Per Steinar Runde

Alder: 71
  RSS

Om Per Steinar

Lækjar i Herøy 1977-2008. Utanom yrket interessert i m.a. sjakk, historie, samfunnsspørsmål og kulturdebatt.

Følgere

Religion - rota til alt vondt?

Publisert nesten 10 år siden

Ein ting som har overraska meg er dei mange ateistar, agnostikarar og ”human-etikarar” som tek del i diskusjonen på Verdidebatt, tydelegvis med eitt overordna føremål; å delegitimere religion generelt og kristendom spesielt. Eg skal vere den første til å vedgå at dei eksistensielle spørsmåla i livet får vi ingen intellektuelt tilfredsstillande svar på, korkje i vitskap eller religion. Ivar Aasen har på poetisk vis formulert dette i diktet ”Vit og tru”, der han konkluderer med at ”vesle vitet strekk ikkje til; ei tru må stydja opp under”. Men sjølv Gudstrua har innebygde tankekors: Det vondes problem, den evige lagnaden og det som synest å vere urimeleg urettferd knytt til begge desse forholda.

Det er likevel i liten grad slike grunnleggjande innvendingar vi blir møtt med på Verdidebatt eller i den kristendomskritikk som har vore reist sidan opplysningstida. Det er heller påstandar om at kristendommen har vore årsak til det meste av vondskap, krigar og tortur som har skjedd på jorda siste to tusen åra, og så får vi opplista korstog, inkvisisjon, kjettarbål, religionskrig, hekseprosessar og folkemord i alle verdsdelar, frå utryddinga av indianarane via slavehandel og kolonitid til holocaust, gjerne omtalt som det kristne massemordet på jødane.

Tala som blir oppgitt på offer for kristne overgrep og krigar er heller ikkje snaue: I ”Kruttårnet”, andre bind av ”Bestialitetens historie” skriv Jens Bjørneboe at ”Voltaire beregnet ca 9 millioner ofre for den kristne Kirke”. Men Bjørneboe sjølv tek langt sterkare i:

”Men selv uten de blodbad, hvor Kirken bare har bistått, bare vært medskyldig, - hvor vi holder oss til de slakterier, hvor Kirken er eneansvarlig, vil vi komme opp i at Kristi lære har forårsaket flere hundre millioner døde. Langt mer enn stalinismen og hitlerismen tilsammen. Ingen religion, ingen impuls i hele verdenshistorien har i så høy grad muliggjort Satans herredømme over jorden som de små, fire evangelier har gjort. ”Kristi lære” har minimum 300 millioner døde som frukt. Aldri har verden sett en slik inkarnasjon av det onde som den kristne Kirke”.

Eg møtte slike tankar første gong ved eksamen i norsk hovudmål på gymnaset, der ei av oppgåvene var å kommentere ein artikkel av Johan Borgen. Særleg ei formulering brende seg fast i minnet: ”Kirken vil krig”. Nokså kategorisk og utan nyansar. Det er ikkje eingong snakk om at religiøs usemje kan skape konflikt og krig, men ein påstand om at dette er noko ”kyrkja” beintfram ønskjer.

Det er slike tankar som kulturradikale har kolportert og fått inn i lærebøker og leksika. I til dømes Pax Leksikon frå 1979 vart hekseprosessane skildra slik: ” Ein stad mellom 9 og 30 millionar, for det aller meste kvinner, vart gjennom godt og vel to hundre år torturerte og drepne, kan hende den største menneskejakta verda har sett”. Store Norske Leksikon har vore litt meir moderat i overslaga, men så seint som på 90-talet stod det der at ofra talde ein stad mellom 100 000 og fleire millionar.
Dette er rein historieforfalskning, for då var det alt godt dokumentert at omlag 45 000 vart avretta i dei europeiske hekseprosessane frå 1420 til 1770. Dei fleste kjende sakene hadde opphav i nabokranglar og ikkje i religion, og sekulære domstolar hadde større tendens til å gje dødsstraff enn den kyrkjelege inkvisisjonen.

