Johannes Morken

Alder: 57
  RSS

Om Johannes

Frå 1.2.2017 Redaktør i Stefanusalliansen. Tilsett i Vårt Land frå 1987, skrivande i avisa sidan 1980. Var reporter på ulike felt innanriks (helse og etikk), utanriks (Midtausten) og kyrkjeliv i mange år til eg blei vaktsjef hausten 2003. Debattleiar frå hausten 2011. Debattredaktør frå hausten 2012 til 31.12.2016.

Følgere

Kampen om egga

Publisert 6 måneder siden - 1504 visninger

Etterpåklokskap er den einaste form for klokskap, sa Inge Lønning. ­Liberalistar som slåss for eggdonasjon, høyrer ikkje på det øyra.

Aps programkomité og kvinner i Høgre og Frp går inn for eggdonasjon. Eitt av argumenta er at sidan sæddonasjon er lov, må eggdonasjon også bli lov.

Kari Kjønaas Kjos (Frp) seier til Aftenposten at det er «underlig» at helsevesenet må seie nei når kvinner ikkje er fruktbare, medan svaret er ja når menn slit. Kanskje er det meir underleg at samfunnet i mange tiår tilbaud sæddonasjon utan at barna hadde­ sjanse til å vite kven opphavet var.

Studentar. Det kan vere greit å minne om korleis sæddonasjonen starta i midten av førre århundre: Legar skaffa sæd frå medisinstudentar med garanti om at barna eller foreldra aldri skulle få vite kven dei var. Diskusjonane var harde og langvarige før anonymiteten blei oppheva. Sidan 2005 har sæddonorane måtta bu seg på at barna ved fylte 18 år oppsøkjer dei genetiske røtene sine.

Ein av legane som tilbaud anonym sæddonasjon, var gynekolog Øystein Magnus – i mange år ved Rikshospitalet: «Det var en slags løgn og bedrag vi drev med, men med gode intensjoner», sa han til Aftenposten for vel to år sidan.

I dag frårår han folk å bruke sæddonasjon – anonymt eller ikkje: «I FNs barnekonvensjon står det at barn skal ha rett til å kjenne sitt biologiske opphav og om mulig leve opp sammen med dem. Og vi gjør jo det umulig ved å tilby disse moderne metodene. Og det synes jeg er et tankekors».

Ryggen til. Men liberale ­polikarar snur ryggen til erfaringane hans. I staden for å ta denne fundamentale debatten, prøver dei jamvel å likestille noko som ikkje er likt. Ein berebjelke har vore at den kvinna som ­føder eit barn, er barnets genetiske mor. Den bjelken skal no knekkast.

Eitt av argumenta mot egg­donasjon, er at det er skilnad på å levere sæd og å gjennomgå eit medisinsk inngrep for å ta ut egg. Skilnaden er klar nok, men er kanskje underordna i den store debatten. Helene Skjeggestad i Aftenposten skriv at menn burde­ bli sinte fordi kjønnscellene deira blir framstelte mindreverdige­. Kanskje mannfolk i staden burde­ vere sinte på menn som har spreidd kjønnscellene sine altfor lettvint.

At barnlause ønskjer barn er fullt forståeleg. At fleire slit med å få det til, har mange årsaker – mellom anna sjukdom. Ei av årsakene er at mange set barnefødsel på vent – til det biologisk er for seint. Over 10 prosent av dei førstegongsfødande er over 35 år. Kvifor ikkje bruke etterpåklokskapen, som Inge Lønning ein gong sa er den einaste kunnskapen vi har, til å setje denne utviklinga under debatt? Tillet vi eggdonasjon, vil vel alderen på dei fødande i staden auke endå meir.

Fleirtalet i Bioteknologirådet tilrådde i 2015 å opne døra for eggdonasjon for kvinner opp til 45 år. Dei vil tillate kvinner å d­onere egg dei sjølve har fått teke ut, men ikkje fått bruk for i forsøk på å få barn med assistert befruktning.

Rådsfleirtalet la også til grunn at barnet etter 18 år skal ha rett til å kjenne det biologiske opphavet sitt, slik barn etter sæddonasjon altså har hatt sidan 2005.

Opna dør. Døropninga som Kristin Halvorsen frontar på vegne av fleirtalet i Bioteknologi­rådet, er blitt eit godt kort for ­liberalistane i ulike parti i presset for å opne døra langt vidare enn den gamle SV-leiaren vil.

