Kjartan Ruset

Alder:
  RSS

Om Kjartan

Beskriv deg selv her
Pensjonert sokneprest

Følgere

Minna om ein norsk familie

Publisert 3 måneder siden - 83 visninger

Om to dagar skal det setjast ned ein «snublestein» for syskena Klara, Ester og Samuel Karpol. Truleg var ingen jødar så godt integrert i ei norsk bygd som Karpol-familien.

6. juni skal det setjast ned ein «snublestein» for syskena Klara, Ester og Samuel Karpol, som vart tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz i 1942 og 1943. Det er høveleg å minnast dei tre i foreldra Gershon og Jette sitt perspektiv, dei som opplevde sviket frå norske øvrigheitspersonar, og måtte leve sine siste dagar i sorg over det smertelege og audmjukande tapet av sine tre staute born. 

Ei trygg tilvere. 

Deira lagnad har mange parallellar til Tevje i Sholem Aleichems forteljing «Tevje og hans dotrer» (som musikal: «Spelemann på taket»). Den forteljinga endar med at familien vert driven bort frå ukrainske Anatevka. Før det har Tevje erklært den mellomste av dotrene for død, då ho insisterer på å gifte seg med den kristne Fjedka. 

Så lastar Tevje på kjerra si – det dei har fått berga ut av huset før mobben sette det i brann. Han set kursen for Amerika, der han håpar på ei trygg tilvere for seg og sine. Handlinga i forteljinga om Tevje er lagt til året 1905, og bakteppet er den aldri kvilande antisemittismen i tsarens Russland. 

Gershon Karpol, vår norske Tevje frå Sør-Fron i Gudbrandsdalen, opplevde ein bitrare lagnad for sine to dotrer Klara (f. 1899) og Ester (f. 1901), og for sonen Samuel (f. 1903). Far Gershon og mor Jette overlevde krigen, og måtte ta imot det forferdelege bodet at dei tre borna var tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz. 

Minnesmerke. 

Om to dagar får dei sitt vesle minnesmerke i «snublesteinen» som vert sett ned på Hundorp. Det er i år 100 år sidan familien kom som innflyttarar til Sør-Fron. Scenarioet var det same for det unge ekteparet Jette og Gershon Karpol i 1890-åras tsar-styrde Litauen, som for Tevje i Anatevka eit tiår seinare. Pogromar og harde antijødiske forordningar gjorde livet vanskeleg for jødar i dei baltiske statane. Far Karpol gav sonen sine siste rublar, og bad han flykte vestover saman med sin kjære. 

Pengane rakk ikkje lenger enn til Kristiania. Hit kom dei i 1897. Dei melde seg inn i «Den israelittiske menighed», og Gershon etablerte seg som handelsmann. Han fann etter kvart sin marknad for sko og arbeidsklede blant anleggsarbeidarar, fyrst langs Bergensbana, og seinare ved Raumabana. I 1913 bygde han sin eigen butikk på Verma i Romsdalen. I 1918 kjøpte han tre nærliggande jordeigedomar med påståande hus under Baukholshaugen i Sør-Fron. Ei tid på 1920-talet hadde han også butikk i Ruste i Nord-Fron.

Godt integrert. 

Minna om Gershon Karpol (1862-1947) og hans familie lever enno blant dei eldre i Fron. Truleg var ingen jødar så godt integrert i ei norsk bygd som Karpol-familien. Gershon Karpol var nok ikkje så streng i sin jødiske tradisjonalisme som Tevje i «Spelemann på taket», men han heldt fast på sin jødiske identitet. Pinsevennen John Aspen laga grunnmuren til det store to-etasjes huset Gershon fekk reist i 1932-33. 

Det var ikkje til å unngå at dei to kom i diskusjon om Bibelen. Begge heldt på sitt, og diskusjonen enda med at Gershon med tårer i augo slo med fingeren sin ned i sin hebraiske tekst og formante pinsevennen på sitt gamalmodige norsk: «Men skjønner I det, Aspen, skjønner I det?!» 

Olav på Sygard Grytting diskuterte truleg ikkje så mykje, men han fann det interessant å samtale med Gershon. Olav var ein av fleire i bygda som stundom hjelpte til i arbeidet i Skurdalsbrenna. Gershon og Samuel på si side deltok og i dugnadsarbeid i grenda. Grannane i Nordli minnest spesiell mat dei fekk servert i Karpol-heimen i samband med den jødiske påska. Når det kom feriegjester frå Oslo til gards, vart den jødiske kontingenten i grenda fordobla. Såleis vart Skurdalsbrenna i Sør-Fron kanskje det næraste ein kom til ein jødisk shtetl her til lands.

Alltid på sundag. 

Ein spesiell skikk Gershon hadde, fortel mykje om kva han hadde flykta frå, og kva han følte som sin nyvunne fridom: han handla alltid på sundag! Då dressa han seg opp, og kom køyrande med hest og kjerre til handelsmann Skurdal på «Saga» i Skurdalsgrenda. Der vart han godt motteken, sjølv om det vart sundag og inga opningstid. Medan handelsmannen fann fram varene i butikken, fekk Gershon traktering av frua i stova. 

Det var godt vennskap mellom familien Skurdal og familien Karpol. Klara Karpol lærde veving og keramikk-arbeid av fru Skurdal. Handelsmannen og familie vart inviterte til Karpolheimen, og småguten Arve merka seg den spesielle kosten. Det var mykje raudbeter. Gershon sa: «Jødar et mye raudbeter! Da får de ikkje kreft!» Det vart sagt med kjende jødiske sjølvironi, og fleire morosame replikkar vert herma etter gamle Karpol. 

Bakgrunnen for denne sundagshandlinga til Karpol var dei harde antijødiske forordningar han hadde flykta frå. Det strengt ortodokse tsar-regimet forbaud jødar å drive forretning og anna næringsverksemd på sundag. No kunne Gershon i sin nyvunne fridom gå i butikken på dei kristne sin heilagdag! 

Sanitetsforeining i grenda. 

Ester Karpol var utdanna sjukesøster, og arbeidde nokre år som styrar av «Jødisk barnehjem» i Oslo. Når ho var heime i grenda, vart ho ofte konsultert som sjukepleiar, spesielt når born var sjuke. Søstera Klara arbeidde i Oslo som kontordame, men fekk seinare jobb ved Vinstra ysteri. Ho hadde eksamen artium, og kunne undervise ungdom i grenda i engelsk. Ho var og handarbeidslærar i skulen, og var med på å stifte sanitetsforeining i grenda. 

Samuel – Sam i daglegtale – var aktiv på mange område. Han tok fiolinundervisning hos ein lokal spelemann, han var aktiv i ungdomslaget, der han mellom anna spelte i revy, og han var med i songkoret. Sam var kunnig i mangt, og hjelpte småbrukarane i grenda med rekneskap, korrespondanse og som konsulent i juridiske spørsmål. Han vart vald inn i kommunestyret, og han var korrespondent for Lillehammeravisa «Laagen». 

Folk minnest Sam som ein arbeidsam og flink mann. Når folk i grenda sa han måtte flykte til Sverige då det stramma seg til under den tyske okkupasjonen, sa Sam at han som jordbrukar kjende seg trygg. Han meinte at sjølv den tyske okkupanten innsåg at jordbrukarar trengs i landet. Sam var god venn med lokale nazistar. Lokalhistorikaren Arild Teigen har funne fram eit brev i Statsarkivet, skrive av ein norsk nazist som bed politimakta skjerme Sam – han er ein god mann og nyttig for samfunnet.

Gamle og skrøpelege. 

Jette og Gershon Karpol hadde grunn til å vere nøgde med borna sine. Dess større vart sinnet og fortvilinga då det gjekk opp for Gershon kva som var på ferde. Han og kona Jette var gamle og skrøpelege, og då distriktslegen og helsesøstera hadde troppa opp i heimen etter at Sam var arrestert, trudde dei at dei skulle til sjukehus på Lillehammer for å få behandling. Dei vart bore ut av heimen i kvar si sjukekorg og frakta vidare med toget frå Harpefoss stasjon. Då dei ikkje vart tekne av toget på Lillehammer, gjekk det opp for flyktningen frå pogromane i aust at det norske helsepersonellet var antisemittismens lydige lakeiar. 

Jette vart innlagd på sjukehus i Oslo, medan åttiåringen Gershon kom i Bredtvedt fengsel saman med jødiske kvinner og born. Då han skulle sendast vidare med skipet «Gotland» i februar 1943, var det ein tysk offiser som tok han ut av rekka på kaia og sende han til forvaring på ein aldersheim. I februar 1943 heldt lensmannen i Sør-Fron auksjon over eigedomen deira, småbruket Skurdalsbrenna. 

Medan Jette, sterkt dement, vart verande på institusjon i Oslo, vart Gershon etter kvart send attende til aldersheimen på Hundorp. Han var innkalla som vitne i rettssaker etter krigen, og det føreligg brev der han forklarar si stilling og det han hadde vore utsett for. Jette døde på forsommaren i 1947.

Bortom heimen sin. 

Om Gershons siste vitjing i heimgrenda, fortel tidsvitnet Harald Baukhol (ein lokal familie hadde då vorte tildelt husvere i Karpol-heimen): «I 1947 var Gerson på besøk att i Sør-Fron. Oppi grenda var han og ein sving bortom heimen sin, der han ikkje slapp inn. Pål Morken på Torgerhaugen møtte Gerson gråtande etter vegen, og bad han med heim til seg. Gerson var gjest der i to veker. 

Det var ein abraksleg varm sumar, han sat mye av tida og stødde seg attåt ein grindstolpe og prisa finvêret. Harald Baukhol og John Johnsen dreiv nett da og bygde nytt fjøs på Torgerhaugen. Til matmåls fylgde Gerson karane til bords og kunne nyta alle husets goder saman med arbeidarar og huslyd. Og slik kryssast på nytt spora til gamle venner for ein siste gong.» 

Kanskje var denne gesten frå gamle venner det siste streif av lys den gamle jøden fekk på sin lange, og til sist lidingsfulle livsveg. I august var det heile over for Gershon – vår norske Tevje.

Trykket i Vårt land 4. juni 2018

Gå til innlegget

Den norske Tevje og borna hans

Publisert 3 måneder siden - 129 visninger

6.juni skal det setjast ned ein «snublestein» for syskjena Klara, Ester og Samuel Karpol, som vart tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz i 1942 og 1943. Det er høveleg å minnast dei tre i foreldra Gershon og Jette sitt perspektiv, dei som opplevde sviket frå norske øvrigheitspersonar, og måtte leve sine siste dagar i sorg over det smertelege og audmjukande tapet av sine tre staute born. Deira lagnad har mange parallellar til Tevje i Sholem Aleichems forteljing «Tevje og hans døtre» (som musikal: «Spelemann på taket»).

Den forteljinga endar med at familien  vert driven bort frå ukrainske Anatevka.  Før det har Tevje erklært den mellomste av døtrene for død, då ho insisterer på å gifte seg med den kristne Fjedka. Så lastar Tevje  på kjerra si  det dei har fått berga ut av huset før mobben sette det i brann. Han set kursen for Amerika, der han håpar på eit  trygt tilvere for seg og sine. Handlinga i forteljinga om Tevje er lagt til året 1905, og bakteppet  er den aldri kvilande antisemittismen i tsarens Russland.

Gershon Karpol, vår norske Tevje frå Sør-Fron i Gudbrandsdalen, opplevde ein bitrare lagnad for sine to døtre Klara (f 1899) og Ester (f 1903), og for sonen Samuel (f 1901). Far Gershon og mor Jette overlevde krigen, og måtte ta imot det forferdelege bodet at dei tre borna var tekne av dage i gasskammeret i Auschwitz. No den 6.juni får dei sitt vesle minnesmerke i «snublesteinen» som vert sett ned på Hundorp. Det er i år 100 år sidan familien kom som innflyttarar til Sør-Fron. Scenariet var det same for det unge ekteparet Jette og Gershon Karpol i 1890-åras tsar-styrde Litauen, som for Tevje i Anatevka eit tiår seinare. Pogromar og harde anti-jødiske forordningar gjorde livet vanskeleg for jødar i dei baltiske statane. Far Karpol gav sonen sine siste rublar, og bad han flykte vestover  saman med sin kjære.  Pengane rakk ikkje lenger enn til Kristiania. Hit kom dei i 1897. Dei melde seg inn i «Den israelittiske menighed», og Gershon etablerte seg som handelsmann. Han fann etter kvart sin marknad for sko og arbeidsklede blant anleggsarbeidarar,  fyrst langs Bergensbana, og seinare ved Raumabana. I 1913 bygde han sin eigen butikk på Verma i Romsdalen. I 1918 kjøpte han tre nærliggande jordeigedomar med påståande hus under Baukholshaugen i Sør-Fron. Ei tid på 1920-talet hadde han også butikk i Ruste i Nord-Fron.

Minnene om Gershon Karpol (1862-1947) og hans familie lever enno blant dei eldre i Fron . Truleg var ingen jødar så godt integrert i ei norsk bygd som Karpol-familien.  Gershon Karpol var nok ikkje så streng i sin jødiske tradisjonalisme som Tevje i «Spelemann på taket». Men han heldt fast på sin jødiske identitet. Pinsevennen John Aspen laga grunnmuren til det store to-etasjes huset Gershon fekk reist i 1932-33. Det var ikkje til å unngå at dei to kom i diskusjon om Bibelen. Begge heldt på sitt, og diskusjonen enda med at Gershon med tårer i augo slo med fingeren sin ned i sin hebraiske tekst og formante pinsevennen på sitt gamalmodige norsk: «Men skjønner I det, Aspen, skjønner I det?!» - Olav på Sygard Grytting diskuterte truleg ikkje så mykje, men han fann det interessant å samtale med Gershon. Olav var ein av fleire i bygda som stundom hjalp til i arbeidet i Skurdalsbrenna. Gershon og Samuel på si side deltok og i dugnadsarbeid i grenda. Grannane i Nordli minnest spesiell mat dei fekk servert i Karpol-heimen i samband med den jødiske påska. Når det kom feriegjester frå Oslo til gards, vart den jødiske kontingenten i grenda fordobla. Såleis vart Skurdalsbrenna i Sør-Fron kanskje det næraste ein kom til ein jødisk shtetl hertillands.

Ein spesiell skikk Gershon hadde, fortel mykje om kva han hadde flykta frå, og kva han følte som sin nyvunne fridom: han handla alltid på sundag! Då dressa han seg opp, og kom køyrande med hest og kjerre til handelsmann Skurdal på «Saga» i Skurdalsgrenda. Der vart han godt motteken, sjølv om det vart sundag og inga opningstid. Medan handelsmannen fann fram varene i butikken, fekk Gershon traktering av frua i stova. Det var godt vennskap mellom familien Skurdal og familien Karpol. Klara Karpol lærde veving og keramikk-arbeid av fru Skurdal.  Handelsmannen og familie vart inviterte til Karpol-heimen, og småguten Arve merka seg den spesielle kosten. Det var mykje rødbeter. Gershon sa: «Jøder spiser mye rødbeter! Da får de ikke kreft!» Det vart sagt med kjende jødiske sjølvironi, og fleire  morosame replikkar vert herma etter gamle Karpol. - Bakgrunnen for denne sundagshandlinga til Karpol var dei harde antijødiske forordningar han hadde flykta frå. Det strengt ortodokse tsar-regimet forbaud jødar å drive forretning og anna næringsverksemd på sundag. No kunne  Gershon i sin nyvunne fridom  gå i butikken på dei kristne sin heilagdag!

Ester Karpol var utdanna sjukesøster, og arbeidde nokre år som styrar av «Jødisk barnehjem» i Oslo. Når ho var heime i grenda, vart ho ofte konsultert som sjukepleiar, spesielt når born var sjuke. Søstera Klara arbeidde i Oslo som kontordame, men fekk seinare jobb  ved Vinstra ysteri. Ho hadde eksamen artium, og kunne undervise ungdom i grenda i engelsk. Ho var og handarbeidslærar i skulen, og var med på å stifte sanitetsforening i grenda.

Samuel – Sam i daglegtale – var aktiv på mange område. Han tok fiolinundervisning hos ein lokal spelemann, han var aktiv i ungdomslaget , der han mellom anna spelte i revy, og han var med i sangkoret. Sam var kunnig i mangt, og hjalp småbrukarane i grenda med rekneskap, korrespondanse og som konsulent i juridiske spørsmål. Han vart vald inn i kommunestyret, og han var korrespondent for Lillehammer-avisa «Laagen». Folk minnest Sam som ein arbeidssam og flink mann. Når folk i grenda sa han måtte flykte til Sverige då det stramma seg til under den tyske okkupasjonen, sa Sam at han som jordbrukar kjende seg trygg. Han meinte at sjølv den tyske okkupanten innsåg at jordbrukarar  trongdest  i landet. Sam var god venn med lokale nazistar. Lokalhistorikaren Arild Teigen har funne fram eit brev i Statsarkivet, skrive av ein norsk nazist som bed politimakta skjerme Sam – han er ein god mann og nyttig for samfunnet.

Jette og Gershon Karpol hadde grunn til å vere nøgde med borna sine. Dess større vart sinnet og fortvilinga då det gjekk opp for Gershon kva som var på ferde. Han og kona Jette var gamle og skrøpelege, og då distriktslegen og helsesøstera hadde troppa opp i heimen etter at Sam var arrestert, trudde dei at dei skulle til sjukehus på Lillehammer for å få behandling. Dei vart bore ut av heimen i kvar si sjukekorg og frakta vidare med toget frå Harpefoss stasjon. Då dei ikkje vart tekne av toget på Lillehammer, gjekk det opp for flyktningen frå pogromane i aust at det norske helsepersonellet var antisemittismens lydige lakeiar. Jette vart innlagd på sjukehus i Oslo, medan åttiåringen Gershon kom i Bredtvedt fengsel saman med jødiske kvinner og born. Då han skulle sendast vidare med skipet «Gotland» i februar 1943, var det ein tysk offisér som tok han ut av rekka på kaia og sende han til forvaring på ein aldersheim. I februar 1943 heldt lensmannen i Sør-Fron auksjon over eigedomen deira, småbruket Skurdalsbrenna.

Medan Jette, sterkt dement, vart verande på institusjon i Oslo, vart Gershon etter kvart send attende til aldersheimen på Hundorp. Han var innkalla som vitne i rettssaker etter krigen, og det føreligg brev der han forklarar si stilling og det han hadde vore utsett for.  Jette døde på forsommaren i 1947.

Om Gershons siste vitjing i heimgrenda, fortel tidsvitnet Harald Baukhol (ein lokal familie hadde då vorte tildelt husvere i Karpol-heimen):

”I 1947 var Gerson på besøk  att i Sør-Fron.  Oppi grenda var han og ein sving bortom heimen sin, der han ikkje slapp inn.  Pål Morken på Torgerhaugen møtte Gerson gråtande etter vegen, og bad han med heim til seg. Gerson  var gjest der i to veker.

Det var ein abraksleg varm sumar, han sat mye av tida og stødde seg attåt ein grindstolpe og prisa finveret. Harald Baukhol  og John Johnsen dreiv nett da og bygde nytt fjøs på Torgerhaugen. Til matmåls fylgde Gerson karane  til bords og kunne nyta alle husets goder  saman med arbeidarar og huslyd.  Og slik kryssast på nytt spora til gamle venner for ein siste gong”.

Kanskje var denne gesten frå gamle venner det siste streif av lys den gamle jøden fekk på sin lange, og til sist lidingsfulle livsveg. I august var det heile over for Gershon – vår norske Tevje.

 

 

Gå til innlegget

Frå Gudbrandsdalen til Auschwitz

Publisert 8 måneder siden - 211 visninger

Historia om Klara, Samuel og Ester Karpol knyter Gudbrandsdalen til det store européiske traumet som heiter Holocaust. Også for dei gjekk ferda med skipet «Donau» til utryddingsleiren i Polen. Ingen av dei overlevde.

Dei tre søskena skal omsider få sitt synlege minnesmerke i si heimbygd Sør-Fron. Såkalla «snublesteinar» skal setjast ned. Slike steinar ruver ikkje i landskapet. Dei vert felt ned i vegen der folk ferdast. Brått ligg dei der for våre føter, med namn og årstal, og minner oss på at her levde og arbeidde dei, før dei møtte sin lagnad saman med 6 millionar av sitt jødiske folk.

         Det spesielle med Karpol-familien er at dei livnærte seg ved jordbruk og var ein integrert del av livet i ei grend på landsbygda. Familien har fylgt meg sidan eg for over tretti år sidan las Thor Halle si forteljing om familien  i «Kyrkjeblad for Sør-Fron». Og ikkje mindre nær kom dei då eg for nokre år sidan reiste rundt i Sør- og Nord-Fron og fekk høyre alt det eldre folk hugsa om Karpolane. Det var levande og rørande, men også såre minne (samla i ein artikkel i «Fronsbygdin 2014»). Karpol-heimen ligg på kommunegrensa, berre nokre hundre meter frå der folk passerer til og frå Peer-Gynt-framsyninga på Gålå, og er meir synleg frå Vinstra enn frå Hundorp. På 1920-talet dreiv dei butikk i Ruste i Nord-Fron, og Klara Karpol  arbeidde ei tid ved Vinstra Ysteri som kontormedarbeidar.  Såleis er Karpol-familien også ein del av Nord-Frons historie.

         Om Gerson sitt liv på den norske landsbygda er det verdt å nemne ein spesiell detalj: han handla alltid i den lokale butikken på søndag. Då vart han  godt motteken av handelsmannen, og fekk traktering i stova av kona, medan varene vart funne fram i butikken. Grunnen til denne søndagshandelen var ikkje berre at han ville markere seg som jøde som heldt sabbaten og ikkje søndagen heilag. For  Gerson var det å kunne handle på søndag eit sikkert teikn på hans nyvunne fridom i eit fritt land. Noko av det som gjorde livet under russisk herredøme vanskeleg for jødar, var forordningar som forbaud dei å handle og arbeide på søndagar. No kunne han nyte fridomen, og retteleg markere dette både for seg sjølv og andre.

 

         Minna om dei tre Karpol-borna  er samstemte: på kvar sin måte var dei gode hjelparar  i grenda og periodevis aktive deltakarar i lyd og lag. Alle tre hadde utdanning utover grunnskule, og brukte sine evner og ressursar til beste for lokalsamfunnet. Sam (slik heitte han på folkemunne) hadde heile sitt liv og virke i bygda frå 1918 til 1942. Av søstrene hadde Klara dei fleste åra heime i Skurdalsbrenna, der ho hadde si eiga stugu. Ester var og heime i lange periodar, men var nokre år styrar av Jødisk Barnehjem i Oslo.

         Då krigen kom, var foreldra  Gerson og Jette gamle og sjukelege. Men også dei vart offer for «Jødeaksjonen» hausten 1942. Dei vart henta  frå heimen sin til det dei trudde var pleie og omsorg, men så gjekk ferda til Oslo for internering.   Gerson vart teken til  Bredtvedt fengsel, og skulle sendast til Auschwitz i februar 1943, men ein tysk offisér tok han ut av rekka då dei skulle gå om bord i skipet «Gotland» på Oslo hamn. Etter sjukehusopphald og behandling fylgde ein tysk lege dei på toget attende til Hundorp, der dei fekk plass på Aldersheimen. Jette  døde i juni 1947, og Gerson i august same året. Dei vart  gravlagde på den jødiske gravlunden i Oslo.

            I februar 1943 heldt lensmannen i Sør-Fron auksjon over eigedomen, som  stod i Samuel Karpol sitt namn.          Sal av lausøyre og buskap gav ei inntekt på over     kr 20 000, ein ikkje liten sum den gongen. Auksjonen var omstridt i bygda. Kjøparar på auksjonen vart bøtelagde etter krigen. Eigedomen, som omfata tre bruksnummer, vart seld av Oslo skifterett i 1948. Karpolheimen med låve og bustadhus  (Gerson frkk det bygt 1932-33, no ein del ombygd), er eit unikt jødisk kulturminne i vårt land. For Klara, Samuel og Ester var dette heimen deira den største delen av deira altfor korte liv.

Klara Karpol

            Klara Karpol var fødd i 1899 i Kristiania (Oslo). Foreldra hadde kome til landet i 1897 som flyktningar frå pogromane i Litauen (Russland). Same år melde dei seg inn i «Den Israelittiske Menighed» i Kristiania. Gerson Karpol tok til som handelsreisande. Han fann sitt marknad blant anleggs-arbeidarar, fyrst på Bergensbana, og seinare på Rauma-bana. Han hadde ei tid eigen butikk på Verma i Romsdalen.

                        Klara fekk ein del skulegang, og tok eksamen artium. Ho kom med familien til Skurdalsbrenna i Sør-Fron i 1918. På 1920-talet etablerte faren butikk på Sandbu i Ruste, som Klara styrde. Dei leigde eit hus på Sandbu, med butikk i fyrste høgda og bustad i andre. Elida (f. 1923) minnest butikken. Det var kolonialbutikk, men der var og sko, klede og stoff. Elida, som berre var småjente då, hugsar at dei hadde så rar ei vekt. Til småjenta vanka det stundom drops og andre godsaker.  Samuel budde og i Sandbu ei tid.

            Klara  arbeidde ein periode på kontoret ved  Vinstra Ysteri, og ho hadde også kontorpost i Oslo nokre år. Ho var  engasjert i skulen i Sør-Fron som handarbeidslærar. Midt på tretti-talet underviste ho ungdom i grenda i engelsk . Ho budde i ei lita stugu for seg sjølv i Skurdalsbrenna. Mange eldre minnest enno Klara som ei dyktig, vennleg og hjelpsam dame. Ho var med på å starte Sanitetsforening i grenda.

Ei mappe med utklipp og handarbeids-oppskrifter vart seld på auksjonen i Skurdalsbrenna i februar 1943, og vart teke vare på i ein heim i grenda.

            Klara vart arrestert i den såkalla «Jøde-aksjonen» i oktober-november 1942 og send til Auschwitz, der ho vart teken av dage i gasskammeret saman med syster si i fyrstninga av desember 1942.

Samuel Karpol

            Samuel Karpol var fødd i Drammen i 1901. Familien  budde i Drammen ved folketeljinga i 1900, og far Gerson stod oppført  med «manufaktur-forretning». Handelen føregjekk langs Bergens-bana, der han selde klede og sko til anleggsarbeidarane.

            Samuel fekk noko skulegang, og las seg til mykje kunnskap på eiga hand. Han var 17 år gamal då familien flytte til Sør-Fron. Då han kom i myndig alder, skøytte faren bruket over på Samuel. Han vart snart aktiv på mange område i grenda og bygda. Han tok fiolin-undervisning, var med i Ungdomslag og idrettslag,  song i kor og spelte i revy. I mange år var han korrespondent for avisa «Laagen» som kom ut i Lillehammer. Han refererte frå kommunestyret, og var sjølv medlem der ei periode, eit sikkert teikn på at han hadde stor tillit. I grenda var han omtala som Sam. Han var ein populær kar. Ingen ekspert i praktisk jordbruk og fehald, men svært arbeidssam. Det han ikkje kunne som jordbrukar, tok han att på andre felt, som i rekneskap og juss. Han var hyppig brukt av småbrukarar i grenda i alt som hadde med papir-arbeid å gjere. Han kunne og gje råd i juridiske spørsmål. Sam hadde skrivemaskin, og hjalp  folk med korrespondanse.

            Han hadde opptil fleire hestar som han av og til leigde ut. Stundom tok han og på seg køyreoppdrag sjølv med hest og reidskap. Sverre Skurdal (f 1921) fortel at Sam i aprildagane 1940 var med på vakthaldet av eit våpenlager i Gryttings-haugen, og ordna med bil for vaktstyrken, som dei fekk låne av ein jødisk mann frå Oslo som var i bygda den tida.

            Då Sam den 26.oktober 1942 vart teken av lensmannen på ordre av nazi-styremaktene, uttala han til naboane i Nordli idet  han vart ført forbi der: «No skal dei visst gjere meg god att i ryggen!» Folket i Nordli visste om Sam sine ryggplager, og forstod nok  ironien i det han sa. Men dei kunne aldri førestille seg den lagnaden som venta han.

            Saman med dei andre mennene som vart tekne i «Jødeaksjonen», vart han førd til Berg arbeidsleir i Vestfold, og deretter, den 26.november, til Oslo og fangetransport-skipet «Donau». Søstrene Klara og Ester  vart sende i same transporten, Dei vart tekne av dage rett etter ankomst i Auschwitz. Sam levde til januar 1943, då også han enda i gasskammeret.

            Skrivebordet til Sam vart kjøpt på auksjonen i februar 1943, og overlevert av etterkomarar av kjøparen til Krigsminnesamlinga i Kvam. Der er også Klara si mappe med handarbeids-oppskrifter, og ei av sjukekorgene som var nytta då foreldra Jette og Gershon vart førte bort frå heimen.

 

Ester Karpol

            Ester var den yngste av Karpol-borna, fødd i Krødsherad i 1903. Ho fekk utdanning som sjukesøster. I mange år var ho styrar av «Jødisk Barnehjem» i Oslo. Når ho periodevis var heime i Skurdalsbrenna, vart ho ofte konsultert når nokon - spesielt born - var sjuke. Fleire eldre i grenda fortel: «Ho mor tok meg med til Ester ein gong eg var sjuk».

            Ester fekk eit spesielt nært forhold til naboane i Nordli. Vesle Ruth  (f 1936) vart Esters yndling. Ester kom ofte ned i Nordli og bad Ruth med opp i Karpol-heimen. «Du er jenta mi, du!» kunne Ester seie. Ho song med Ruth: «Du og jeg og vi to seilte i en tresko  - » , og andre barnesongar. Ein porselenskopp og  eit par leiker som Ruth fekk av Ester er på utlån til  Krigsminnesamlinga.  -  Søster til Ruth, Oddrun  ( f. 1930) minnest at ho  var med Ester og Klara på setra deira på Gålå.

            Folk minnest at Klara og Ester tala med mor si på deira eige språk (jiddisch el russisk). Men dei to døtrene var fullt og heilt norsk-språklege. Mor Jette tala mest ikkje eit ord norsk, medan far Gerson hadde sin eigen, litt gamalmodige variant av norsk bymål.

            Ester vart arrestert av norsk politi saman med søstera Klara i november 1942, og var med i  fangetransporten som gjekk frå kai i Oslo med skipet «Donau» den 26.november.  Ho vart teken av dage i gasskammeret i Auschwitz i fyrstninga av desember .               

                                     *          *          *

                        Då Gerson etter krigen fekk kjennskap til borna sin lagnad, prøvde han i si sorg og fortviling å få erstatning og oppreisning for den urett som  familien hadde lidd, utan å nå fram. Han vart innkalla som vitne i den lokale landssviks-rettssaka etter krigen. Det er arkivert eit brev frå han i samband med rettssaka.

 

           Europas traume er ikkje over. Sist sommar var  vi som familie sjokkerte vitne til nazimarsjen i Kristiansand. Anti-semittismen og rasismen lever også i vårt folk. Når vi minnest familien Karpol, må vi granske våre eigne standpunkt og haldningar i forhold til dei framande blant oss, dei som er annleis: jødar, muslimar,  dei med ei anna seksuell legning, ein annan religion og andre verdiar enn oss. Den største utfordring i vår tid er å kjempe mot  intoleranse og framandhat, inni oss sjølve og i vårt fellesskap.

 

 

 

 

Gå til innlegget

Overrabbinaren viser veg

Publisert over 1 år siden - 289 visninger

For sitt viktige arbeid for fred mellom religionane, har overrabbinar Michael Melchior heimel i sjølve profetien om Fredsriket, vel å merke slik denne føreligg hos profeten Mika.

Profetien var fyrst formulert av Jesaja (Jes 2), og er  sitert på ein vegg i FN-bygningen i New York, med dei kjende orda: «dei skal smi sverda om til plogskjer og spyda til vingardsknivar». Mika overtek denne profetien ordrett, men legg til:

            «Kvart folkeslag vandrar i sin eigen guds namn, men vi skal vandra i Herren vår Guds namn evig og alltid», Mika 4, 5.  Slik skal det vere i «Fredsriket», seier proféten. Med andre ord: toleranse og  religiøs pluralisme!

Med si haldning til «den framande», syner Jesus religiøs toleranse i praksis. Syraren Na’aman vert av Jesus løfta fram som forbilde i tru (Luk 4), og ein varmhjarta samaritan som forbilde i nestekjærleik (Luk 10). Begge stod utanfor Gudsfolket.

To personar - og ingen andre -  får av Jesus attest for si tru. Dei er korkje disiplar, skriftlærde, eller fromme jødar. Den eine er ein romersk offisér (« - ikkje ein gong i Israel har eg funne så stor ei tru», Matt 8), den andre ei heidningkvinne (« - stor er trua di, kvinne», Matt 15).

«Den framande» vert såleis møtt med respekt, både for sin etnisitét, sitt menneskeverd og si tru.

På ein klode der sju milliardar menneske skal dele plass og ressursar i stadig knappare omfang,  er toleranse og gjensidig respekt dei viktigaste verdiar for å skape fred og levelege kår for menneska. Proféten og Meisteren frå Nasaret viser veg. Og i vår eiga tid: ein overrabbinar.

 

Gå til innlegget

Yrkeskvinna - eit bibelsk ideal

Publisert over 1 år siden - 397 visninger

Den bibelske yrkeskvinna har sjølvsagt plassert barna i barnehagen, det vil seie hos tenarskapet.

I ein interessant artikkel (Ruth-Wenche Hebnes Vinje i VL 10.januar) vert Katharina von Bora, Luthers ektemake, framstilt som yrkeskvinne.  Visseleg var ho det, og artikkelforfattaren kunne  ha vist til Ordt. 31, ein tre tusen år gamal tekst der yrkeskvinna vert framstilt som sjølve idealet. 

Både Luther og alle mannlege bibel-lesarar og – tolkarar har sjølvsagt kjent denne teksten, men dei har tydelegvis ikkje teke inn over seg at dette faktisk er det mest fullstendige kvinne-ideal som Bibelen teiknar for oss.

 

            Det handlar om «Den gode kona». Kven er ho? Høyr:

 

  • «Ho skaffar seg ull og lin, hendene arbeider med liv og lyst» Ho driv med husflid ! 

  • «Før det lysnar av dag, er ho oppe, - set tenestjentene i arbeid» Ho er  arbeidsleiar !

  • «Ho ser seg ut eit jordstykke og kjøper det  - » Ho er  investor !

  • «Ho lagar linklede som ho sél, og sender belte til kjøpmannen» Ho driv forretning !

  • « - for det ho har tent, plantar ho ei vinmark» Ho driv jordbruk !

  • Og: «Ho merkar at forretningane går godt» !

 

Dette er naturlegvis eit idealbilde, av ei kvinne som høyrer til det høgare sosiale lag, i ein agrar-urban kultur. Ho og ektemannen er eigarar av hus og produksjonsmidlar , har inntekt av varer som dei produserer og sél, og driv  jordbruk attåt, med ein truleg talrik tenarstab. Mann og kone har fordelt arbeidet. Kvinna  styrer bedrifta. Ektemannen «er akta i byporten, der han sit med dei eldste i landet». Sidan kona tek seg av den daglege drift av eigedom, produksjon (ein må tru at tenarskapet også deltok der)  og sal, kan mannen vere med å styre landet.

 

I skildringa av «den gode kona» høyrer ein ingenting om borna. I denne travle kvinna sin kvardag, har ho sjølvsagt plassert dei i barnehagen, dvs hos tenarskapet. Det kan endåtil hende at ho hadde ammer til å ta seg av borna medan dei var små.

 

Jau, til slutt kjem dei inn: «Borna stig fram og prisar henne lukkeleg, mannen gjev henne ros: «Mange kvinner har vist at dei er dugande, men du overgår dei alle».

 

Til overmål: denne yrkeskvinna teier ikkje i forsamlinga! «Ho opnar munnen med visdom, kjærleg rettleiing har ho på tunga». I Ordt 6 er kvinna likestilt med mannen i opplæring og undervisning av borna: «Son min, hald fast på bodet som far din gav deg, forkast ikkje rettleiing frå mor di. - - - For bodet er ei lykt, og rettleiinga eit ljos». Luther hoppa glatt over dette, og sette husfaren inn som det åndelege overhovud i heimen. I praksis vart det likevel ofte mor som var den åndelege leiar, slik lesarsongen så vakkert uttrykkjer det: «Inga bok er meg så kjær/ som mi moders Bibel er».

 

Ordt. 31 er ein av dei mest under-kommuniserte tekster i vår Bibel. Kan det vere fordi det gjennom hundradåra var mennene som hadde monopol på å tolke Bibelen? Teksten har kvinneleg opphav, jmfr kapittelets overskrift: «Ord frå kong Lemuel, lærdom mor hans gav han».  Det er  ho som talar: «Min son, du son som eg bar, min lovnads-son - - osb» Ho har tydelege råd til sonen, kongen. Han skal vise måtehald både når det gjeld kvinner og rusdrikk. Retts- og velferds-samfunnet er hennar program: «Lat opp din munn for den som ikkje sjølv kan tala/ før saka for dei som held på å bukka under./Lat opp din munn og døm retfferdig,/lat hjelpelause og fattige få sin rett!» Idéhistorisk går det ei line frå denne kvinneteksten til Marias, Jesu mors, lovsong: «Han støytte stormenn ned frå trona/ og lyfte opp dei låge./ Han metta dei svoltne med gode gåver,/men sende dei rike tomhendte frå seg». Det er vel ikkje urimeleg å tru at Maria hadde det åndelege leiarskap i Jesu barndomsheim, og at dette har influert hans syn på kvinner (Jesus var sant menneske, difor må vi  rekne med menneskeleg påverknad også i hans tilfelle).

 

Vi finn imidlertid  lite og ingenting att av kvinne idealet frå Ordt 31 i Det nye testamentet.

 

Det vi utan tvil kan slå fast, er at Jesus møtte kvinner og inkluderte dei i disippelfellesskapet på ein måte som var uhøyrt i samtida. Jesu haldning til kvinner har sikkert inspirert Paulus, som tydeleg sa ifrå om at «her er ikkje jøde eller grekar, her er ikkje slave eller fri, her er ikkje mann eller kvinne. De er alle ein i Kristus Jesus». Gal 3,28. Det er oppsiktsvekkjande når Paulus i 1.Kor 7, der han likestiller kvinne og mann i ekteskapet eitt hundre prosent, med henvising til eit ord av Jesus innrømmer kvinna rett til separasjon frå ektemannen, når han ikkje er ein truande.

 

Jau, vi finn yrkeskvinna att i Det nye testamentet, i Ap.gj 16: manufakturhandlaren Lydia i Filippi, som vart døypt med heile sitt hus av Paulus, og som tydelegvis vart leiar i den hus-forsamlinga som heldt til hos henne.

 

Vi må kunne seie at teksten i Ordt 31 er langt føre si tid, når han teiknar yrkeskvinna som eit ideal. Eller skal ein heller seie at  det er eit patriarkalsk leiarskap som gjennom århundra ikkje har late dette idealet få sin rettkomne plass i den kristne forsamling ?

 

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere

Siste kommentarer

Tore Olsen kommenterte på
Nødvendig og ubehagelig
2 minutter siden / 1116 visninger
Magne Kongshaug kommenterte på
Kampen mot polarisering: et gode?
rundt 1 time siden / 46 visninger
Tore Olsen kommenterte på
Nødvendig og ubehagelig
rundt 1 time siden / 1116 visninger
Tore Olsen kommenterte på
Har Guds rike kommet?
rundt 1 time siden / 701 visninger
Robin Tande kommenterte på
Nødvendig og ubehagelig
rundt 1 time siden / 1116 visninger
Dan Lyngmyr kommenterte på
Imran khan gir inspirasjon, motivasjon og håp til en hel nasjon!
rundt 2 timer siden / 153 visninger
Sondre Bjørdal kommenterte på
Forhåndsmoderering
rundt 2 timer siden / 3347 visninger
Daniel Krussand kommenterte på
Lutherdommens syn på bilder
rundt 3 timer siden / 686 visninger
Robin Tande kommenterte på
Niqab-bilder gir misvisende fremstilling av muslimer i Norge
rundt 4 timer siden / 545 visninger
Daniel Krussand kommenterte på
Nyprotestantisk revisjonisme
rundt 5 timer siden / 335 visninger
Kjell G. Kristensen kommenterte på
Har Guds rike kommet?
rundt 5 timer siden / 701 visninger
Åge Kvangarsnes kommenterte på
"The New State Solution" og den norske regjering.
rundt 5 timer siden / 348 visninger
Les flere