Kjartan Ruset

Alder:
  RSS

Om Kjartan

Beskriv deg selv her
Pensjonert sokneprest

Følgere

Vår tid treng meir enn nokon gong før menneske og institusjonar som har evna og viljen til dialog.

Kanskje er det dette som er den innerste kjernen i fascismen: ikkje å ville sjå og møte «den andre»; fascismen ser det som veikskap. 

Sidan dette innlegget kjem i ei tid då debatten går omkring våre politiske parti, så skal det for ordens skuld presiserast at alle dei parti som er representerte på Stortinget framstår som grunnfesta demokratiske. Det er eit stort gode vi må hegne om.

Fascismen sit som eit potensial i oss alle, i form av uviljen mot å møte «den andre», og viljen til å bruke den makt ein kan finne for å fremje eigne interesser, utan omsyn til kva som er rett.

Det er ikkje feil å ha ei sterk overtyding, som også fascisten med sjølvsagt rett har. Men om ein utifrå si eiga sterke meining ikkje evnar å lytte til andre meiningar med respekt, har eins eiga overtyding blitt til retthaveri. Kombinert med viljen til makt, har dette ført til dei største ugjerningar i historia, anten det var høgre- eller venstre-fascismen som hadde regien, eller det var religiøs fanatisme innan dei ulike religionar stod for valdsregimet. I vår tid løfter ei ny form for fascisme sitt skremmande hovud: grønn fascisme – eit fanatisk miljøengasjement som ikkje vik tilbake for å bruke vald og setje retten og dei demokratiske spelereglar til side.

I norsk samanheng, anten vi ser på media eller på politikken, utmerker avisa Vårt Land og partiet KrF seg som forbilder i det å føre dialog med meinings-motstandarar. KrF har, trass i K’en, muslimar i sine rekkjer . Det har også dei andre partia. Utan direkte å måle det eine partiets toleranse-nivå mot dei andres, må ein kunna slå fast at KrF i alle fall ikkje er mindre tolerant enn dei andre partia, når det med sin klåre kristne basis ikkje stenger ute medlemmer og veljarar som tilhøyrer ein konkurrerande religion. Som sentrumsparti har KrF ei naturleg evne til å samtale og samarbeide frå sak til sak med alle parti på Stortinget. I vekslande grad gjer også dei andre partia det, men KrF har ein sterkare tradisjon enn dei andre partia på akkurat dette. Leia av Knut Arild Hareide, gjennomfører KrF i oktober 2018 ein forbilledleg indre prosess for fornying i ei vanskeleg fase for partiet, med vekt på sakleg dialog mellom fløyane.

Den kristne avisa Vårt Land let menneske med ei anna tru få ordet, og også dei som inga tru har. Solid forankra i den almenne kristne tru, gjev avisa rikeleg rom (for rikeleg, meiner mange) for andre meiningar, ikkje berre i debattspaltene, men også redaksjonelt. Slik bidrar VL og KrF på kvar sin måte til den gode samtalen på tvers av ulik tru og ulike meiningar, som er ein grunnleggjande føresetnad i eit sunt demokrati.

Og slik må det vere for institusjonar og samfunnsaktørar som smykkar seg med nemninga «kristen». Jesus Kristus er den i historia som mest radikalt og vilkårslaust har kome «den andre» i møte.

Dette gjorde han gjennom ei radikal nytolking av jødedommen. Han forkynte Abrahams, Isaks og Jakobs Gud som ein Gud for alle menneske. Sjølv jøde tvers igjennom, var det berre tre menneske Jesus gav attest for deira tru, i fylgje evangelia: ei kanaanéisk kvinne, ein romersk offisér, og så syraren Na’aman – alle tre pr definisjon heidningar som stod utanfor gudsfolket. Som moralsk føredøme heldt han fram ein samaritan, på bekostning av dei to fromme på veg til tempelteneste. Samaritanen var i dei fromme sine augo verre enn ein heidning. I dag ville Jesu kjende likning kanskje ha vore om «den varmhjarta muslimen», eller «jøden», «kommunisten», eller «buddhisten». I det åndsklimaet som rår i Europa og USA i dag, trur eg ikkje han ville ha sagt «den varmhjarta høgre-radikale». Eller kanskje ville han til og med det?

Uansett – Jesus veik ikkje tilbake for å inkludere alle i sitt fellesskap. Han såg alle og møtte alle på like fot. Han kan ha lært det av si fromme mor, som song, til Guds ære: « - han spreidde dei som bar hovmods-tankar i hjartet. Han støytte stormenn ned frå trona og lyfte opp dei låge. Han metta dei svoltne med gode gåver, men sende dei rike tomhendte frå seg». 

Eller han kan ha lært det av profeten Mika, som forkynte om «Fredsriket», der toleransen rår. Fredsrike-profetien finn vi fyrst hos Jesaja, og orda hans er sitert på ein sentral vegg i FN-bygningen i New York: «Dei skal smi sverda om til plogskjer og spyda til vingardsknivar. Folk skal ikkje lyfta sverd mot folk, ikkje lenger lærast opp til krig». Hos Mika finn vi ordrett den same profetien, men så har han dette forunderlege tillegget:

 

«Kvart folkeslag vandrar i sin eigen guds namn, men vi skal vandra i Herren vår Guds namn evig og alltid». I «Fredsriket» skal det vere toleranse og religions-pluralisme!