Eit av spørsmåla Halvorsen i helga sende tilbake til dei som pressar på for å tillate eggdonasjon, er dette: Kva kvinner skal mobiliserast for å donere egg til barnlause?

For å setje dette på spissen: Skal helsevesenet gå tilbake til medisinstudentar, slik sæddonasjonen starta? Eller er kampanjen basert på at staten skal betale for dyre utanlandsreiser?

Mindretalet i Bioteknologi­rådet åtvara mot «ytterligere teknologisering og tingliggjøring av reproduksjonen». Skeptikarane fryktar at neste steg er krav om å donere embryo – altså­ spirande liv og at steg tre er surrogati. Slik treng det ikkje gå, men det er verdt alt no å tenkje gjennom kva som kan bli neste stridsspørsmål.

Aftenposten skreiv sist veke om ein russisk klinikk som ­garanterer barn eller pengane tilbake. Reproduksjonsindustrien­ er handel. Kampen om egga 
er dyrare enn kampen om ­
sæden. Også det viser ein viktig skilnad.

FØRST PUBLISERT I VÅRT LAND 10.1.2017

Gå til innlegget

Tøyer livets grenser på nytt

Publisert 7 måneder siden - 282 visninger

Då prøverøyrsmetoden vart teken i bruk for barnlause, vart ein boks med stadig nye etiske dilemma opna. Burde boksen forblitt stengt?

Spørsmålet melder seg med full tyngde. Britiske forskarar vil tøye grensa for kor gamle embryoar­ dei kan forske på. Andre vil ­endre genane i spirande liv. Så kva var det vi sette i gang?
Det første barnet som vart fødd etter befruktning utanfor kroppen, kom til verda i 1978. Ufriviljug barnlause har seinare stått i køar. Men saman med gleda over nyfødde barn, har debatten gått om forskinga.

Det måtte forskast på menneskelege embryoar –spirande 
liv – for å utvikle metoden. Den britiske Warnock-komiteen gjekk inn for forsking inntil 14 dagar etter starten på celle-­delinga.
Denne grensa vart så ­slegen fast i lovverket. Og då også ­Noreg i 2007 opna for forsking på ­embryoar som er blitt «til overs» etter prøverøyrsmetoden — fordi ikkje alle vert sette inn i livmora – kom grensa på 14 dagar inn i biolova.

Viktig grense.  Grensa er dels biologisk – på dette tidspunktet skjer dei første teikna til danning av organ, og eit embryo kan opptil denne tida framleis dele seg i to. Ikkje har det vore råd å dyrke embryoar så lenge heller. I alle fall ikkje før no. Men grensa er også politisk – ut frå eit presserande behov for å setje ei klar grense på eit etisk kontroversielt felt.

Grensa har vore kritisert av dei som meiner all forsking på desse små liva er gal. Å forske på ein embryo er å gjere eit menneskeliv til eit middel for andre, ­sidan livet er fullverdig frå starten. Det er eit reinhårig standpunkt. Problemet er berre at når prøve­røyrsmetoden er veletablert, er alternativet å øydeleggje dei mange livsspirene som er blitt «til overs». Dette er, slik sett, ei etisk hengemyr.

Og det er ikkje rart at det no frå i alle fall to kantar kjem press for å tøye dei viktige grensene som har vore internasjonalt aksepterte sidan 80-talet.

Britiske forskarar pressar på for å utvide grensa på 14 dagar. Sist veke sette dei i gang ein omfattande debatt under ein konferanse i London. To forskargrupper rapporterte i vår at dei hadde dyrka embryoar utanfor ei livmor i 12 – 13 dagar. Dei seier dei kunne halde dei i live lengre, men at dei valde å avslutta forsøka sidan det i dei fleste land er ei grense på to veker. Somme forskarar vil no doble forskingstida – til 28 dagar.

Press. Kunnskapshungrige forskarar vil gjerne vite kva som skjer i ein menneskeleg embryo dei første avgjerande vekene, mellom anna for å forstå spontanabort og problem med å få barn. Mellom 30 og 70 prosent av embryoane festar seg ikkje i livmorveggen etter befruktning utanfor kroppen. Så for å auke suksessraten er det forsking på spirande liv som er tingen, og med det kjem presset på lovgrensa.

