Trond Klaape

Alder:
  RSS

Om Trond

Menighetspedagog i Gausdal og Øyer. Småbrukar og kulturformidlar. Masterstudent i diakoni ved Diakonhjemmet høgskole (2013 - 2017).

Følgere

Hamskifte for norsk landbruk?

Publisert 10 måneder siden

Er endringane i norsk matproduksjon og forbrukartrendar anno 2019 av ein karakter som kvalifiserer til ein reintroduksjon av omgrepet hamskifte?

I 1942 kom diktaren Inge Krokann med boka Det store hamskiftet i bondesamfunnet. Hamskiftet refererer til den omfattande endringsprosessen Noreg gjekk gjennom på 1800-talet: frå eit arbeidsintensivt landbruk med lite bruk av landbruksmaskinar, til nye typar reiskap og maskinar som reduserte behovet for human arbeidskraft. Handelen mellom by og land auka, og vi gjekk gradvis over frå naturalhushaldning til salsjordbruk.

Halvert inntak. 

Forrige veke lanserte Gunhild Stordalen rapporten frå EAT-Lancet-kommisjonen. Rapporten konkluderer med at sunn mat til eit aukande folketal på verdsbasis, vil krevje halvert inntak av raudt kjøtt og sukker globalt. Samstundes forhandlar Norsk Bonde- og Småbrukarlag og Norges Bondelag med staten om kutt i klimagassutslepp frå jordbruket. Forhandlingane skal vere avslutta innan 1. april. Regjeringserklæringa frå Granavolden legg opp til ei svekking av dei regionale rovviltnemndene, og er i praksis ei utarming av demokratiet innan norsk rovviltforvaltning. Erklæringa opprettheld vedtaket om avvikling av pelsdyrnæringa, og fører til yrkesforbod i ei lovleg næring for 450 norske pelsdyrbønder. Kva rolle spelar summen av desse signala for den norske bonden? Vil dei få konsekvensar for satsingsvilje, framtidstru, lønnsemd og psykisk helse?

Han tilpasser seg nok, skriv Rolf Jacobsen i diktet Den lille bonden frå 1979. Her er Jacobsen ved kjerna av det som har kjenneteikna norsk matproduksjon opp gjennom historia. Den norske bonden er ein ekstremt omstillingsdyktig yrkesutøvar. Norsk landbruk har sidan hamskiftet på 1800-talet gått frå å vere arbeidsintensivt til arbeidseffektivt. Vi har tilpassa produksjonsmåtar – og volum i takt med vekslande politiske føringar og forbrukartrendar. Der representantar frå to eller tre generasjonar for nokre tiår attende utgjorde arbeidsfellesskapet på garden, er arbeidsstyrken jamt over kokt ned til ein person. I mange tilfelle supplerer bonden inntekta med arbeid utanfor garden. Avspasering er eit fenomen som høyrer framandordboka til.

Sjølvforsyning og bærekraft. 

Vinstrabonden Jørn Skoe har ei grunnkvote på 132 tonn mjølk og plass til 22 mjølkekyr i båsfjøset. Han fôrar fram alle oksekalvane og leverer på eit godt år opp til 20 tonn bygg til den lokale mølla. På den same mølla arbeider han to dagar i veka med fôroptimalisering. Skoe er oppteken av sjølvforsyning og bærekraft i eit nasjonalt og globalt perspektiv, vel vitande om at innsatsen må ha eit lokalt forankringspunkt. Det lokale og kortreiste kornet tek han attende til kraftfôr på eigen gard. Han ynskjer å tilpasse seg det gjeldande kravet om lausdrift for mjølkekyr i 2034, og søkte Innovasjon Norge om midlar til påbygging og ombygging av eksisterande fjøs. Avslaget kom i 2016, med følgjande grunngjeving: Prosjektet var ikkje offensivt nok.

Han planla tilpassinga utan planar om auka mjølkekvote, og havna i kategorien en defensiv holdning. Her kunne Innovasjon Norge valt ei heilt anna tilnærming, og bidrege til å statuere eit eksempel med presedens for liknande søknader til omstilling i landbruket. Kva med å innta rolla som vegvisar og rådgjevar, der ein saman med bonde og utstyrsleverandør vurderer løysingar som reduserer den totale omstillingskostnaden?

Innovasjon Norge kunne nytta høvet til å vise at produksjonen må ta utgangspunkt i det totale areal- og ressursgrunnlaget på garden. Behovet for innkjøpt fôr kunne reduserast, utslepp ved transport av fôr og husdyrgjødsel ville gå ned, og bonden kunne oppleve auka lønnsemd ved ei bærekraftig utvikling av eigen gard.