Denne visjonen tok dei med seg, dei protestantiske, kristne immigrantar til USA frå Europa på 1600- og 1700-talet. Dei var offer for intoleranse og diskriminering i Europa, og fann sin fristad i «den nye verda». Den religiøse toleransen ligg i botnen av USA sin konstitusjon. Difor er det paradoksalt når dagens tilhengarar av dei populistiske høgrepartia i Norden og Europa hyllar USA som idealstaten, samstundes som dei ser «multi-kulturalismen» som det grunnleggjande vonde. Verda har ikkje sett eit meir multikulturelt samfunn enn dagens USA sidan Romarriket. Eg minnest ein samtale på toget for 30 år sidan. Ein gudbrandsdøl fortalde at på hans arbeidsplass i Oslo var det tilsette frå sju ulike nasjonar. «Men det er ingenting», la han til. «I New York bur og arbeider tilsaman 147 ulike nasjonalitetar!» - Det triste for USA akkurat no, er at dei har ein president som med sin retorikk og politikk trugar grunnleggjande verdiar i landets konstitusjon.

 

Toleranse betyr ikkje at vi oppgjev vår eiga tru, men at vi respekterer dei andre si tru. Toleranse hindrar oss heller ikkje å vitne om vår tru for andre. Men toleranse fordrar at vi vitnar med forstand. Ein som fekk prøve seg i den kunsten, var den norske teologen Arne Rudvin. Han arbeidde som misjonær i Pakistan, og vart vigd til biskop i den lutherske kyrkja i landet. Utifrå sine røynsler etter mange år i eit muslimsk land, gav han oss noko å tenkje på: « - jeg tror vi må se i øynene at islam er en sterk, levende religion som er like høyverdig og som er like meget i stand til å fylle det religiøse menneskets behov som kristendommen». (I skriftet «Evangeliet og islam» ). Denne erkjenninga hjalp han til å møte muslimar på ein respektfull måte.

Utifrå dokumentasjon frå Danmark kunne Rudvin samstundes slå fast at islam vann fleire til hengjarar i Danmark på ti år, enn dansk muslimmisjon vann nye kristne på fleire generasjonar! Den politiske høgre-sida, som hyllar den frie marknaden, må merke seg dette. På ein fri livsyns-marknad kan islam fort vise seg som ein sterk konkurrent til kristendommen. Utan å propagandere for den eine eller den andre type «frie marknad», må ein kunne enkelt slå fast at verda i dag ligg open for alle slags tilbod, anten det er varer, kultur eller religion. Å nekte å sjå denne røyndomen i auga, og ikkje å innrette eit liv, eit samfunn, ein politikk etter dette faktum, er ignorant dumskap.

Det var slik dumskap som fekk ein norsk politikar til å skulde den opne og tolerante partileiaren i nettopp KrF for å «sleike imamar oppetter ryggen». Slik retorikk blokkerer for ein sakleg samtale, og tilskundar til intoleranse.

* * *

Når toleranse- og dialog-partiet KrF no står på val mellom høgre- og venstre-sida i norsk politikk, kan det vere verdt å ta eit historisk tilbakeblikk.

I 1883-84 stod kristenfolket i Noreg framfor eit liknande val. Det var 50 år før kristenfolket fekk sitt eige parti. Deira ubestridte leiar, professor Gisle Johnson, kjende seg uroa over samfunnsutviklinga, spesielt den åndelege sida. Saman med nokre andre forfatta han «Opropet til kristendommens venner i vårt land». Det vart sendt rundt for å samle underskrifter av lek og lærd. Kyrkjehistorikaren Carl Fredrik Wisløff, som sjølv i si tid vart ein leiar for kristenfolket slik som Johnson, konstaterer at «Opropet» vart ein fiasko. Folk oppdaga at Johnson blanda kristendom med høgrepolitikk av solid merke. Og lekfolket på den tid hella avgjort mot partiet Venstre, om det var aldri så radikalt. Det var revolusjon i lufta. Venstre og Johan Sverdrup ville innføre parlamentarismen og fråta kongen all politisk makt. «All makt i denne sal!» (Stortinget). Partiet Høgre, no med professor Gisle Johnson på laget, ville halde på det beståande. Men kristenfolket var ikkje i tvil. Dei hjalp Johan Sverdrup til makta. Mange av dei som let seg overtale til å skrive under på «Opropet», angra sidan. Kristenfolket let seg ikkje lokke til høgre-politikk. Carl Fredrik Wisløff kommenterer: «Fritenkersk radikalisme, pietistisk lavkirkelighet og grundtvigiansk folkelighet – disse tre retninger gikk sammen om å styrte den eneste instans som etter de konservatives mening kunne redde landet fra kaos, nemlig den kongelige regjering». Kristenfolket nøla ikkje med å alliere seg med radikale venstre-krefter.

Det same skjedde ved det neste store, nasjonale valet Noreg stod andsynes: gå med i den européiske unionen, eller ikkje. Kristenfolket stod saman med venstre-kreftene, både i 1972 og i 1994.

I dette historiske perspektivet er det høgst tankevekkjande å vere vitne til at kristenfolkets eige politiske parti, KrF, i 2018 kan kome til å alliere seg med den mest høgre-orienterte regjeringa vårt land har sett. Og det i ein situasjon då høgre-kreftene er på sterk frammarsj i Norden, Europa og USA, med intolerante, framandfiendtlege høgreparti som premiss-leverandørar for politikken i mange land.

Det gjenstår å sjå om partiets landsmøte innser alvoret, eller om det i strid med kristenfolkets lange tradisjon i vårt land veljer å stå fram som eit høgreparti. Om KrF bind seg til fløypartiet FrP, vil det miste truverde og tillit som uavhengig sentrums- og dialog-parti for lang tid framover. Det vil vere eit tap for vårt demokrati.

Gå til innlegget

Minna om ein norsk familie

Publisert 6 måneder siden - 104 visninger

Om to dagar skal det setjast ned ein «snublestein» for syskena Klara, Ester og Samuel Karpol. Truleg var ingen jødar så godt integrert i ei norsk bygd som Karpol-familien.

