoverføring. Men det er fordi blodoverføring er ein av føresetnadene for mykje kirurgi. Ein kirurg som reserverer seg mot kirurgi, er ein absurditet. Det vert som ein pilot som reserverer seg mot å fly.

Derimot kan ein lækjar godt reservera seg mot å hjelpa til med prevensjon og abort, fordi prevensjon og abort ikkje er direkte knytt til sjukdom og lækjing. Graviditet er ikkje ein sjukdom som kan lækjast gjennom abort. Graviditet og abort er rett nok knytt til kroppen, og det er noko lækjarane kan styra med, men som eigentleg ligg på sida av lækjaryrket.

Reservasjonsretten
Reservasjonen til lækjarane i desse spørsmåla legg seg difor strengt teke ikkje opp i den alminnelege utøvinga av yrket deira. I tillegg er desse spørsmåla ikkje berre vanskelege, men dei har til no ikkje fått så klåre svar på vitskapleg eller filosofisk grunn at standpunkt som det katolske berre kan avfeiast. I slike uløyste spørsmål må ein vera open for at òg synspunktet til motparten kan ha noko for seg. Då vert det eit poeng i seg sjølv å tillata ein viss skilnad i måten lækjarane vel å praktisera på feltet.

Det er difor ikkje sakleg hald i argumentasjonen frå staten. Det statssekretæren eigentleg seier, er berre at fastlækjaren må gjera som staten seier. Staten har fastsett at fastlækjarane skal visa ein vidare til abort. Då må dei òg gjera det, for det er staten eller det offentlege som er arbeidsgjevaren deira. Vil dei ikkje det, må dei finna seg anna arbeid. I denne etisk og filosofisk vanskelege saka læst staten som om det berre dreiar seg om eit enkelt tenestetilhøve, der staten er herren og lækjaren knekten.

Men slike lækjarar er det berre staten som vil ha. Som pasientar vil vi ha individuelt tenkjande og personleg handlande lækjarar. Statstenestemenn i kvitfrakkar kan hjelpa oss med dei enkle tinga der det ikkje kan råda tvil om korkje symptom eller årsak eller terapi. Men når det kjem til dei vanskelege tinga, der plagene våre har individuelle årsaker og der terapien berre kan finnast gjennom den personlege innlevinga og intuisjonen til lækjaren, då vil i alle fall eg langt heller ha noko eksentriske og samvitsfulle lækjarar som Gunnar Grøstad Johnson i Vinje enn statsfunksjonærlækjarar som Robin Kåss i departementet.

Samvitsfridomen
Det er heller ikkje lett å sjå korleis abortsøkjande kvinner skulle råka på problem ved at kontordama til Johnson viser dei til ein annan lækjar som sit over gang­en eller rundt svingen. Problemet oppstår når abortsøkjande kvinner utan å vita det har ein fastlækjar som ikkje vil visa til abort, og som ikkje er i stand til å handsama denne situasjonen på ein god måte. Vil ein unngå dette, kan ein gjera som i Vinje og alt under timebestillinga styra desse kvinnene til rett lækjar.

Dei medisinske fagmiljøa ville sikkert òg kunna institusjonalisera ordningar som nærast av seg sjølv førde abortsøkjande kvinner utanom det vesle lækjarmiljøet som ikkje vil visa til abort. Dette skjer i stor grad alt i dag. Problemet er då redusert til lengda på reisetida. Men reisetida kan ikkje vera ein god nok grunn til å innskrenka samvitsfridomen til lækjarane.

Denne samvitsfridomen er ikkje ein luksus. Han høyrer til grunnverdiane i eit liberalt samfunn. Det er ein fridom som i praksis gjeld dei som tenkjer annleis enn fleirtalet. For det er berre når samvitet kjem i konflikt med fleirtalet og makta, at fridomen vert sett på prøve. Men i denne saka har korkje staten, fleirtalet eller politikarane stått prøva.

Eit politisk utspel
For med dette utspelet vil staten sortera vekk eit lite, men av prinsipielle grunnar viktig lækjarmiljø. Lækjarar som dreg konsekvensen av kristentrua si, skal no ut av det offentlege helsestellet eller i alle fall stuvast vekk til mindre attraktive stillingar. På sikt vil dette leia til at menneske med «upassande livssyn» alt i ungdomen vel bort medisinstudiet, fordi dei veit at dei elles kan hamna i ein umogeleg samvitskonflikt.