Over heile landet. 

Mykje tyder på at ny landbruks- og matminister blir utnemnd i løpet av veka. Vedkomande blir minister for ei næring med i underkant av 40.000 yrkesutøvarar, spreidd over heile landet. Den nye ministeren må handtere tema som overproduksjon, reduserte klimagassutslepp, inntektsgap til andre yrkesgrupper og auka krav til dyrevelferd. Framfor alt vil vedkomande få erfare at norske bønder er ei yrkesgruppe som ikkje går bakvendt inn i framtida. Saman skal vi vise at matproduksjon, basert på norske areal- og fôrressursar, let seg gjennomføre. På små, mellomstore og store bruk over heile landet. Kompetansen er nedarva og utvikla gjennom generasjonar. I løfta flokk skal vi ta definisjonsmakta over hamskiftet attende, og omsetje orda frå diktaren Rolf Jacobsen til handling:

Men døren har han ennå litt på klem, den lille bonden. Han hører når graset gror og når jorden på nytt skal føde. Han som har tapt. Til nå. Men som vi kanskje må spørre snartom veien. Dit vi kom fra. Der det gror.

Gå til innlegget

1. mai 2016

Publisert over 3 år siden



Kl 08.00 heiste eg flagget. Antrekket var mørkeblå kjeledress, grøne fjøsstøvlar og heimestrikka lue. Hendene lukta av nyfødd liv. Eg hadde nettopp teke imot årets fyrste lam.
Ved fyrste augekast vil skildringa ovanfor kunne lesast som ein heilt alminneleg rapport frå

1. mai. Kan hende ville ingen reagert om eg hadde reist vidare til 1. maigudsteneste, solidaritesmarkering og samling i regi av fagrørsla. Vi lever i 2016, og gamle vasstette skott er i ferd med å gå opp i liminga.

Eg let tankane gå nokre år attende i tid. Mest truleg snakkar vi om 1989. Eg er ti år og går i tredje klasse ved Svatsum skule. April er på hell. Blant gardbrukarane i Svatsum er samtalar og fokus sentrert kring våronn, lamming og vøling av meterlange gjerde. Hjå ein nysgjerrig og tenkande tiåring er det mange spørsmål og tankar som melder seg. Eg registrerer ein viss likskap mellom logoen til Norske kvinners sanitetsforening og Det norske Arbeiderparti, og utfordrar mor på å gje ei nærare utgreiing av saka. Svaret er både ullent og unnvikande, og er verken opplysande eller klargjerande nok for han som vil forstå korleis verda heng saman.

Eg endrar taktikk og går meir spesifikt til verks i utspørringa: "Kva er Arbeiderpartiet for någgå, mor?". Svaret er kort og presist: "Det skal vi snakke om når du blir større!".

Historia kunne ha enda her. Eg kunne lagt alle spørsmål til side. Dei som hadde satt meg til verda kunne valt å avfeie eit kvart spørsmål som hadde til føremål å avdekke samfunnssyn og ideologisk tilhøyrsle.

Men: det nærma seg 1. mai, og dei lokale arbeiderlaga hadde gått saman om eit stort arrangement. Dette var lagt til forsamlingslokalet Heimly, ei kilometer frå garden der vi bur.

Eg nytta høvet til å halde fram med spørsmåla mine, og fekk ei kort og sakleg innføring i historia til arbeidarrørsla og Det norske Arbeidarparti. Det vart presisert at verken mor, far eller nokon av besteforeldra mine høyrde til på denne sida av det ideologiske og politiske landskapet. Men like sterkt i minnet står følgjande presisering: "Vi må respektere at folk tenkjer og handlar ulikt".

Far kontakta naboen, som i fleire periodar hadde representert Senterpartiet i det lokale kommunestyret. Gjennom eit mangeårig medlemskap og engasjement i Norsk Bonde- og Småbrukarlag, hadde han god dialog med leiaren i det lokale arbeidarlaget. Etter grundig refleksjon vart far og naboen einige om følgjande: Naboen skulle kontakte leiaren i arbeidarlaget, og spørje om vi kunne delta på 1. maimarkeringa. Han skulle samstundes spørje om det var lov å ta med ungar. Svaret var kort og eintydig: "Kåffår spør døkk om det da?! Åt øss er alle velkome!".