6. juni skal det setjast ned ein «snublestein» for syskena Klara, Ester og Samuel Karpol, som vart tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz i 1942 og 1943. Det er høveleg å minnast dei tre i foreldra Gershon og Jette sitt perspektiv, dei som opplevde sviket frå norske øvrigheitspersonar, og måtte leve sine siste dagar i sorg over det smertelege og audmjukande tapet av sine tre staute born. 

Ei trygg tilvere. 

Deira lagnad har mange parallellar til Tevje i Sholem Aleichems forteljing «Tevje og hans dotrer» (som musikal: «Spelemann på taket»). Den forteljinga endar med at familien vert driven bort frå ukrainske Anatevka. Før det har Tevje erklært den mellomste av dotrene for død, då ho insisterer på å gifte seg med den kristne Fjedka. 

Så lastar Tevje på kjerra si – det dei har fått berga ut av huset før mobben sette det i brann. Han set kursen for Amerika, der han håpar på ei trygg tilvere for seg og sine. Handlinga i forteljinga om Tevje er lagt til året 1905, og bakteppet er den aldri kvilande antisemittismen i tsarens Russland. 

Gershon Karpol, vår norske Tevje frå Sør-Fron i Gudbrandsdalen, opplevde ein bitrare lagnad for sine to dotrer Klara (f. 1899) og Ester (f. 1901), og for sonen Samuel (f. 1903). Far Gershon og mor Jette overlevde krigen, og måtte ta imot det forferdelege bodet at dei tre borna var tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz. 

Minnesmerke. 

Om to dagar får dei sitt vesle minnesmerke i «snublesteinen» som vert sett ned på Hundorp. Det er i år 100 år sidan familien kom som innflyttarar til Sør-Fron. Scenarioet var det same for det unge ekteparet Jette og Gershon Karpol i 1890-åras tsar-styrde Litauen, som for Tevje i Anatevka eit tiår seinare. Pogromar og harde antijødiske forordningar gjorde livet vanskeleg for jødar i dei baltiske statane. Far Karpol gav sonen sine siste rublar, og bad han flykte vestover saman med sin kjære. 

Pengane rakk ikkje lenger enn til Kristiania. Hit kom dei i 1897. Dei melde seg inn i «Den israelittiske menighed», og Gershon etablerte seg som handelsmann. Han fann etter kvart sin marknad for sko og arbeidsklede blant anleggsarbeidarar, fyrst langs Bergensbana, og seinare ved Raumabana. I 1913 bygde han sin eigen butikk på Verma i Romsdalen. I 1918 kjøpte han tre nærliggande jordeigedomar med påståande hus under Baukholshaugen i Sør-Fron. Ei tid på 1920-talet hadde han også butikk i Ruste i Nord-Fron.

Godt integrert. 

Minna om Gershon Karpol (1862-1947) og hans familie lever enno blant dei eldre i Fron. Truleg var ingen jødar så godt integrert i ei norsk bygd som Karpol-familien. Gershon Karpol var nok ikkje så streng i sin jødiske tradisjonalisme som Tevje i «Spelemann på taket», men han heldt fast på sin jødiske identitet. Pinsevennen John Aspen laga grunnmuren til det store to-etasjes huset Gershon fekk reist i 1932-33. 

Det var ikkje til å unngå at dei to kom i diskusjon om Bibelen. Begge heldt på sitt, og diskusjonen enda med at Gershon med tårer i augo slo med fingeren sin ned i sin hebraiske tekst og formante pinsevennen på sitt gamalmodige norsk: «Men skjønner I det, Aspen, skjønner I det?!» 

Olav på Sygard Grytting diskuterte truleg ikkje så mykje, men han fann det interessant å samtale med Gershon. Olav var ein av fleire i bygda som stundom hjelpte til i arbeidet i Skurdalsbrenna. Gershon og Samuel på si side deltok og i dugnadsarbeid i grenda. Grannane i Nordli minnest spesiell mat dei fekk servert i Karpol-heimen i samband med den jødiske påska. Når det kom feriegjester frå Oslo til gards, vart den jødiske kontingenten i grenda fordobla. Såleis vart Skurdalsbrenna i Sør-Fron kanskje det næraste ein kom til ein jødisk shtetl her til lands.

Alltid på sundag. 

Ein spesiell skikk Gershon hadde, fortel mykje om kva han hadde flykta frå, og kva han følte som sin nyvunne fridom: han handla alltid på sundag! Då dressa han seg opp, og kom køyrande med hest og kjerre til handelsmann Skurdal på «Saga» i Skurdalsgrenda. Der vart han godt motteken, sjølv om det vart sundag og inga opningstid. Medan handelsmannen fann fram varene i butikken, fekk Gershon traktering av frua i stova. 

Det var godt vennskap mellom familien Skurdal og familien Karpol. Klara Karpol lærde veving og keramikk-arbeid av fru Skurdal. Handelsmannen og familie vart inviterte til Karpolheimen, og småguten Arve merka seg den spesielle kosten. Det var mykje raudbeter. Gershon sa: «Jødar et mye raudbeter! Da får de ikkje kreft!» Det vart sagt med kjende jødiske sjølvironi, og fleire morosame replikkar vert herma etter gamle Karpol. 

Bakgrunnen for denne sundagshandlinga til Karpol var dei harde antijødiske forordningar han hadde flykta frå. Det strengt ortodokse tsar-regimet forbaud jødar å drive forretning og anna næringsverksemd på sundag. No kunne Gershon i sin nyvunne fridom gå i butikken på dei kristne sin heilagdag! 

Sanitetsforeining i grenda. 

Ester Karpol var utdanna sjukesøster, og arbeidde nokre år som styrar av «Jødisk barnehjem» i Oslo. Når ho var heime i grenda, vart ho ofte konsultert som sjukepleiar, spesielt når born var sjuke. Søstera Klara arbeidde i Oslo som kontordame, men fekk seinare jobb ved Vinstra ysteri. Ho hadde eksamen artium, og kunne undervise ungdom i grenda i engelsk. Ho var og handarbeidslærar i skulen, og var med på å stifte sanitetsforeining i grenda. 