Så pass kontroversielt felt er dette at lady Mary Warnock, som leia den britiske komiteen bak grensa på 14 dagar, åtvara mot å tøye grensa, rapporterer Bioteknologrådet frå konferansen. Ikkje fordi ho ikkje ser nytten, men fordi ho er redd debatten snarare vil føre til innstramming.

Men presset kjem frå fleire kantar. Andre forskarar ønskjer å bruke ei ny metode for ­«enkel» genredigering (CRISPR) for å ­endre arveanlegga i ein menneskeleg embryo. Dei vil gjerne vite meir om korleis ei eggcelle og ei sædcelle blir til eit menneske.­ Og sidan vi ikkje er mus, vil dei gjerne gjere genetiske endringar i eit tidleg menneskeliv og sjå kva som skjer. Professor Joel Glover på Rikshospitalet seier til bladet Genialt at han gjerne ville gjort slike forsøk, men at lova hindrar han.

Det er nemleg ikkje lov å gjere endringar i menneskelege embryoar eller i kjønnsceller. Slike endringar vil gå i arv til komande generasjonar dersom dei blir sleppte laus gjennom ein graviditet. Forskarane lovar på tru og ære at dei ikkje vil starte ein graviditet med slike genmanipulerte liv. Det fekk fleirtalet i det norske Bioteknologirådet for eit år sidan til – i ei hastesak – å tilrå slik forsking. Mindretalet var redd for følgjene av å sprenge denne fundamentale grensa.

Celleklump. Kva er eit embryo, altså ei livsspire dei første dagane med celledeling? Eit fullverdig menneskeliv? Eller ein litt ekstra verdifull «celleklump»? Styresmaktene,­ også her i landet, må stå imot. I møte med presset er det grunn til å spørje: Skulle vi late vere å opna dilemmaboksen i 1978?

FØRST PUBLISERT I VÅRT LAND 14.12.2016

Gå til innlegget

Dolkeskikk på nettet

Publisert 8 måneder siden - 698 visninger

Det er ikkje berre anonyme «troll» som dreg opp temperaturen i ­debatten på nettet.

Den politiske debatten er blitt hardare på grunn av internett og sosiale medier, seier folk som meiner å forstå seg på slikt. «Kommentarfeltet» får skulda. Slik peikar dei mot folkets mest hardtslåande.
Trond Giske har på eitt vis rett i det han sa i Dagsnytt 18 onsdag. I anonym tilstand vågar ein del ­representantar for «folk flest» seg til å seie ting som dei aldri ville sagt på eit foreldremøte

Internett er blitt ei viktig ­demokratisering av debatten – fleire kjem til orde utan at det sit debattredaktørar som siler og sorterer og tildeler spalteplass. Det er rom for alle – det er berre å velje eit forum, eller å lage sin eigen blogg, om ein så berre skriv for seg sjølv.

I mange år stod debattredaktørar opp for den anonyme ­debatten – dette fekk fleire stemmer fram. Internettets eigenart blei altså dyrk som nærast eit anarki. Dette var ein defensiv tenkjemåte. Vårt Land valde alt i 2009 å seie at debatten på ­internettet skal vere under fullt namn, slik hovudregelen vår er i trykt utgåve også. Vi la til grunn at når folk må diskutere under fullt namn, blir tonen betre enn i anonym form.

Etter vel fem år med ansvar for å moderere nettdebatten på verdidebatt.no er eg viss på at tanken i seg sjølv er rett. Det finst rett nok synspunkt som ikkje kjem fram dersom ein ikkje opnar for anonyme stemmer. Men dersom dette skal gjere anonymitet til hovudregelen, har vi lete dei mørkare krokare definere korleis klimaet skal vere. Det er å overlate styringa til teknologien og aktørar vi ikkje kjenner.

Men fullt namn er ikkje nok. Å vere moderator er framleis å vere oppsedar, tidvis svært tydeleg grensesetjar. Og jobben kan vere hard nok. For når politikarar, forskarar, nav-brukarar og andre skal innta ein heilt ny arena, må det spelereglar til – og nokon som vaktar spelereglane.

Oppseding. Nokre er glade for å bli oppseda, andre kallar det sensur. Å byggje eit debattforum på nettet er heile vegen å prøve å ivareta både ytringsfridom og samtaleklima og gjere sitt til at ikkje dei som tøyer fridommens grenser, i praksis kjeppjagar andre frå arenaen.

Denne rollen har også gitt meg innsyn i det som framstår som eit faktum. Folkeskikken veks langt frå automatisk med akademisk skolering. I ein nettdebatt kan det tidvis vere akkurat som i sandkassen. Å ta igjen med same mynt eller vel så det kan vere ein like etablert og øydeleggjande debatt-teknikk blant akademisk skolerte som blant folk som lever på stætte frå Nav.

Det ligg fleire lærdommar i dette: At folk er folk, anten dei er velutdanna eller ikkje. Dessutan trur eg at nettforskarane er med meg i at krafta i skjellsorda er sterkt overvurdert. Det viktigaste som skjer når temperaturen stig, er at folk flokkar seg saman i ekkokammeret. Det einaste ein nettdebattant oppnår ved at han eller ho tek kraftuttrykk i bruk, er å få motstandarane til å flokke seg saman og sjå raudt.

Difor er det også her behov for gode rollemodellar – folk som let argument tale og viser andre at desse kan framførast i ro. Så får ein heller snu ryggen til ein del av tøvet, framfor å bite på og smelle. Men akademisk tittel er altså ikkje eit vitnemål i bestått eksamen i å vere ein god oppsedar. Diverre. Og sjølvsagt. Men prøv gjerne å vere rollemodell.

Fullt namn. Vi har på verdidebatt.no brukt krefter og teknologiske løysingar for å vakte at fullt namn faktisk blir praktisert. Hundre prosent garanti har vi ikkje, men vi sjekkar. Vi er glade for at andre mediehus har følgt oss og innført ein policy om nettdebatt under fullt namn. Men Aftenposten har til dømes ikkje lagt all verda av krefter og teknologi i å hindre at folk loggar seg inn med falske eller ufulltendige namn. Aftenposten let framleis aktørar som «Magne», «Tordendahl», «Jan N» og «surpomp» fritt fram logge seg inn i innvandringsdebattar gjennom diskusjonsverktøy der falske namn er lette å lage.

Andre aviser har gitt opp kommentarfelta og overlatt alt til Facebook. Det er også ein måte å overlate kontrollen til krefter ein ikkje rår med.

Eg har håp for nettdebatten. Men skal vi klare å lage eit ytringsklima, må vi bruke krefter på å innta nettet med både fridom og ansvar. Fridom til å ytre seg, men ansvar for å vere sannferdig. Og vi som styrer debattar, har ansvar for å lage rom og spelereglar for dei som ikkje satsar på skjellsord.

Først publisert i vårt land 25.11.2016

Gå til innlegget

Brent barn skyr debatten

Publisert 9 måneder siden - 437 visninger

Kva skal Anniken Haugli med ei høyring om samvetsfritak når ho slår fast at ho ikkje inviterer til ny debatt om det mest omdiskuterte?

Striden om fastlegar kunne reservere seg frå å vise kvinner til abortinngrep eller setje inn spiral, vart gloheit vinteren og våren 2014. Bent Høie stod lenge opp for punktet i Samarbeidsavtalen med KrF (og Venstre) om å gje legar høve til å reservere seg frå å vise kvinner til abortinngrep, så sant dette ikkje hindra kvinnene i å få papira ho trengde, frå ein annan lege.

Men då striden spissa seg til, stod Høgre-kvinner saman i ­sinne med Arbeidarpartiet og andre. Høie trekte framlegget. Han avlyste reservasjonsopninga­ og sende dei abortsøkjande utanom fastlegen. Så kom det ­offentlege utvalet som i ro og mak skulle utgreie samvetets plass i arbeidslivet på brei front.

Medan utvalet arbeidde stod fastlegar som ikkje ville setje inn spiral, av samvetsgrunnar, nesten åleine tilbake. Ein slik lege får no hjelp til å gå rettens veg sidan ho er oppsagt av kommunen. Borte var opninga for å organisere eit legekontor slik at folk med samvetsproblem, kan sleppe dersom ein kollega tek jobben.

Smidig. Då Samvetsutvalet kom med innstillinga tidlegare­ i haust, las Norges Kristelige Legeforening utgreiinga slik at samvetsproblem, som spiralnekt, bør løysast etter avtale med ­arbeidsgjevar. Slik vart alt dette ordna i fleire tiår før bråket kom for to–tre år sidan. Avtalar med kollegaer og arbeidsgjevar vart altså erstatta med retts-
salen ­etter at ein fastlege fekk sparken.