Det var ingen kven som helst talar dei hadde skaffa til 1. maimarkeringa dette året. Han heitte Åge Hovengen, og hadde i mange periodar representert Oppland Arbeiderparti på Stortinget. Småbrukaren frå Vestre Slidre var ein respektert folketalar, handlekraftig politikar og ukueleg forkjempar for dei svakaste i samfunnet. Han tala småbrukarane si sak og var kjend for å nytte eit kvart høve til å halde minnet om bureisaren varmt. Dette visste eg ingenting om denne gongen. Eg kom til Heimly med opne øyre, og gjekk heim med eit minne for livet.

Hovengen mala det eine biletet sterkare enn det andre. Særleg hugsar eg dette: Han åtvara mot høgresida i politikken, som nok ein gong ivra etter å ta over nøkkelen til statsministeren sitt kontor. Jan P. Syse vart samanlikna med ein gardbrukar. Når han går inn i lammebingen med tåteflaske og nyblanda mjølkeerstatning, står kopplamma i kø og kappast om dei edle dråpane. Det største kopplammet heitte Kjell Magne Bondevik, og sto alltid klar når Syse kom med tåteflaska. Kopplammet vifta glad med rompa, og gardbrukaren løfta flaska høgare for kvart slurpetak.

1. mai 1989 vil for alltid bli ståande som eit sterkt minne. På mange måtar vart det eit vendepunkt for meg. Eg var i ferd med å sprenge meg ut av den trygge og til dels naive barndomsbobla. Sakte, men sikkert, voks erkjenninga av ulikskap og urettferd fram.

"Solsida" og "Baksida", slik vi omtalar skiljet mellom austsida og vestsida lokalt, vart eit bilete på dei mekanismane som bidreg til å halde murane oppe. Parallelt vart eg styrka i trua på at ideala frå den franske revolusjonen er relevante og nødvendige når framtidskursen skal stakast ut: liberté, égalité, fraternité - fridom, likskap, brorskap.

Kampen for ei betre, varmare og meir rettferdig verd kan ikkje vinnast enkeltvis. Her må vi løfte i flokk, på tvers av ideologiske og politiske skiljeliner. Her må vi våge å leggje fargane og markørane til side, i felles kamp for alt som kan bidra til å byggje ned murane mellom land, folk og nasjonar. Kampen må alltid ha ei lokal forankring - anten vi kallar oss arbeidarar, bønder, akademikarar eller kunstnarar. Solidaritet er eit omgrep som krev nytolking og utvikling. Solidaritet krev at vi evnar å sjå oss sjølve og kvarandre i ljos av dei konkrete og meir perifere samanhengene vi er ein del av.
 

Gå til innlegget

PINSETID

Publisert over 4 år siden

Sokneprest Einar Gelius tek til orde for å kutte ut skjærtorsdag, andredagane i dei kristne høgtidene - og kanskje Kristi himmelfartsdag. Gelius debuterer samstundes som matematikar i det offentlege ordskiftet. Han har rekna seg fram til at dei nemnte heilagdagane kan samlast i éin bolk og gjevast som ei ekstra ferieveke til det norske folk.

Ein spørjerunde utført av P4 avdekker manglande kunnskap om kvifor vi feirar pinse. Dette gjev vatn på mølla til Gelius, og styrkar han i overtydinga om at talet på heilagdagar bør reduserast. I 2013 kom det fram at halvparten av det norske folk var uvitande om samanhengen mellom 17. mai og Grunnlova. Eg har til gode å sjå at denne kunnskapsløysa har ført til framlegg om avlysing av 17. mai.

Takk til biskop Atle Sommerfeldt, som tek til orde for å spreie kunnskap om kvifor vi feirar dei kristne høgtidene! Eg vil følgje oppmodinga frå Sommerfeldt ved ein tredelt refleksjon over pinsehøgtida og pinsebodskapen: 