Samuel – Sam i daglegtale – var aktiv på mange område. Han tok fiolinundervisning hos ein lokal spelemann, han var aktiv i ungdomslaget, der han mellom anna spelte i revy, og han var med i songkoret. Sam var kunnig i mangt, og hjelpte småbrukarane i grenda med rekneskap, korrespondanse og som konsulent i juridiske spørsmål. Han vart vald inn i kommunestyret, og han var korrespondent for Lillehammeravisa «Laagen». 

Folk minnest Sam som ein arbeidsam og flink mann. Når folk i grenda sa han måtte flykte til Sverige då det stramma seg til under den tyske okkupasjonen, sa Sam at han som jordbrukar kjende seg trygg. Han meinte at sjølv den tyske okkupanten innsåg at jordbrukarar trengs i landet. Sam var god venn med lokale nazistar. Lokalhistorikaren Arild Teigen har funne fram eit brev i Statsarkivet, skrive av ein norsk nazist som bed politimakta skjerme Sam – han er ein god mann og nyttig for samfunnet.

Gamle og skrøpelege. 

Jette og Gershon Karpol hadde grunn til å vere nøgde med borna sine. Dess større vart sinnet og fortvilinga då det gjekk opp for Gershon kva som var på ferde. Han og kona Jette var gamle og skrøpelege, og då distriktslegen og helsesøstera hadde troppa opp i heimen etter at Sam var arrestert, trudde dei at dei skulle til sjukehus på Lillehammer for å få behandling. Dei vart bore ut av heimen i kvar si sjukekorg og frakta vidare med toget frå Harpefoss stasjon. Då dei ikkje vart tekne av toget på Lillehammer, gjekk det opp for flyktningen frå pogromane i aust at det norske helsepersonellet var antisemittismens lydige lakeiar. 

Jette vart innlagd på sjukehus i Oslo, medan åttiåringen Gershon kom i Bredtvedt fengsel saman med jødiske kvinner og born. Då han skulle sendast vidare med skipet «Gotland» i februar 1943, var det ein tysk offiser som tok han ut av rekka på kaia og sende han til forvaring på ein aldersheim. I februar 1943 heldt lensmannen i Sør-Fron auksjon over eigedomen deira, småbruket Skurdalsbrenna. 

Medan Jette, sterkt dement, vart verande på institusjon i Oslo, vart Gershon etter kvart send attende til aldersheimen på Hundorp. Han var innkalla som vitne i rettssaker etter krigen, og det føreligg brev der han forklarar si stilling og det han hadde vore utsett for. Jette døde på forsommaren i 1947.

Bortom heimen sin. 

Om Gershons siste vitjing i heimgrenda, fortel tidsvitnet Harald Baukhol (ein lokal familie hadde då vorte tildelt husvere i Karpol-heimen): «I 1947 var Gerson på besøk att i Sør-Fron. Oppi grenda var han og ein sving bortom heimen sin, der han ikkje slapp inn. Pål Morken på Torgerhaugen møtte Gerson gråtande etter vegen, og bad han med heim til seg. Gerson var gjest der i to veker. 

Det var ein abraksleg varm sumar, han sat mye av tida og stødde seg attåt ein grindstolpe og prisa finvêret. Harald Baukhol og John Johnsen dreiv nett da og bygde nytt fjøs på Torgerhaugen. Til matmåls fylgde Gerson karane til bords og kunne nyta alle husets goder saman med arbeidarar og huslyd. Og slik kryssast på nytt spora til gamle venner for ein siste gong.» 

Kanskje var denne gesten frå gamle venner det siste streif av lys den gamle jøden fekk på sin lange, og til sist lidingsfulle livsveg. I august var det heile over for Gershon – vår norske Tevje.

Trykket i Vårt land 4. juni 2018

Gå til innlegget

Den norske Tevje og borna hans

Publisert 6 måneder siden - 137 visninger

6.juni skal det setjast ned ein «snublestein» for syskjena Klara, Ester og Samuel Karpol, som vart tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz i 1942 og 1943. Det er høveleg å minnast dei tre i foreldra Gershon og Jette sitt perspektiv, dei som opplevde sviket frå norske øvrigheitspersonar, og måtte leve sine siste dagar i sorg over det smertelege og audmjukande tapet av sine tre staute born. Deira lagnad har mange parallellar til Tevje i Sholem Aleichems forteljing «Tevje og hans døtre» (som musikal: «Spelemann på taket»).

Den forteljinga endar med at familien  vert driven bort frå ukrainske Anatevka.  Før det har Tevje erklært den mellomste av døtrene for død, då ho insisterer på å gifte seg med den kristne Fjedka. Så lastar Tevje  på kjerra si  det dei har fått berga ut av huset før mobben sette det i brann. Han set kursen for Amerika, der han håpar på eit  trygt tilvere for seg og sine. Handlinga i forteljinga om Tevje er lagt til året 1905, og bakteppet  er den aldri kvilande antisemittismen i tsarens Russland.

Gershon Karpol, vår norske Tevje frå Sør-Fron i Gudbrandsdalen, opplevde ein bitrare lagnad for sine to døtre Klara (f 1899) og Ester (f 1903), og for sonen Samuel (f 1901). Far Gershon og mor Jette overlevde krigen, og måtte ta imot det forferdelege bodet at dei tre borna var tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz. No den 6.juni får dei sitt vesle minnesmerke i «snublesteinen» som vert sett ned på Hundorp. Det er i år 100 år sidan familien kom som innflyttarar til Sør-Fron. Scenariet var det same for det unge ekteparet Jette og Gershon Karpol i 1890-åras tsar-styrde Litauen, som for Tevje i Anatevka eit tiår seinare. Pogromar og harde anti-jødiske forordningar gjorde livet vanskeleg for jødar i dei baltiske statane. Far Karpol gav sonen sine siste rublar, og bad han flykte vestover  saman med sin kjære.  Pengane rakk ikkje lenger enn til Kristiania. Hit kom dei i 1897. Dei melde seg inn i «Den israelittiske menighed», og Gershon etablerte seg som handelsmann. Han fann etter kvart sin marknad for sko og arbeidsklede blant anleggsarbeidarar,  fyrst langs Bergensbana, og seinare ved Raumabana. I 1913 bygde han sin eigen butikk på Verma i Romsdalen. I 1918 kjøpte han tre nærliggande jordeigedomar med påståande hus under Baukholshaugen i Sør-Fron. Ei tid på 1920-talet hadde han også butikk i Ruste i Nord-Fron.

Minnene om Gershon Karpol (1862-1947) og hans familie lever enno blant dei eldre i Fron . Truleg var ingen jødar så godt integrert i ei norsk bygd som Karpol-familien.  Gershon Karpol var nok ikkje så streng i sin jødiske tradisjonalisme som Tevje i «Spelemann på taket». Men han heldt fast på sin jødiske identitet. Pinsevennen John Aspen laga grunnmuren til det store to-etasjes huset Gershon fekk reist i 1932-33. Det var ikkje til å unngå at dei to kom i diskusjon om Bibelen. Begge heldt på sitt, og diskusjonen enda med at Gershon med tårer i augo slo med fingeren sin ned i sin hebraiske tekst og formante pinsevennen på sitt gamalmodige norsk: «Men skjønner I det, Aspen, skjønner I det?!» - Olav på Sygard Grytting diskuterte truleg ikkje så mykje, men han fann det interessant å samtale med Gershon. Olav var ein av fleire i bygda som stundom hjalp til i arbeidet i Skurdalsbrenna. Gershon og Samuel på si side deltok og i dugnadsarbeid i grenda. Grannane i Nordli minnest spesiell mat dei fekk servert i Karpol-heimen i samband med den jødiske påska. Når det kom feriegjester frå Oslo til gards, vart den jødiske kontingenten i grenda fordobla. Såleis vart Skurdalsbrenna i Sør-Fron kanskje det næraste ein kom til ein jødisk shtetl hertillands.

Ein spesiell skikk Gershon hadde, fortel mykje om kva han hadde flykta frå, og kva han følte som sin nyvunne fridom: han handla alltid på sundag! Då dressa han seg opp, og kom køyrande med hest og kjerre til handelsmann Skurdal på «Saga» i Skurdalsgrenda. Der vart han godt motteken, sjølv om det vart sundag og inga opningstid. Medan handelsmannen fann fram varene i butikken, fekk Gershon traktering av frua i stova. Det var godt vennskap mellom familien Skurdal og familien Karpol. Klara Karpol lærde veving og keramikk-arbeid av fru Skurdal.  Handelsmannen og familie vart inviterte til Karpol-heimen, og småguten Arve merka seg den spesielle kosten. Det var mykje rødbeter. Gershon sa: «Jøder spiser mye rødbeter! Da får de ikke kreft!» Det vart sagt med kjende jødiske sjølvironi, og fleire  morosame replikkar vert herma etter gamle Karpol. - Bakgrunnen for denne sundagshandlinga til Karpol var dei harde antijødiske forordningar han hadde flykta frå. Det strengt ortodokse tsar-regimet forbaud jødar å drive forretning og anna næringsverksemd på sundag. No kunne  Gershon i sin nyvunne fridom  gå i butikken på dei kristne sin heilagdag!

Ester Karpol var utdanna sjukesøster, og arbeidde nokre år som styrar av «Jødisk barnehjem» i Oslo. Når ho var heime i grenda, vart ho ofte konsultert som sjukepleiar, spesielt når born var sjuke. Søstera Klara arbeidde i Oslo som kontordame, men fekk seinare jobb  ved Vinstra ysteri. Ho hadde eksamen artium, og kunne undervise ungdom i grenda i engelsk. Ho var og handarbeidslærar i skulen, og var med på å stifte sanitetsforening i grenda.

Samuel – Sam i daglegtale – var aktiv på mange område. Han tok fiolinundervisning hos ein lokal spelemann, han var aktiv i ungdomslaget , der han mellom anna spelte i revy, og han var med i sangkoret. Sam var kunnig i mangt, og hjalp småbrukarane i grenda med rekneskap, korrespondanse og som konsulent i juridiske spørsmål. Han vart vald inn i kommunestyret, og han var korrespondent for Lillehammer-avisa «Laagen». Folk minnest Sam som ein arbeidssam og flink mann. Når folk i grenda sa han måtte flykte til Sverige då det stramma seg til under den tyske okkupasjonen, sa Sam at han som jordbrukar kjende seg trygg. Han meinte at sjølv den tyske okkupanten innsåg at jordbrukarar  trongdest  i landet. Sam var god venn med lokale nazistar. Lokalhistorikaren Arild Teigen har funne fram eit brev i Statsarkivet, skrive av ein norsk nazist som bed politimakta skjerme Sam – han er ein god mann og nyttig for samfunnet.

Jette og Gershon Karpol hadde grunn til å vere nøgde med borna sine. Dess større vart sinnet og fortvilinga då det gjekk opp for Gershon kva som var på ferde. Han og kona Jette var gamle og skrøpelege, og då distriktslegen og helsesøstera hadde troppa opp i heimen etter at Sam var arrestert, trudde dei at dei skulle til sjukehus på Lillehammer for å få behandling. Dei vart bore ut av heimen i kvar si sjukekorg og frakta vidare med toget frå Harpefoss stasjon. Då dei ikkje vart tekne av toget på Lillehammer, gjekk det opp for flyktningen frå pogromane i aust at det norske helsepersonellet var antisemittismens lydige lakeiar. Jette vart innlagd på sjukehus i Oslo, medan åttiåringen Gershon kom i Bredtvedt fengsel saman med jødiske kvinner og born. Då han skulle sendast vidare med skipet «Gotland» i februar 1943, var det ein tysk offisér som tok han ut av rekka på kaia og sende han til forvaring på ein aldersheim. I februar 1943 heldt lensmannen i Sør-Fron auksjon over eigedomen deira, småbruket Skurdalsbrenna.

Medan Jette, sterkt dement, vart verande på institusjon i Oslo, vart Gershon etter kvart send attende til aldersheimen på Hundorp. Han var innkalla som vitne i rettssaker etter krigen, og det føreligg brev der han forklarar si stilling og det han hadde vore utsett for.  Jette døde på forsommaren i 1947.

Om Gershons siste vitjing i heimgrenda, fortel tidsvitnet Harald Baukhol (ein lokal familie hadde då vorte tildelt husvere i Karpol-heimen):

”I 1947 var Gerson på besøk  att i Sør-Fron.  Oppi grenda var han og ein sving bortom heimen sin, der han ikkje slapp inn.  Pål Morken på Torgerhaugen møtte Gerson gråtande etter vegen, og bad han med heim til seg. Gerson  var gjest der i to veker.

Det var ein abraksleg varm sumar, han sat mye av tida og stødde seg attåt ein grindstolpe og prisa finveret. Harald Baukhol  og John Johnsen dreiv nett da og bygde nytt fjøs på Torgerhaugen. Til matmåls fylgde Gerson karane  til bords og kunne nyta alle husets goder  saman med arbeidarar og huslyd.  Og slik kryssast på nytt spora til gamle venner for ein siste gong”.

Kanskje var denne gesten frå gamle venner det siste streif av lys den gamle jøden fekk på sin lange, og til sist lidingsfulle livsveg. I august var det heile over for Gershon – vår norske Tevje.

 

 

Gå til innlegget

Frå Gudbrandsdalen til Auschwitz

Publisert 11 måneder siden - 221 visninger

Historia om Klara, Samuel og Ester Karpol knyter Gudbrandsdalen til det store européiske traumet som heiter Holocaust. Også for dei gjekk ferda med skipet «Donau» til utryddingsleiren i Polen. Ingen av dei overlevde.

Dei tre søskena skal omsider få sitt synlege minnesmerke i si heimbygd Sør-Fron. Såkalla «snublesteinar» skal setjast ned. Slike steinar ruver ikkje i landskapet. Dei vert felt ned i vegen der folk ferdast. Brått ligg dei der for våre føter, med namn og årstal, og minner oss på at her levde og arbeidde dei, før dei møtte sin lagnad saman med 6 millionar av sitt jødiske folk.

         Det spesielle med Karpol-familien er at dei livnærte seg ved jordbruk og var ein integrert del av livet i ei grend på landsbygda. Familien har fylgt meg sidan eg for over tretti år sidan las Thor Halle si forteljing om familien  i «Kyrkjeblad for Sør-Fron». Og ikkje mindre nær kom dei då eg for nokre år sidan reiste rundt i Sør- og Nord-Fron og fekk høyre alt det eldre folk hugsa om Karpolane. Det var levande og rørande, men også såre minne (samla i ein artikkel i «Fronsbygdin 2014»). Karpol-heimen ligg på kommunegrensa, berre nokre hundre meter frå der folk passerer til og frå Peer-Gynt-framsyninga på Gålå, og er meir synleg frå Vinstra enn frå Hundorp. På 1920-talet dreiv dei butikk i Ruste i Nord-Fron, og Klara Karpol  arbeidde ei tid ved Vinstra Ysteri som kontormedarbeidar.  Såleis er Karpol-familien også ein del av Nord-Frons historie.

         Om Gerson sitt liv på den norske landsbygda er det verdt å nemne ein spesiell detalj: han handla alltid i den lokale butikken på søndag. Då vart han  godt motteken av handelsmannen, og fekk traktering i stova av kona, medan varene vart funne fram i butikken. Grunnen til denne søndagshandelen var ikkje berre at han ville markere seg som jøde som heldt sabbaten og ikkje søndagen heilag. For  Gerson var det å kunne handle på søndag eit sikkert teikn på hans nyvunne fridom i eit fritt land. Noko av det som gjorde livet under russisk herredøme vanskeleg for jødar, var forordningar som forbaud dei å handle og arbeide på søndagar. No kunne han nyte fridomen, og retteleg markere dette både for seg sjølv og andre.

 

         Minna om dei tre Karpol-borna  er samstemte: på kvar sin måte var dei gode hjelparar  i grenda og periodevis aktive deltakarar i lyd og lag. Alle tre hadde utdanning utover grunnskule, og brukte sine evner og ressursar til beste for lokalsamfunnet. Sam (slik heitte han på folkemunne) hadde heile sitt liv og virke i bygda frå 1918 til 1942. Av søstrene hadde Klara dei fleste åra heime i Skurdalsbrenna, der ho hadde si eiga stugu. Ester var og heime i lange periodar, men var nokre år styrar av Jødisk Barnehjem i Oslo.

         Då krigen kom, var foreldra  Gerson og Jette gamle og sjukelege. Men også dei vart offer for «Jødeaksjonen» hausten 1942. Dei vart henta  frå heimen sin til det dei trudde var pleie og omsorg, men så gjekk ferda til Oslo for internering.   Gerson vart teken til  Bredtvedt fengsel, og skulle sendast til Auschwitz i februar 1943, men ein tysk offisér tok han ut av rekka då dei skulle gå om bord i skipet «Gotland» på Oslo hamn. Etter sjukehusopphald og behandling fylgde ein tysk lege dei på toget attende til Hundorp, der dei fekk plass på Aldersheimen. Jette  døde i juni 1947, og Gerson i august same året. Dei vart  gravlagde på den jødiske gravlunden i Oslo.

            I februar 1943 heldt lensmannen i Sør-Fron auksjon over eigedomen, som  stod i Samuel Karpol sitt namn.          Sal av lausøyre og buskap gav ei inntekt på over     kr 20 000, ein ikkje liten sum den gongen. Auksjonen var omstridt i bygda. Kjøparar på auksjonen vart bøtelagde etter krigen. Eigedomen, som omfata tre bruksnummer, vart seld av Oslo skifterett i 1948. Karpolheimen med låve og bustadhus  (Gerson frkk det bygt 1932-33, no ein del ombygd), er eit unikt jødisk kulturminne i vårt land. For Klara, Samuel og Ester var dette heimen deira den største delen av deira altfor korte liv.

Klara Karpol

            Klara Karpol var fødd i 1899 i Kristiania (Oslo). Foreldra hadde kome til landet i 1897 som flyktningar frå pogromane i Litauen (Russland). Same år melde dei seg inn i «Den Israelittiske Menighed» i Kristiania. Gerson Karpol tok til som handelsreisande. Han fann sitt marknad blant anleggs-arbeidarar, fyrst på Bergensbana, og seinare på Rauma-bana. Han hadde ei tid eigen butikk på Verma i Romsdalen.

                        Klara fekk ein del skulegang, og tok eksamen artium. Ho kom med familien til Skurdalsbrenna i Sør-Fron i 1918. På 1920-talet etablerte faren butikk på Sandbu i Ruste, som Klara styrde. Dei leigde eit hus på Sandbu, med butikk i fyrste høgda og bustad i andre. Elida (f. 1923) minnest butikken. Det var kolonialbutikk, men der var og sko, klede og stoff. Elida, som berre var småjente då, hugsar at dei hadde så rar ei vekt. Til småjenta vanka det stundom drops og andre godsaker.  Samuel budde og i Sandbu ei tid.

            Klara  arbeidde ein periode på kontoret ved  Vinstra Ysteri, og ho hadde også kontorpost i Oslo nokre år. Ho var  engasjert i skulen i Sør-Fron som handarbeidslærar. Midt på tretti-talet underviste ho ungdom i grenda i engelsk . Ho budde i ei lita stugu for seg sjølv i Skurdalsbrenna. Mange eldre minnest enno Klara som ei dyktig, vennleg og hjelpsam dame. Ho var med på å starte Sanitetsforening i grenda.

Ei mappe med utklipp og handarbeids-oppskrifter vart seld på auksjonen i Skurdalsbrenna i februar 1943, og vart teke vare på i ein heim i grenda.

            Klara vart arrestert i den såkalla «Jøde-aksjonen» i oktober-november 1942 og send til Auschwitz, der ho vart teken av dage i gasskammeret saman med syster si i fyrstninga av desember 1942.

Samuel Karpol

            Samuel Karpol var fødd i Drammen i 1901. Familien  budde i Drammen ved folketeljinga i 1900, og far Gerson stod oppført  med «manufaktur-forretning». Handelen føregjekk langs Bergens-bana, der han selde klede og sko til anleggsarbeidarane.

            Samuel fekk noko skulegang, og las seg til mykje kunnskap på eiga hand. Han var 17 år gamal då familien flytte til Sør-Fron. Då han kom i myndig alder, skøytte faren bruket over på Samuel. Han vart snart aktiv på mange område i grenda og bygda. Han tok fiolin-undervisning, var med i Ungdomslag og idrettslag,  song i kor og spelte i revy. I mange år var han korrespondent for avisa «Laagen» som kom ut i Lillehammer. Han refererte frå kommunestyret, og var sjølv medlem der ei periode, eit sikkert teikn på at han hadde stor tillit. I grenda var han omtala som Sam. Han var ein populær kar. Ingen ekspert i praktisk jordbruk og fehald, men svært arbeidssam. Det han ikkje kunne som jordbrukar, tok han att på andre felt, som i rekneskap og juss. Han var hyppig brukt av småbrukarar i grenda i alt som hadde med papir-arbeid å gjere. Han kunne og gje råd i juridiske spørsmål. Sam hadde skrivemaskin, og hjalp  folk med korrespondanse.

            Han hadde opptil fleire hestar som han av og til leigde ut. Stundom tok han og på seg køyreoppdrag sjølv med hest og reidskap. Sverre Skurdal (f 1921) fortel at Sam i aprildagane 1940 var med på vakthaldet av eit våpenlager i Gryttings-haugen, og ordna med bil for vaktstyrken, som dei fekk låne av ein jødisk mann frå Oslo som var i bygda den tida.

            Då Sam den 26.oktober 1942 vart teken av lensmannen på ordre av nazi-styremaktene, uttala han til naboane i Nordli idet  han vart ført forbi der: «No skal dei visst gjere meg god att i ryggen!» Folket i Nordli visste om Sam sine ryggplager, og forstod nok  ironien i det han sa. Men dei kunne aldri førestille seg den lagnaden som venta han.

            Saman med dei andre mennene som vart tekne i «Jødeaksjonen», vart han førd til Berg arbeidsleir i Vestfold, og deretter, den 26.november, til Oslo og fangetransport-skipet «Donau». Søstrene Klara og Ester  vart sende i same transporten, Dei vart tekne av dage rett etter ankomst i Auschwitz. Sam levde til januar 1943, då også han enda i gasskammeret.

            Skrivebordet til Sam vart kjøpt på auksjonen i februar 1943, og overlevert av etterkomarar av kjøparen til Krigsminnesamlinga i Kvam. Der er også Klara si mappe med handarbeids-oppskrifter, og ei av sjukekorgene som var nytta då foreldra Jette og Gershon vart førte bort frå heimen.

 

Ester Karpol

            Ester var den yngste av Karpol-borna, fødd i Krødsherad i 1903. Ho fekk utdanning som sjukesøster. I mange år var ho styrar av «Jødisk Barnehjem» i Oslo. Når ho periodevis var heime i Skurdalsbrenna, vart ho ofte konsultert når nokon - spesielt born - var sjuke. Fleire eldre i grenda fortel: «Ho mor tok meg med til Ester ein gong eg var sjuk».

            Ester fekk eit spesielt nært forhold til naboane i Nordli. Vesle Ruth  (f 1936) vart Esters yndling. Ester kom ofte ned i Nordli og bad Ruth med opp i Karpol-heimen. «Du er jenta mi, du!» kunne Ester seie. Ho song med Ruth: «Du og jeg og vi to seilte i en tresko  - » , og andre barnesongar. Ein porselenskopp og  eit par leiker som Ruth fekk av Ester er på utlån til  Krigsminnesamlinga.  -  Søster til Ruth, Oddrun  ( f. 1930) minnest at ho  var med Ester og Klara på setra deira på Gålå.

            Folk minnest at Klara og Ester tala med mor si på deira eige språk (jiddisch el russisk). Men dei to døtrene var fullt og heilt norsk-språklege. Mor Jette tala mest ikkje eit ord norsk, medan far Gerson hadde sin eigen, litt gamalmodige variant av norsk bymål.

            Ester vart arrestert av norsk politi saman med søstera Klara i november 1942, og var med i  fangetransporten som gjekk frå kai i Oslo med skipet «Donau» den 26.november.  Ho vart teken av dage i gasskammeret i Auschwitz i fyrstninga av desember .               

                                     *          *          *

                        Då Gerson etter krigen fekk kjennskap til borna sin lagnad, prøvde han i si sorg og fortviling å få erstatning og oppreisning for den urett som  familien hadde lidd, utan å nå fram. Han vart innkalla som vitne i den lokale landssviks-rettssaka etter krigen. Det er arkivert eit brev frå han i samband med rettssaka.

 

           Europas traume er ikkje over. Sist sommar var  vi som familie sjokkerte vitne til nazimarsjen i Kristiansand. Anti-semittismen og rasismen lever også i vårt folk. Når vi minnest familien Karpol, må vi granske våre eigne standpunkt og haldningar i forhold til dei framande blant oss, dei som er annleis: jødar, muslimar,  dei med ei anna seksuell legning, ein annan religion og andre verdiar enn oss. Den største utfordring i vår tid er å kjempe mot  intoleranse og framandhat, inni oss sjølve og i vårt fellesskap.

 

 

 

 

Gå til innlegget

Overrabbinaren viser veg

Publisert over 1 år siden - 289 visninger

For sitt viktige arbeid for fred mellom religionane, har overrabbinar Michael Melchior heimel i sjølve profetien om Fredsriket, vel å merke slik denne føreligg hos profeten Mika.

Profetien var fyrst formulert av Jesaja (Jes 2), og er  sitert på ein vegg i FN-bygningen i New York, med dei kjende orda: «dei skal smi sverda om til plogskjer og spyda til vingardsknivar». Mika overtek denne profetien ordrett, men legg til:

            «Kvart folkeslag vandrar i sin eigen guds namn, men vi skal vandra i Herren vår Guds namn evig og alltid», Mika 4, 5.  Slik skal det vere i «Fredsriket», seier proféten. Med andre ord: toleranse og  religiøs pluralisme!

Med si haldning til «den framande», syner Jesus religiøs toleranse i praksis. Syraren Na’aman vert av Jesus løfta fram som forbilde i tru (Luk 4), og ein varmhjarta samaritan som forbilde i nestekjærleik (Luk 10). Begge stod utanfor Gudsfolket.

To personar - og ingen andre -  får av Jesus attest for si tru. Dei er korkje disiplar, skriftlærde, eller fromme jødar. Den eine er ein romersk offisér (« - ikkje ein gong i Israel har eg funne så stor ei tru», Matt 8), den andre ei heidningkvinne (« - stor er trua di, kvinne», Matt 15).

«Den framande» vert såleis møtt med respekt, både for sin etnisitét, sitt menneskeverd og si tru.

På ein klode der sju milliardar menneske skal dele plass og ressursar i stadig knappare omfang,  er toleranse og gjensidig respekt dei viktigaste verdiar for å skape fred og levelege kår for menneska. Proféten og Meisteren frå Nasaret viser veg. Og i vår eiga tid: ein overrabbinar.

 

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere

Siste kommentarer

Arne D. Danielsen kommenterte på
Populismens forenklinger
9 minutter siden / 7255 visninger
Roger Christensen kommenterte på
Populismens forenklinger
rundt 6 timer siden / 7255 visninger
Tore Olsen kommenterte på
NRK med kraftig underdrivelse og slagside om rakettangep fra Gaza
rundt 6 timer siden / 1509 visninger
Ben Økland kommenterte på
Populismens forenklinger
rundt 7 timer siden / 7255 visninger
Marianne Solli kommenterte på
Kaster du avfall i toalettet?
rundt 7 timer siden / 57 visninger
Arne D. Danielsen kommenterte på
Populismens forenklinger
rundt 7 timer siden / 7255 visninger
Tore Olsen kommenterte på
NRK med kraftig underdrivelse og slagside om rakettangep fra Gaza
rundt 8 timer siden / 1509 visninger
Monica Karlsen kommenterte på
Kollektiv oppreisning
rundt 8 timer siden / 91 visninger
Les flere