Når ein tenkjer på kor lite dette miljøet er – berre 170 av 5000 fastlækjarar – og kor enkelt problemet kunne verta løyst, og ser med kva for ein retthaversk aggresjon åtaket vert retta mot eit mindretal frå nærast heile det politiske spektrum, så får ein inntrykk av at denne saka er meir politisk og ideologisk farga enn mange vil gå ved.

Norske politikarar er berre liberale når det gjeld finansmiljøa. Pengane skal få flyta fritt, men samvitet skal stats­regulerast. Og ikkje berre samvitet, men òg trua, danninga og helsa. Der ein godt kunne hatt meir offentleg regulering, til dømes av astronomiske gasjar og forvaltinga av opplagde fellesverdiar knytte til naturressursar, så som energiforsyninga, der dreg staten seg unna og slepper pengemakta til i sann liberal ånd. Men der fridomen er naudsynt for trivselen, i dei mest individuelle sakene, i religionen, utdanninga og i møtet med sjukdom og smerte, der rykkjer statsapparatet inn med militær presisjon.

Det verste frå to verder
Politikarane er for det meste ikkje kristne, men held fast på styringsretten over den kristne kyrkja, for å kunna kontrollera det som skjer i dei religiøse miljøa. Denne omvendt teokratiske statsinnblandinga i religiøse saker har svekt den norske kyrkja som åndeleg institusjon og gjort presteskapet til seremonimeistrar for vantru hedonistar med sans for festivitas ved høgdepunkta i livet.

Politikarane skryter om humanistiske verdiar, sjølvstende og fridom, men sentralstyrer skuleverket på eit vis som politiserer pedagogikken. Med dei svære helseføretaka har dei gjort sjukdom og helse til ein monopolisert og sentralstyrd produksjon. Såleis har dei teke til seg det verste frå to verder.

Eigentleg toler dei ikkje avvik. Dei vil ikkje ha sjølvstendige kyrkjer eller eigenviljuge prestar, mangfaldig skulevesen eller sjølvgåande lærarar. Dei vil heller ikkje ha lækjarar med samvit som ikkje er statleg sanksjonert.

Denne artikkelen er tidlegare prenta i vekeavisa Dag og Tid der Kaj Skagen er fast kommentator. Her er artikkelen i Dag og Tid

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Nådens evangelium
av
Petter Olsen
rundt 5 timer siden / 195 visninger
3 kommentarer
Vis kirkelig solidaritet!
av
Tron Hummelvoll
rundt 5 timer siden / 194 visninger
1 kommentarer
No treng vi anti-populistane
av
Emil André Erstad
rundt 5 timer siden / 673 visninger
0 kommentarer
De unge enslige
av
Vårt Land
rundt 5 timer siden / 585 visninger
0 kommentarer
Skinne klart
av
Åste Dokka
rundt 14 timer siden / 540 visninger
1 kommentarer
Digitale disipler
av
Ingeborg Dybvig
rundt 14 timer siden / 141 visninger
1 kommentarer
Les flere

Siste kommentarer

Marianne Solli kommenterte på
Studentsamskipnadene må sjå nynorskstudenten
1 minutt siden / 68 visninger
Marianne Solli kommenterte på
Studentsamskipnadene må sjå nynorskstudenten
12 minutter siden / 68 visninger
Bjørn Erik Fjerdingen kommenterte på
Nådens evangelium
rundt 1 time siden / 195 visninger
Njål Kristiansen kommenterte på
Opprop til dugnad
rundt 1 time siden / 2153 visninger
Åge Kvangarsnes kommenterte på
Nådens evangelium
rundt 1 time siden / 195 visninger
Daniel Krussand kommenterte på
Nådens evangelium
rundt 2 timer siden / 195 visninger
Audun Aase kommenterte på
Kyrkjeval og vallokale
rundt 2 timer siden / 202 visninger
Daniel Krussand kommenterte på
Vis kirkelig solidaritet!
rundt 3 timer siden / 194 visninger
Helge Erik Solberg kommenterte på
Skinne klart
rundt 5 timer siden / 540 visninger
Lars Slåttå kommenterte på
Opprop til dugnad
rundt 11 timer siden / 2153 visninger
Dan Lyngmyr kommenterte på
Digitale disipler
rundt 12 timer siden / 141 visninger
Dan Lyngmyr kommenterte på
Opprop til dugnad
rundt 13 timer siden / 2153 visninger
Les flere