OSCAR ROMERO:
Oscar Romero. Erkebiskop av San Salvador 1977-1980. Uredd talsmann for dei fattige, undertrykte og krigsramma i El Salvador. Skoten og drepen medan han forretta nattverden under ei messefeiring i eit lite sjukehuskapell i San Salvador. Bak åtaket sto truleg ein eller fleire dødsskvadronar som handla på ordre frå det salvadoranske forsvaret. 35 år etter sin død er Oscar Romero ein viktig inspirator for frigjeringsteologar og andre som kjempar for fred, rettferd og utjamning av økonomiske og sosiale skillelinjer. I går, ved innleiinga til pinsehøgtida, vart han saligkåra under ei friluftsmesse på Salvador del Mundo-plassen. Pave Frans, overhovud for den romersk-katolske kyrkja og sjølv latinamerikanar, har vore ein viktig pådrivar for den endelege avgjerda om saligkåring. Avgjerda, og det faktum at saligkåringa no er ein realitet, er ikkje berre ei stor hending for den katolske kyrkja og det latinamerikanske folket. For den verdsvide kyrkja, for alle som kjempar mot fattigdom, krig og undertrykking, er saligkåringa av Romero eit stort og viktig steg på vegen mot ei varmare og meir rettferdig verd. At hendinga skjedde ved innleiinga til pinsehøgtida, kan sjåast som ei stadfesting av forvandlingskrafta i pinsebodskapen: Slik disiplane vart utrusta til teneste ved krafta frå Den heilage ande, slik gav Oscar Romero mot og handlekraft til dei stemmelause og undertrykte. Denne krafta er framleis levande og verksam.

HIMALPARTNER, ØYER og TRETTEN:
HimalPartner er ein liten og nyskapande misjonsorganisasjon som har konsentrert verksemda si til områda rundt Himalaya. I etterkant av jordskjelvtragedien i Nepal, har dei spela ei aktiv rolle med naudhjelp og fokus på atterreising. HimalPartner utøver misjon og diakoni gjennom konkrete tiltak og bistandsytingar: prosjekt for landsbyutvikling, miljø, førebyggjande helse, undervising, yrkesutdanning og kraftutbygging. I samarbeid med lokale krefter ynskjer dei å bidra til positive endringar. Deira diakonale fokus er ikkje eit skalkeskjul for misjon forstått som tildekt evangelisering. Med praktiske og nestekjærlege tiltak bidreg HimalPartner til utrusting og myndiggjering av dei menneska som mottek bistand. Slik kan ei ny orientering og ein ny start bli noko som kan vekse og vare over tid.

I dag, på pinsedagen – kyrkja sin fødselsdag, skjedde ei viktig hending under høgtidsgudstensta i Øyer kyrkje: Kyrkjelydane i Øyer og Tretten skreiv under på ei forpliktande misjonsavtale med HimalPartner. Denne avtala skal i åra framover gjerast synleg ved feiring av gudstenester, ofringar og fokus på diakoni og misjon. Og ikkje minst: gjennom tiltak og undervisningsopplegg for ungar og ungdom i den lokale trusopplæringa, skal vi arbeide med å forstå oss sjølve som ein del av den verdsvide kyrkja og det store verdssamfunnet.

Pinsebodskapen understrekar at vi alle høyrer saman – uavhengig av rase, kjønn, geografi og sosial status. Vi er alle kalla til å ta del i dei gode gjerningane. Ved krafta frå Den heilage ande blir vi utrusta til å stå i denne tenesta. Saman skal vi omsetje evangeliet om Jesus Kristus til gode gjerningar, til beste for vår neste. Dette oppdraget kjenner ingen grenser, og gjer det mogleg å handle lokalt medan vi tenker globalt.

IBSEN, PEER GYNT og PINSEUTFORDRINGA:
Ibsens store drama om Peer Gynt er ei lang og brokete vandring mellom realitet og fiksjon, draumar og kvardagsflukt, fall og nederlag, kjærleik og ny von. Men kvar endar så det store dramaet og han som vart for stor for seg sjølv og si eiga samtid? Jau, nettopp i pinsehøg-tida!

«Velsignede morgen da gudsrikets tunger
traff jorden som flammende stål.
Fra jorden mot borgen nå arvingen sjunger
på gudsrikets tungemål».

Det er ei krevjande øving å skulle skilje det viktige frå det uviktige. I ein travel kvardag treng vi hjelp til å stoppe opp, ta ei pause og dvele ved dei vala som skapar fokus og retning for liva våre. Her kan høgtidsdagane vere ein stabbestein å stoppe opp ved. Med eit klårare blikk kan vi på nytt oppdage det råket som gjer oss sjølve og andre til ambassadørar for ein annan samfunnsstruktur. Innafor ein slik struktur er menneskevarmen både bærebjelke og hjørnestein.

Pinsebodskapen har sprengkraft i seg, og inviterer oss til å ta del i kampen for det gode. Gjennom konkrete gjerningar, til beste for vår neste, kan vi bidra til positive endringar. I familien og lokalmiljøet. På arbeidsplassen. I kyrkja og verdssamfunnet. Når vi lyftar i flokk kan store ting skje.

Signa pinsetid!

Øvre Svatsum pinsedagen 2015
Trond Klaape, menighetspedagog i Gausdal og Øyer

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere