Leif Halvard Silli

68    589

Knebling, openheit og debatt.

Med unntak for t.d. feminisme, vert påstandar om knebling ofte møtte på ein ironisk måte eller med mothogg av typen «du vert berre motsagd» eller «eg seier berre sanninga». So kva er «knebling»? Er det noko som finst? Eller berre ein tøysepåstand?

Publisert: 6. mai 2012 / 731 visninger.

Ein annan diskusjonsstråd på verdidebatt diskuterer «stempling». Utgangspunktet for den andre tråden er ein påstand om at folk med visse synspunkt, vert stempla/knebla — og at dette er i strid med statsminister Stoltenbergs ord om «meir openheit». Trådstartar meiner svaret er ja. Andre i tråden gjev uttrykk for andre syn.

Men lat oss ta eit steg ned — eller opp — for å diskutera kva «stempling» og «knebling» eigenleg er — og om det finst …

Før eg seier «køyr debatt», her er litt om koss eg ser det og kva eg meiner er relevant.

  • Å stempla er å setja ein negativ merkelapp på nokon, med det føremål at når andre høyrer kva ein viss person har å seia, so skal lydarane heile tida ha denne merkelappen i mente. For ordens skuld, finst det òg positive merkelappar, som t.d. kan nyttast til å selja ein negativ bodskap.
  • Å knebla er å nytta ein legitim eller ulegitim debatt-teknikk for å få motstandaren til å slutta å snakka, slik at ein sjølv kan dominera debatten.
  • Stråmann-påstandar er ein måte å vri ein debatt på ved å setja fram ein påstand om motdebattanten som er akkurat so forskjellig frå det motdebattanten faktisk har sagt at at ein maktar å få vridd debatten til det nye temaet, samstundes som ein òg tek avstand til det feilaktige bilete ein på denne måten teiknar av motdebattanten. Dette kan ha den effekt at motdebattanten ikkje eigenleg fær nokon debatt om saka si.

Eit ord ein gjerne nyttar for å setja ord på at einkvan nyttar eit ufint debatt-triks, er hersketeknikk. Dette er det skrive bøker om. Den mest kjende — men ikkje den einaste — er den sosialistiske feministen Berit Ås, og hennar fem hersketeknikkar. Ås seier der at menn hersar med kvinner på fylgjande måtar: 

  • ved å usynleggjera dei
  • ved å gjera dei til lått
  • ved å halda informasjon attende
  • ved å kritisera dei for måten dei gjer noko på (‹dobbeltstraff›)
  • ved å gje dei/spela på skuldkjensle

Det er ikkje noko serskildt feministisk ved desse uttrykka. Eg trur tvert i mot at både kvinner og menn, og venstresidefolk so vel som høgresidefolk veit kva det vil seia å verta hersa med på dei måtane Ås skreiv om.

So klårt høyrer faget retorikk med når ein skal diskutera debatt og ordskifte. I so måtar kjem me i Noreg ikkje utanom Georg Johannesen. Her er ein lite klypp i frå NRK, der Georg Johannesen snakkar om gode og vonde retorikarar:  Klypp med Georg Johannesen.

Eit annat uttrykk som er relevant er bona fide — eller god tru. På norsk er det gjerne best å setja dette uttrykket om med i god meinining. I eit ordskifte handlar dette om i kva grad ein ber over med feil hjå motstandarden og heller freistar å tolka mostandaren på ein rimeleg måte. Eller om ein (ut)nyttar feil og andre veikskapar til å vinna over motstandaren på ein meir eller mindre lettvint måte. Her kjem so klårt målet helgar middelet inn som noko ein tek omsyn til: Det er gjerne lettare å driva med ein motstandar ein ikkje respekterar. Og aller lettast er det med ein motstandar som på førehand er utstøytt. 

Til slutt dei to orda doxa og hegemoni.

Når det gjeld hegemoni, var det eit ord eg vart undervist om i norsk-timane på gymnaset, fyrst på 1980-talet … Det er eit tap av hegemoni dersom t.d. Den norske kyrkja må slutta å ha skulegudstentester. Det er òg eit slags hegemonitap at dei sosialistiske partia ikkje lenger er åleine om å ha politiske mønstringar på 1. mai. Og so bortetter. Ein måte å skapa domenetap på, er ved å byrja reisa spørsmål ved ein ting dei fleste tek for gjeve — rett og slett det å få dei som sit med makta til å måtta grunngje kvifor det skal vera slik og slik.

Doxa er eit uttrykk serleg Jan Inge Sørbø  har drege fram dei seinare åra — t.d. i ein artikkel om «Det liberale dilemma» i Morgebladet frå 2005. Doxa kan tolkast som eit ord som tyder «dominerande oppfatningar/dominerande syn». Doxa ligg i tyding nokso nær «politisk korrekt». Eit doxa er spørsmål det ikkje vert sett spørsmålsteikn ved, eller gjerne heller eit prinsipp ein må — de facto — godta for å kunna få gjort noko innanfor eit visst system.

Mange av dei høgreradikale partia i Europa er — for å skapa eit nytt ord — hyperdoxe: Dei er kjempe-politisk-korrekte. Dette byggjer eg på Cas Mudde, ein forskar journalistane Gunnar Thorenfeldt og Astrid Meland drog fram rett etter 22. juli. (Hint: Mudde meinte A.B.B. måtte vera ein einstøing og eit psykologisk tilfelle.)

Mudde gjev i artikkelen «Den populistiska radikalhögern: En patologisk normalitet» ein analyse som går ut på at høgrepopulistiske parti:  

  1. står for «en radikal variant av konventionella värderingar»  
  2. og at «populistiska radikalhögerpartier [er ein slags] rengörare, som söker rentvå [= reintvetta/reinvaska] "en ideologi som de etablerade partierna har förrått eller spätt ut", snarare än profeter "som skapar en ny ideologi"». 

Sett i ljos av Sørbø si tolking av doxa-uttrykket, so viser Mudde oss koss dei høgrepopulistiske partia — ein kunne ha sagt: for å få makt — har godteke ei hel rekkje med politisk korrekte postulat og synsmåtar, og at dei skil seg frå mainstream-partia berre ved at dei dreg desse postulata endå lenger enn det som vert rekna for god takt og tone.

Mudde er interessant fordi han ikkje fylgjer det vanlege mønsteret når det gjeld analyse av høgrepopulistiske parti — eit mønster som går ut at folk vert høgrepopulistar mest fordi dei er ute av stand til å forsona seg med at samfunnet er i endring. Med andre ord: Slike folk er på ein måte litt sjuke — eller feige. Den vinkelen legg altso ikkje Mudde på det.

I ein annan artikkel snakkar Mudde om verknaden av «politisk korrektheit» her i Norden når det gjeld når det gjeld synet på innvandring

  • «Second, most everyday citizens in these countries self-identified as tolerant, and would in any case self-censor where this was felt necessary; but in addition, their elite had a special weapon in its struggle to keep politics "politically correct" – conformity. After all, northern Europe is as well known for its conformity (which traditionally includes a high trust in state actors and institutions) as for its tolerance. The often genuinely pro-multicultural elites were able to keep the immigration issue off the agenda, because the most intolerant people were also the most conformist (this is shown in the case of the Netherlands by Paul Sniderman & Louk Hagendoorn, When Ways of Life Collide: Multiculturalism and Its Discontents in the Netherlands (2007).»

Eller på norsk: «dei ofte genuint pro-multikulturelle elitane var ofte istand til å halda immigrasjonssaka utanfor agendaen fordi dei mest intolerante folka òg var dei mest konforme». Denne analysen er nesten endå meir interessant enn Mudde si analyse av dei høgrepopulistiske!

Tilbake til knebling og stempling …

Knebling og stempling pågår — medrekna mot høgresida. Mudde viser dette. Interessant nok viser Georg Johannesen ofte det same. Og den som er interessert i å vinna eit ordskifte, bør studera kva knebling og stempling er og koss det artar seg.

Men høgresidesynspunkt er ikkje dei einaste som vert møtte med knebling og stempling: Å gjera rikspolitisk karriere i Noreg som NATO-motstandar, trur eg er noko nær umogeleg dersom ein har dette til fanesak. SV er det beste dømet på dette. Og endeleg vil nokon setja  spørjeteikn ved om det at ein er redd for å seia meiningane sine er det same som at ein er knebla og stempla? Kanskje ein berre er feig? Og skal det ikkje kosta noko? Etc.

Ofte er det truleg ikkje so interessant eller viktig å koma trekkjande med påstandar om stempling og knebling. Aller minst dersom ein berre vert møtt med lått og latterleggjering.

Men det at ein vert møtt med lått, latter, hån og ironi, treng jo ikkje tyda at det er dei som ler som har rett. Det kan  ogso berre vera det at ein berre ikkje har evne eller kunnskap til å få sagt det ein eigenleg gjerne skulle ha vilja fått fram.

Poenget med eit ordskifte — med å vera ein retorikar som framfører argument og idear — må vera å få til noko. Å koma med kritikk av motstanden og motstandarane, kan i so måtar vera på sin plass, men må vegast opp imot det å argumentera for dei eigenlege måla ein har.

Problemet er at det ofte ikkje er slik at verda tek ein i mot med opne armar berre fordi ein seier noko som er sant. So på eitt eller anna tidspunkt er det naudsynt å byrja konsentrera seg mest om dei som tek imot — for di dei skjønar kva ein seier — enn om dei som ikkje tek imot.

Svar

Bli med i debatten!

Skriv gjerne ditt synspunkt! Du må være registrert med fullt navn, og innlogget for å delta. Sett deg inn i retningslinjene. Brudd på dem kan føre til utestengning.
Vennlig hilsen Alf Gjøsund, religions- og debattredaktør Vårt Land

Skriv kommentar
Kommentar #1

Geir Rune Larsen

2 innlegg  3811 kommentarer

Publisert rundt 5 år siden

Takk for ett meget bra innlegg om dette viktige tema, håper at også stemple og kneblemester Gule også får med seg dette..

Svar
Kommentar #2

Rune Tveit

40 innlegg  3994 kommentarer

Publisert rundt 5 år siden
Geir Rune Larsen. Gå til den siterte teksten.

håper at også stemple og kneblemester Gule også får med seg dette..

og dermed ble også du stråmann og stempler

Svar
Kommentar #3

Geir Rune Larsen

2 innlegg  3811 kommentarer

Publisert rundt 5 år siden
Rune Tveit. Gå til den siterte teksten.

og dermed ble også du stråmann og stempler

forklar..?

Nå har jeg voktet meg vel med å bruke stigmatiserende uttrykk, men i Gules tilfelle er det helt oppe idagen, og han ser det som sin "rettighet" å bruke slike uttrykk..

At jeg nok kan ha brukt ordet  venstreradikal for å forklare hvem jeg ønsker å meddele mitt budskap, forklarer også mitt ståsted som konservativ. Uten at jeg derved føler meg som en stempler og knebler av den grunn..

Svar
Kommentar #4

Hermod Herstad

0 innlegg  6808 kommentarer

Indre stemme?

Publisert rundt 5 år siden
Geir Rune Larsen. Gå til den siterte teksten.

Takk for ett meget bra innlegg om dette viktige tema, håper at også stemple og kneblemester Gule også får med seg dette..

Du la aldri merke til en bitte, bitte liten indre stemme som forsøkte å fortelle deg at kommentaren din kanskje ikke var helt i det ellers gode innleggets ånd? :-)

Svar
Kommentar #5

Geir Rune Larsen

2 innlegg  3811 kommentarer

Publisert rundt 5 år siden
Hermod Herstad. Gå til den siterte teksten.

Du la aldri merke til en bitte, bitte liten indre stemme som forsøkte å fortelle deg at kommentaren din kanskje ikke var helt i det ellers gode innleggets ånd? :-)

nei faktisk ikke.

Jeg hadde Gules rettighetsbaserte kneblerett friskt i minne fra en annen tråd som innleggets forfatter henviste til lenger oppe..

Svar
Kommentar #6

Leif Halvard Silli

68 innlegg  589 kommentarer

Dagsorden — og andre tvieggja sverd

Publisert rundt 5 år siden

Takk for god mottaking av innlegget. 

Eit anna verkemeddel ein ofte talar om i samfunnsordskiftet,  er det å setja dagsorden. Altso: Det å definera kva det er me skal diskutera.

Å setja dagsorden er på ein måte det motsette av stråmanns-verksemd. For medan ein stråmann er ein måte å freista å vri debatten, so er ein dagsorden noko som freistar å definera grenser og råmer for debatten — ein måte å tygla debatten på. Gode ordskiftereglar kan hjelpa til med å avdekkja — og avvisa — stråmenn.

Men frå ein annan synsstad, kan stråmenn og dagsordenar like gjerne vera to sider av same sak: Dersom det berre er politisk korrekt å diskutera «tema X», so kan ein — når «tema Y» kjem opp — freista, med ein stråmann, å vri debbatten til like vel å handla om «tema X».

Ein stråmann kan sjå ut som ein fordekt måte å vri debatten på. Medan det å visa til ein dagsorden kan sjå ut som ein meir open måte å utøva kontroll på.

Å ha kontroll med dagsordenen, kan vera ein måte å styra — so vel som å kvela — ein debatt på.

Ein av dei viktigaste måtane å driva med stempling på, er ved å syta for at ein sjølv vert stempla. Altso, ved både å leva slik og å ytra seg slik, at ein vert oppfatta som eit godt og ansvarleg menneske. So klårt kan ein stempla seg negativt òg …

Alle ordskifteanalysar — alle påvisingar av bruk av knep og andre ting — kan til sjuande og sist peika attende å den som kjem med kritikken. Retorikk-kritikk er eit tvieggja sverd. Å påpeika bruk av hersketeknikk er ein hersketeknikk. Eller som eg las i eit nynorsk tidskrift ein gong: Denne tanken har eg teke frå ein annan samanheng og plasssert i min eigen … Med andre ord: Det er ikkje fullt ut mogeleg å ikkje vri litt på argument. Me må vel vri litt, og dermed risikera stråmannstemplet, for å i det heile kunna debattera?

At eit spørsmål ikkje vert gjort til tema, kan koma av elefanten i romet: Dei som vurderer å røra ved elefanten, let vera å gjera det fordi dei ser at dette er umogeleg utan at dei sjølve kjem med i dragsuget. Eller korleis kunne Stortinget laga den stortingspensjonen som dei gjorde? Kvifor var det ikkje kritikk før Riksrevisjonen slo til? Kanskje det var fleire som visste/forstod, men fann det for kostesamt å seia ifrå — med di dei såg at òg deira eigne partifolk kom til å hamna under kniven?

Men dette med dei personlege kostnadene, treng ikkje vera den usynleg elefanten i romet — det kan like gjerne vera eit ope argument. Soleis,  når temaet innvandring kjem opp, so kan t.d. helseministeren eller statsministeren peika på at landet treng helspersonell og at me difor lyt ha sterk innvandring.

Til dette kan ein svara at Noregs liberale abortpolitikk er med å syta for både den kjempehøge innvandringsprosenten i Oslo-skulane, so vel som det høge innvandringsprosenten.

Men dersom ein kjem med ein slikt synspunkt, so vert ein straks råka av ulike former for stempling og knebling. Og det er heller ikkje eit synspunkt som dei høgrepopulistiske er serleg mottakelege for.

Svar
Kommentar #7

Morten Christiansen

17 innlegg  10265 kommentarer

Publisert rundt 5 år siden
Leif Halvard Silli. Gå til den siterte teksten.

Men dersom ein kjem med ein slikt synspunkt, so vert ein straks råka av ulike former for stempling og knebling.

Det kan også være slik at det faktisk er en ganske horrribel ting å si og at det er helt normalt å reagere. Du forsøker hele tiden å få aksept for meninger ved å gjøre andres meninger uakseptable. Du kaller andres argumenter knebling, sette dagsorden, stråmen, mens din egen bruk av de samme teknikker antagelig ikke oppfattes av deg selv som det samme.

Ønsker du at jeg skal si at det er helt greit at du skal si at andre skal la være å ta abort selv om man mener det er det beste, slik at vi får en mindre andel innvandrere i befolkningen? Jeg synes ikke det er en grei ting å hevde. Det er ikke stempling, det er ikke en stråman. Det er ulike meninger som blir yttret.

Svar
Kommentar #8

Leif Halvard Silli

68 innlegg  589 kommentarer

Kva eg prøver på

Publisert rundt 5 år siden
Morten Christiansen. Gå til den siterte teksten.

Du forsøker hele tiden å få aksept for meninger ved å gjøre andres meninger uakseptable. Du kaller andres argumenter knebling, sette dagsorden, stråmen, mens din egen bruk av de samme teknikker antagelig ikke oppfattes av deg selv som det samme.

Eg prøver i det ovanståande — tilliks med i innlegget «Snik-islamering — og 22. juli» — å spreia medvit om vilkora for debatt. Ettersom det er snakk om medvit — altso opplysning — so har eg eit ynskje om å opplysa alle partar. For etter mitt syn treng alle partar slik opplysning. Vonaleg kan dei fleste vera samde i det — på same måte som dei fleste meiner at det har føremon av å ha demokrati.

Når eg i det ovanståande snakkar om koss det å driva med kritikk av debattvilkora er eit tvieggja sverd, so seier det seg sjølv at eg skjønar — veldig godt — at det som har med knebling, dagsorden, stråmenn — og i det heile: diskusjons- og hersketeknikkar — ikkje berre er knytt til ei sida eller eit visst syn. Det er istaden fenomen som ikkje er til å koma ifrå. Kritikken/Analysen gjeld med andre ord og meg sjølv.

So du tek feil når du hevdar at eg meiner det, per se, skulle vera ulegitimit å kritisera meg for slike ting. Dersom du meiner at det, for din kamp, er viktig å kritisera meg fordi du t.d. måtte meina at eg  fører ein ufjelg debatt, so kan du kanskje, i det ovanståande, få hjelp til å vurdera om du burde setja deg til med høneplukkking i lag med meg — eller om du heller vil føra kampen din på andre måtar, eg kan ikkje svara for kva som er best for di sak.

Eg lovar ikkje på noko vis å avstå frå knask og knep. Men eg prøver likevel, i det ovanståande, å — på lengre sikt — «få aksept for meninger». Metoden min er at eg prøver å føra ein sakleg debatt. Eg prøver å framstå om tilrekneleg og ansvarleg. Og freistar å leggja stein på stein med sannferduge argument. Eg prøver å vera logisk — få lesarane til å tenkja: Når du tenkjer slik, kvifor tenkjer du ikkje ogso slik?

Eg vonar at den merkelappen eg med dette kanskje kunne setja på meg sjølv, skal vera til hjelp for meg når eg driv og fremjer det eg har av standpunkt.

Svar
Kommentar #9

Leif Halvard Silli

68 innlegg  589 kommentarer

Barn på strå

Publisert rundt 5 år siden
Morten Christiansen. Gå til den siterte teksten.

Ønsker du at jeg skal si at det er helt greit at du skal si at andre skal la være å ta abort selv om man mener det er det beste, slik at vi får en mindre andel innvandrere i befolkningen? Jeg synes ikke det er en grei ting å hevde. Det er ikke stempling, det er ikke en stråman. Det er ulike meninger som blir yttret.

«slik at vi får en mindre andel innvandrere i befolkningen»

Dette er ein veldig typisk stråmann, gode Morten: Du teiknar eit bilete av det eg sa og tek deretter avstand frå dette biletet. Hadde du i det minste idst å gjera greie for ditt syn fyrst, so kunne me gjerne ha kome nærare einannan.

Til orientering: Eg er so klårt ikkje samd med Annikken Huitfeldt i alt ho står for, men eg tykkjer det er veldigt flott når ho fortel at ho ‹«Fikk råd fra min mor om å vente med barn» … det vil jeg ikke viderebringe til neste generasjon›. Det må eg seia er god og ein rettkomen kritikk av foreldregenerasjonen — og det er ikkje fyrste gongen eg høyrer henne seia dette. Dette ligg henne — som det ligg meg — på hjarta!

Trur du ho seier dette mest til våre nye landsmenn? For å ikkje driva for mykje katt og mus, so trur eg ho seier det mest til sin eigen generasjon. Og ho — som eg — høyrer til dei mest talrike etterkrigskulla i landet. Det er iallfall klårt at det hadde vore fleire nordmenn i Oslo-skulen dersom Huidtfeldt sitt råd hadde hatt tilbakeverkande kraft … Mindre innvandring kunne tankane hennar òg ha ført til — utan at det er det som er sjølve målet med det ho seier. Eg er lei for det, men slik er det.

Svar

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere

Siste kommentarer

Njål Kristiansen kommenterte på
Forsone seg med 22. juli
rundt 5 timer siden / 1174 visninger
Kåre Kvangarsnes kommenterte på
Polariseringens pris
rundt 5 timer siden / 155 visninger
Georg Bye-Pedersen kommenterte på
Forsone seg med 22. juli
rundt 6 timer siden / 1174 visninger
Oddbjørn Johannessen kommenterte på
Polariseringens pris
rundt 6 timer siden / 155 visninger
Randi TunIi kommenterte på
Er Gud urettferdig - tier Gud i dag - skjuler Gud seg?
rundt 6 timer siden / 183 visninger
Knut Nygaard kommenterte på
Polariseringens pris
rundt 6 timer siden / 155 visninger
Kåre Kvangarsnes kommenterte på
Polariseringens pris
rundt 6 timer siden / 155 visninger
Asbjørn E. Lund kommenterte på
Intelligent Design kontra darwinisme
rundt 7 timer siden / 6189 visninger
Njål Kristiansen kommenterte på
Forsone seg med 22. juli
rundt 7 timer siden / 1174 visninger
Georg Bye-Pedersen kommenterte på
Forsone seg med 22. juli
rundt 8 timer siden / 1174 visninger
Hermod Herstad kommenterte på
Forsone seg med 22. juli
rundt 8 timer siden / 1174 visninger
Les flere