Samvetsutvalet vil ikkje i dag ha nye lovfesta reservasjonar. Men utvalet tek til orde for lokale ordningar for smidig blanding av samvetsfritak – der grunnane er alvorlege – og tilbod på ­ten­ester. Det er oppsiktsvek­kjande at statsråd Anniken Haugli her i avisa i går sa at «jeg inviterer bare ikke til ny debatt». Kva invi­terer ho i så fall til?

Ho blir noko vagare og meir open, når ho skal svare på spørsmål om det berre er legane som skal ha reservasjonsforbod, medan andre yrkesgrupper friare kan finne lokale ordningar. Då snakkar Haugli om høyringsfråsegner, om å «ivareta refleksjon» og sikre folket helsehjelp, om å balansere omsyn. Det var vel stoda mange stader før 2014. Men kan vi ikkje debattere dette på nytt?

Angst. Det er synleg for alle som følgjer debatten at ordtaket­ om at brent barn skyr ­elden, gjeld framleis. Haugli var rett nok ikkje i departementet i 2014. Men ho var ikkje lengre unna enn at ho følgde striden. Abortlov har skapt både akutt og kronisk ­politisk berøringsangst.

Så sterk er berøringsangsten at Haugli prøver å avlyse debatten før den eventuelt er komen i gang igjen. Så mykje altså for å setje ned eit utval som i ro og mak skal sjå på prinsippa for samvet og reservasjon i arbeidslivet i alle yrke – men berre ikkje på eit kommunalt legekontor?

Ein slags parallell kan trekkjast til då dåverande kultur­minister Hadia Tajik (Ap) i janaur 2013 tok imot utgreiinga frå Stålsett-utvalet om «Det livssynsåpne samfunn». Det var ei omfattande utgreiing med mange prinsipielle vurderingar og mange konkrete framlegg og dissensar.
Eitt av framlegga var å opne for hijab i politiet. Denne saka visste Hadia Tajik alt om tempera­turen i. Ho forklarte dette i haust då Jens Stoltenberg plasserte 
ansvaret for bråket på Knut Storberget og fritok Tajik for kritikken ho fekk etter at Justis­departementet opna for hijaben. Avgjerda blei seinare teken om ikkje å tillate hijab.

Brent. Kan vi snakke om eit «brent barn» i hijab-debatten, kan vi nemne Hadia Tajik. Då Stålsett kom med utgreiinga si, gav Tajik klar melding om at det ikkje blei hijab på noka politi­uniform så langt framover ho kunne sjå. Ministeren sende innstillinga på høyring utan ­andre meldingar. Det var Thorhild Widvey som la heile utgreiinga i skuffa­ etter regjeringsskiftet.

Det Haugli gjer, kan i alle fall sjå ut til å vere meir enn det Tajik gjorde. Tajik sette foten ned i eitt enkeltspørsmål. Skal høyringa om samvetsutvalet ha meining, må kva som er alvorlege samvetsproblem og korleis tenester og helsetilbod skal sikrast, diskuterast fritt, utan at abort og spiral er halde unna. Korleis kan debatten bli prinsipiell 
dersom eit legekontor skal haldast utanfor?
Så får vi tru at samvets-
fridomen sikrar at vi kan ta ein debatt statsråden ikkje inviterer til.

FØRST PUBLISERT I VÅRT LAND 3.11.2016

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere

Siste kommentarer

Rune Tveit kommenterte på
Den uutryddelige synden
6 minutter siden / 139 visninger
Torgeir Tønnesen kommenterte på
Den uutryddelige synden
13 minutter siden / 139 visninger
Asbjørn E. Lund kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 2 timer siden / 5759 visninger
Asbjørn E. Lund kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 2 timer siden / 5759 visninger
Carl Wilhelm Leo kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 2 timer siden / 5759 visninger
Stefan Bonkowski kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 3 timer siden / 5759 visninger
Stefan Bonkowski kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 3 timer siden / 5759 visninger
Carl Wilhelm Leo kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 3 timer siden / 5759 visninger
Geir Rune Larsen kommenterte på
Hvorfor kirken må forkynne hele Guds Ord
rundt 4 timer siden / 3758 visninger
Gjermund Frøland kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 5 timer siden / 5759 visninger
Tore Olsen kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 5 timer siden / 5759 visninger
Tore Olsen kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 6 timer siden / 5759 visninger
Les flere