I kronikken ”Urimeleg kritikk av kristen kultur” (Vårt Land 30.01.08) kom Sigurd Skirbekk med slike fakta frå seriøs forsking, gjort av m,a, Hans Eyvind Næss: Med bål og brann: Trolldomsprosessene i Norge (Universitetsforlaget 1984) og den amerikanske historieprofessoren Brian P. Lervack.
Skirbekk tek også opp dei andre klagemåla mot europeisk, kristen kultur. Han set gjenerobringa av Palestina og Spania inn i ei historisk ramme, der islam for den kristne kulturkrins ikkje berre var ei religiøs utfordring, men i høgste grad ein militær trussel. Etter at muslimane hadde erobra heile det kristne Midtausten og Nord-Afrika, var det før nasjonalstatane vart danna i Europa berre pavekyrkja som i vest kunne reise ei militær og ideologisk motmakt mot muslimane. Skirbekk skriv ikkje noko om Bysants, men i aust var det bysantinarane som tok støyten. Dei stansa den muslimske ekspansjonen på 600-talet og heldt den i sjakk i ytterlegare 800 år. For den som vil lære litt meir om dette fascinerande riket, vil eg tilrå Judith Herrin: ”Byzantium. The surprising life of a medieval empire” (Penguin Books 2007).

Når det gjeld slaveri, nemner Skirbekk at Store Norske Leksikon skriv tilslørande at det ”døde ut på 1200-tallet”. For det første så tok ikkje slaveriet i størstedelen av verda slutt då, men det vart svært redusert i Europa, der striden stod mellom kristne og kommersielle grupper. Sjølv den seinare europeiske handelen med svarte slavar frå Afrika ville ikkje vore mogleg utan at det der var ein eksisterande slavehandel frå før, som afrikanarane sjølve stod for. Kjøparane var ikkje berre europearar, men i endå større grad arabarane, som ikkje berre kjøpte fleire slavar (14 millionar til arabiske land; 11 millionar til Amerika; dei fleste til Sør- og Mellom-Amerika), men delvis tok slavar sjølv, jamvel 1 million europearar! Dessutan kan ein spørje seg kor fromme slavehandlarane faktisk var. Den kjende salmen ”Amazing Grace” vart skriven av John Newton, som sjølv hadde vore kaptein på eit slaveskip, men tok avstand frå dette då han vart omvend. Og det var etter initiativ frå kristne kvekarar at Vesten fekk ei bindande juridisk og institusjonell avskaffing av slaveriet, lenge før det skjedde i andre sivilisasjonar.

Når det gjeld desimeringa av den indianske befolkninga i Amerika, støttar Skribekk seg til William H. McNeill: ”Plagues and Peoples”, som dokumenterer at dette skjedde i stor grad fordi indianarane døydde av koppar, meslingar, difteri og influensa, som dei ikkje hadde immunitet mot. Sjølv har eg lese Howard Zinn: ”USA. Folkets historie 1492 – i dag” (Forlaget Oktober 2006). Boka er skriven med eit ekstremt kritisk blikk på alt europearar og deira arvtakarar i USA har gjort frå Columbus til dags dato. Men mellom alle historiene om massemord på indianarar, kjem ti linjer om fleire område (New Netherland, Marthas Vineyard og Block Island) der det heile tida var fred mellom indianar og kvit, men der 90-95% av indianarane likevel døydde – av koppar.

I staden for å påstå at kjelda til all vondskap ligg i religion generelt og kristendom spesielt, er det vel større grunn til å sjå på kva menneske er i stand til uavhengig av religiøs tru. Viss det er gudstrua som skaper død og forderving, skulle ein tru tilstanden var betre der denne var gitt ringe kår. Sovjet under Stalin og Kina under Mao kan vel då høve som samanlikningsgrunnlag.

Jan Otto Johansen skriv i ”Mitt liv med Moder Russland” (Aschehoug 2009) at berre som følgje av tvangskollektiviseringa miste 6-9 millionar livet i Ukraina og 1.5 døydde i Kasakhstan i 1932-33. Og millionar andre omkom i slaveleirane i Sibir. Johansen viser her til Anne Applebaums bok ”Gulag” frå 2004, som han meiner ”har et viktig budskap i en tid da vold og terror relativiseres, og en generasjon som dyrket massemorderne Stalin, Mao og Pol Pot, er rykket inn i lederposisjoner i forlag, medier og næringsliv”.

 I Jung Chang / Jon Halliday sin glimrande biografi, ”Mao. Den ukjente historien.” (Gyldendal 2005), får vi vite at 38 millionar kinesarar døydde av svolt og overarbeid under ”Det store spranget framover” og hungersnauda dette førte til. ”Med viten og vilje sultet og arbeidet Mao disse titalls millionene til døde”, skriv forfattarane.

Det merkelege er at dei som hevdar kristendom er basert på skadelege mytar, men trur om seg sjølve at dei står for rasjonalitet, vitskap og menneskerettar, i så stor grad byggjer sin kritikk nettopp på mytar og lettbeint omgang med fakta, medan dei overser grundig dokumentasjon på det ateistiske regime har stått for av vondskap og massedrap.

Gå til innlegget

Hurra for Høybråten!

Publisert nesten 10 år siden

Professor i sosialmedisin, Per Sundby, sa at Ole Hallesby hadde gjort meir for folkehelsa enn Karl Evang, den legendariske helsedirektøren. Sundby, med doktorgrad om alkoholrelaterte sjukdomar, såg at pietismen og fråhaldsrørsla verna folk både mot dette og mot alt elende som familieoppløysing fører til. Om helsedirektør Evang ville vore einig i Sundby si rangeringa, er likevel meir tvilsamt.

Derimot har noverande helsedirektør, Bjørn-Inge Larsen, nyleg gitt velfortent ros til Dagfinn Høybråten, som ofte har blitt utskjelt som både pietist, moralist og "mullah". Då A-magasinet på nyttårsaftan ba ulike personar nemne gledelege ting som hadde hendt siste tiåret, skreiv Larsen om prosenten daglegrøykjarar, som denne tida har gått ned frå 31 til 21, medan røyking mellom unge faktisk er halvert. Som følgje av dette har gjennomsnittleg levealder auka med to år dette decenniet. Slikt skjer ikkje av seg sjølv. Larsen fortel om den ferske helseminister Høybråten, som i 2002 stod på talarstolen og forkynte at dette var målet hans. Fagfolka i salen forstod at "her har vi en som virkelig vil gjøre noe" og bestemte seg for å støtte han så sterkt dei kunne. Ikkje minst viktig var det å skape røykfrie arenaer, fordi restaurantar og barar var ein rekrutteringsstad for røykjarar.

Dagfinn Høybråten viste her både god fagleg innsikt og større politisk mot enn det andre ministrar har demonstrert på år og dag. I ettertid har mange takka han, både for eit betre arbeidsmiljø og for hjelp til å slutte å røykje. Mest grunn til å takke har alle som no slepp å bli sjuke. Det er knapt noko tiltak sidan kampen mot tuberkulosen som har gitt større gevinst for folkehelsa. Tusenvis av norske kvinner og menn får lagt år til sitt liv og betre helse til sine år. Dei unngår no å få hjarteinfarkt og lungekreft i sin beste alder, når dei trengst som mest både i familie og arbeidsliv.

Høybråten er ingen sur moralist, men ein klok og kunnskapsrik fagmann og politikar. Det var leitt at det ikkje vart han som fekk ansvaret for å setje NAV-reformen ut i livet. Då trur eg gjennomføringa ville gått langt greiare. Som tidlegare RTV-direktør kjende han kompetansen i trygdeetaten og ville difor unngått dei fleste organisatoriske feiltak og det kaoset som vart konsekvensen.

Og i dag er det folk som lagar organisatorisk kaos i KrF, og andre som fiskar i rørt vatn, både etter røyster, lesarar og sjåarar. Berre Dagfinn Høybråten viser til og held fast ved programmet, som jamvel 29-åringen Hansen gjekk til val på, men vil omkalfatre fem månader seinare. Det er ikkje slik åtferd som skaper tillit, men det Høybråten i si tid gjorde, ved først å seie kva han ville, og så gjennomføre det!

Gå til innlegget

Preben Aavitsland og fortapinga

Publisert nesten 10 år siden

Vårt Land intervjuar i dag avdelingsdirektør ved Folkehelseinstituttet, Preben Aavitsland, som har skrive følgjande på Twitter: "Og Jesus skal dømme noen milliarder mennesker til evig pine. Stalin var vel snill i forhold, for pinen i Sibir var tidsbegrenset".

Eg vil først seie at Aavitsland er ein framifrå forfattar og fagmann. Han har m.a. skrive eit hefte om diagnostikk og behandling av seksualoverførte sjukdomar; meir klart og konsist formulert enn noko anna eg har lese om dette emnet. Ei svært nyttig handbok i einkvar legepraksis! Då vi hadde ein større salmonellaepidemi i kommunen vår for nokre år sidan, var det også smitteverneksperten Aavitsland som vart bodsend og som analyserte seg fram til smittekjelda. Med sine mjuke sørlandskonsonantar og stillferdige framferd er han slett ikkje prototypen på ein busemann.

Men kanhende har han fått den sørlandske pietismen i vrangstrupen, sidan han spissformulerer seg slik at Stalin synest snill i forhold til den hjarterå Jesus. Han er likevel ikkje den første som ryggar litt attende for Johannes openberring sine skildringar av eldsjøen og dommedag. I vanleg forkynning på bedehus og i kyrkjene trur eg likevel dette har vorte tona ned siste halvannan generasjon. Det sterkaste ordet eg høyrde brukt på mitt barndoms bedehus var "fortaping", utan at dette vart nærare utdjupa, utanom som ein tilstand utan Gud. Uttrykket "brenne i helvete", som mange trur er så vanleg på bedehusa, har eg sjølvsagt aldri høyrt der, og knapt nok elles, bortsett frå då Silje Stang i P4 hadde slikt ønskje for kulturminister Valgerd Svarstad Haugland.

Biologisk sett er det vanskeleg å tenkje på døden som noko anna enn eit punktum for det aktuelle individet sitt liv. Dei fleste ikkje-truande i vår tid tenkjer kanskje slik, men sidan det meste ved tilværelsen er eit mysterium, går det også an rekne som Elias Blix at "nytt liv av daude gror". Kristen tru på "oppstoda av lekamen" er basert på vitnemåla i Bibelen om at Jesus vann over dødskreftene. Men sjølv for kristne er fortapelsen eit stort tankekors; nesten verre enn problemet med vondskapen og lidinga som råkar så vilkårleg og urettferdig i det livet vi kjenner. For med menneskeleg fornuft er det lett å sjå at både i fortid og samtid er muligheita for tru på Gud, iallfall "vår" Gud, nokså ulikt fordelt mellom menneska. Det beste er kanskje å overlate det heile til nettopp Gud, som er meir rettferdig enn vi kan vere. Iallfall skal vi vere ytterst varsame med å dømme våre medmenneske, både på eine og andre måten.

Per Lønning skreiv om temaet i boka "Fragmenter" (1986), der han i litt tabloide formuleringar gav uttrykk for at djevelen neppe kunne vinne på poeng; dvs det kunne ikkje vere slik at dei fleste gjekk "fortapt". Ei anna intellektuell løysing kan vere å tenkje at folk får etter si tru; dvs at dei som trur at døden er sluttstreken, vil oppleve nettopp dette; eller rettare; ikkje sanse noko meir. Den utrøyttande Ragna Opsvik frå Stranda på Sunnmøre skriv stadig i Vårt Land og Sunnmørsposten at Jesu sonoffer galdt alle menneske og difor vil frelse dei uavhengig av personleg tru. Dette er det mest ytterleggåande standpunktet andre vegen og liknar på det Origenes Admantios (185-254) i si tid stod for; på gresk kalla "apikastasis".

Sjølv likar eg godt opsjonen "gjenopprett" på datamaskinen, og for det eg veit, kan Gud ha ein slik også på sin. Iallfall står det at "dommen høyrer Herren til" Då er den iallfall ikkje vår sak. For mykje grubling på slikt som vi likevel ikkje kan få svar på, gagnar verken oss sjølve eller våre medmenneske.

Gå til innlegget

Truverdige under - finst dei?

Publisert nesten 10 år siden

I samband med boka om Snåsamannen har både lek og lærd ytra seg om tru og overtru. Sjølv har eg korkje teologisk eller medisinsk doktorgrad, men eg har vanka i ulike kristne krinsar, har 35 års praksis som lækjar og har interessert meg for emnet i alle år.

Då den såkalla karismatiske rørsla kom til Noreg kring 1970, var eg på nokre møte i Misjonsaulaen i Oslo, der amerikanske forretningsmenn (Full Gospel Business Men's Fellowship International) m.a. dreiv diagnostikk av og bøn for folk med ulik beinlengde. Sjølv ein fersk medisinstudent kunne sjå store feil både ved undersøkinga og vurderinga av resultatet, men om noko er amatørmessig, treng det ikkje vere medvite humbug. Sommaren 1988 var eg på ein familieleir arrangert av Ungdom i oppdrag, som gjennom forlaget Prokla Media m.a. har gitt ut John Wimber si bok: ”Helbredelse ved kraft”. Wimber meiner ein i luthersk og reformert tradisjon har gløymt orda om teikn og under, til skilnad frå Den katolske kyrkja, som til dags dato har godteke og jamvel oppmuntra til tru på slikt.

Det er fleire uheldige sider ved å gje medisinske mirakel mykje merksemd. Frå rasjonell synsvinkel ser ein lett at folk blir altfor ukritiske fordi dei så gjerne vil tru på underet. For dei kristne er det leitt å sjå at somme taper trua, når dei ikkje får svar på bøna i form av lækjedom. For den sjuke kan forbøn vere eit synleg teikn på at andre bryr seg, medan brostne håp kan bli ei påkjenning i tillegg til sjølve sjukdomen.

For dei som gjerne vil tru på Gud, men ikkje på alt som blir sagt eller praktisert av karismatiske kristne, kan det vere ei hjelp å lese Arnfinn Engeset si bok: ”Kirken og de syke” (Land og kirke/Gyldendal 1987). Engeset er son til den kjende frikyrkjeforstandaren og salmediktaren Sigvart Engeset frå Ørsta, men har også vore overlege ved Radiumhospitalet, forelesar for medisinske studentar og aktivt medlem i Norges Kristelige legeforening. Han meiner mange les Bibelen utan å forstå kor lite kunnskap folk i oldtida hadde om biologi og medisin, og folk i dag har om trus-effekten (placebo). Vår tanke, kjensle og tru verkar direkte inn på mange kroppsfunksjonar og graden av velvere,  m.a. ved frigjeving av hormon og smertestillande stoff. Det er såleis ikkje snakk om innbilte effektar. Engeset refererer òg til ulike internasjonale undersøkingar som er gjort utan at det er dokumentert mirakel, som at ein finger veks ut att eller eit brot gror over natta. Likevel finst det fleire hundre døme på at kreftsvulstar, som ikkje let seg kurere ved medisinsk behandling, har gått attende eller lækt seg spontant. Dette gjeld i hovudsak nokre få krefttypar, og det er nesten blasfemisk å tru at Guds allmakt er avgrensa til å lækje berre desse. Det må i staden vere ein eigenskap ved sjølve svulsten eller ein effekt av immunforsvaret som ein sjeldan gong gjev slike uvanlege resultat, sjølv om ingen kan motbevise at under kan skje.

Somme har trudd at berre dei kom kristendomen til livs, ville også overtrua døy ut. I staden er det motsett. Når folk sluttar å tru på Gud, byrjar dei i staden å tru på alt anna. For eit par år sidan var eg innom Tanums bokhandel på Karl Johan. Seriøse bøker om teologi, eller ein bibel, var knapt å finne, medan hyllene var fulle av bøker om reinspikka tøv, healing og luftig mystikk, gjerne inspirert av hinduistisk tankegang og vokabular. Folk søkjer nok vanleg lækjarhjelp når det er nødvendig, men trass all si avanserte behandling kjem denne stundom skuffande til kort i møte med mange plager og forventningar. Ei bok som tek opp moderne medisin si makt og avmakt, alternativ medisin, filosofi og etikk, er Oddmund Søvik: ”Behandling og helbredelse” (Sigma 2005). Søvik har som professor emeritus i pediatri (barnesjukdomar) fagleg tyngde i det han skriv.

For den som er avhengig av dei ekstraordinære under, blir gjerne trua ”over evne”, som ho vart for Bjørnstjerne Bjørnson. Men presten og lyrikaren Johannes Barstad kunne skrive: ”Eg ser deg, Gud, i kvar den blom som tirer, i fagre fargar mellom stein og strå”. Og kven har ikkje undra seg med Ivar Aasen  (”Vit og tru”) over krafta i frøet, livet som blir skapt og det grenselause ved tid og rom. Det er alt saman reine under, berre så daglegdagse at vi til slutt ikkje sansar dei. Lyrikaren og sjakkspelaren André Bjerke formulerte det slik då dottera Vilde kom til verda:

Det største mysterium er ikke mer enn dét: at en ørliten kropp
er våknet til jorden. Den nyfødte ser. To luker i himlen går opp.

Selv femtrinnsraketter og kjernefysikk blir puslingers puslespill
når det nyfødte barn med et eneste blikk beviser at Gud er til.

Gå til innlegget

Eg har nettopp sett debatten "Er islam ein trussel mot norsk kultur?" på web-TV. Grunnen til at denne problemstillinga i det heile tatt er aktuell, er stor og aukande innvandring hit frå muslimske land. Då er det rart at ingen i panelet eller blant publikum kom inn på dette aspektet.

Lat oss difor tenkje oss den omvendte situasjonen; at millionar av kristne europearar hadde busett seg, f.eks. i Pakistan og at stadig fleire kom etter. Diskusjonen der gjekk på om dei kristne ville kome i fleirtal om 50 eller 150 år. Somme skular hadde svinekjøtt som einaste tilbod på menyen, og for ikkje å støyte kristne elevar hadde dei der jamvel funne nye og nøytrale namn på muslimske høgtider. Ved nær halvparten av skulane i Karachi og Islamabad var europeiske elevar alt i fleirtal, og ved somme skular fanst det knapt pakistanarar att. Europearane tok i mindre grad del i arbeidslivet, og dei som gjorde det, vart i snitt uføretrygda i 55-årsalderen; langt tidlegare enn befolkninga elles. To tredjedelar av innflyttarane levde i større eller mindre grad på offentleg stønad. Mange let vere å betale skatt og investerte i staden pengane i feriebustader i Europa. Det gjekk dessutan ei bølgje av overfallsvaldtekter over landet, og politisjefen i hovudstaden kunne fortelje at alle overgriparane var kristne europearar, medan 90% av offera var pakistanske kvinner.

Likevel hadde det i årevis vore forbode å ytre seg kritisk både mot innvandring, kristne og europearar. Dei som gjorde det, hadde blitt frosne ut av det gode selskap. Etterkvart gav avisene rom for kritikk, men det var stort sett i nettutgåvene kritikken vart reist, for der kunne innsendarane kome med den anonymt.

Ei av dei to muslimske avisene som var att, organiserte så ein paneldebatt, der deltakarane skulle svare på om kristendomen var ein trussel mot pakistansk kultur. Under debatten kom ei kristen kvinne blant publikum med eit flammande innlegg om muslimske overgrep mot kristne for snart tusen år sidan, og ein kristen medisinstudent understreka det same og heldt dessutan fram at muslimsk sivilisasjon bygde i stor grad på den kristne, som var langt meir tolerant enn den muslimske, særleg overfor jødar på 1400-talet. Dei kristne representantane benekta eller bagatelliserte at det var noko problem for nokon å forlate kristen tru. Deira haldning til homofile og til giftarmål med annleis truande vart ikkje tatt opp. To av dei muslimske debattantane skrytte svært av dei mange kjekke og gilde kristne dei var blitt kjende med. Då deltakarane fekk spørsmål om kva ønskje dei hadde for Pakistan femti år fram i tid, var det ingen av muslimane som håpte innflyttarane då hadde kome til tru på Allah, men ei sekulær, muslimsk kvinne hadde iallfall eit håp om at samfunnet ikkje skulle sprengjast av alle motsetningane.

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere