Hallvard Jørgensen

Alder: 36
  RSS

Om Hallvard

Stort sett inaktiv profil.

Følgere

Store høvding skviser litt hardere

Publisert 11 dager siden

Vestleg politikk garanterar marknadskreftene innpass, med mål om å auke velstand og sikre fred. Står ein i fare for å gjere marknaden om til religion?

Eit tankeeksperiment. Sett at all masseprodusert elektronikk vart borte frå samfunnet. Ingen smarttelefonar, ingen streamingtenester, ingen spel og underhaldning. Set vidare at det i samfunnet vart iverksett «shoppingfri». Alle butikkar og kjøpesenter vart stengte, utanom dei butikkane som selte det mest nødvendige av matvarer, klede, utstyr o. l. Desse kunne ha ope, sei, éin dag i veka. Korleis ville livet og samfunnet no vore å leve i? Eller spurt annleis: Ville ei slik utvikling på sikt representert ei betring eller ei forverring av livskvalitet og livsmeining?

Politikken støtter opp

Marknadskreftene ville nok seie: «Det vil naturlegvis vere ei forverring! Di meir utval av varer og tenester; di meir nyting og forbruk; di meir effektivitet og informasjonstilgang: Di betre er livet. Dette er vel opplagt!»

Det som imidlertid også har vorte særleg tankevekkande for meg, er at rådande politisk ideologi faktisk også i mykje vil støtte opp under ein slik marknadsorientert tenkemåte. Dette var noko eg vart klar over då eg studerte historie. Eg såg at venstre- og høgresida i politikken i moderne tid har tenkt ulikt om visse ting. Til dømes har dei vore usamde om graden av statleg regulering av marknaden, eller om korleis rikdom skal fordelast i folket. Det dei likevel båe har vore samde om, er å støtte opp under marknad, industrialisering, produksjon, handel, økonomisk vekst. Målet har då, forståeleg nok, vore å auke økonomisk velstand og statleg velferd. Og denne orienteringa har faktisk berre vorte forsterka fram til i dag.

«Mammon» som religion

Det er lett å sympatisere med det tverrpolitiske historiske arbeidet imot fattigdom, arbeidsløyse og ufred. Men dagens globale, moderne forbrukssamfunn drivast faktisk også for ein stor del av ganske andre mål og prioriteringar. Nokre sosiologar vil jamvel hevde at marknadskreftene tek over stadig meir av «livsverda» vår, og i praksis blir ein slags religion, ei tilbeding av «mammon». (Jf. sosiologar som Jürgen Habermas og Eugene McCarraher). At denne «grenselause» marknadskulturen ikkje er god for kloden, blir meir og meir klart. Men er den då bra for oss menneske, slik marknaden sjølv hevdar? Her er det ikkje alltid så lett å sjå klart, i dagens samfunn.

Meditasjon

I overskrifta refererer eg til den kjente «nasjonalhiten» «Splitter pine», av bandet DumDum Boys. Dei peikar på stresset i eit moderne profittorientert samfunn. Og det er eit godt poeng som ein også finn i kyrkja sine tradisjonar. Både Jesus, ørkenfedre, kloster og retreat-rørsler har vektlagt det å «trekke oss unna til ein aude stad for å kvile oss litt.» (Markus 6). I meditasjonen ryddar ein vekk alt støyande og unødvendig, og kjem i kontakt med seg sjølv og med røyndomen. Så kan ein søke å få eit klart indre og ytre blikk, og sjå samfunnet utanfrå. Slik skulle dessutan også kyrkja og gudstenesta i dag vere, meiner eg. Altså ein stad der ein kan finne rom for det djupe, og få både trøyst og inspirasjon og rettleiing til kvardagslivet i kulturen.

Smertefullt tomrom

Det er vel også det tankeeksperimentet ovanfor skildrar: Eit meditativt avbrot. Men om slike avbrot er sunne, så er dei ikkje nødvendigvis enkle. Sjølv trur eg at tankeeksperimentet, om det faktisk vart gjennomført, ville vise at forbruk og marknad i dag til dels fungerer som ein slags rus som dekker over eit stort og smertefullt tomrom og kaos i kulturen. Og det springande punktet er kva som i staden skulle fylle dette tomrommet. Her kan neppe marknaden i dag by oss mykje visdom, og politikarane i dag treng også støtte og rådgjeving.

Men også kyrkja, for sin del, treng visdom, for å unngå å gjere dei same feil som tidlegare har vorte gjort. Det er grunn her, igjen, til å minne om Pave Frans sin håpsvisjon «Laudato Si». Her peikar han, på felleskyrkjeleg og felleskulturelt vis, både på kva feilsteg kulturen har teke, kva tradisjonar som kan hjelpe oss vidare, og kva arbeidsmetodar som kan vere gagnlege. Ikkje minst understrekar han at «den moderne krisa» er omfattande og universell, noko som medfører at alle «med god vilje» treng å finne saman i dialog og samarbeid, for ein god veg vidare.

Gå til innlegget

«Og kjenna at vi er i slekt med jorda»

Publisert 3 måneder siden

I moderne tid har naturen gjerne vore sett som ei maskin ­eller eit urverk. I dag kan vi sjå at slike bilete er uansvarlege og ­utdaterte. Kva metaforar kan vi då bruke?

‘Naturen er min katedral’. ­Dalai Lama skal visstnok ein gong ha sagt at nordmenn var flinke til å meditere. Korleis kunne han seie det? Det er jo ikkje nett så ofte ein ser nordmenn sitje i djup konsentrasjon med auga att. Nei, men det Dalai Lama tenkte på, var at nordmenn ofte er å finne ute i naturen. Og der, meinte han, kom nordmenn inn i eit meditativt sinne­lag. Vi kjem nærare oss sjølve, nærare røyndomen.

Og nærare Gud? Mon det. Eg kjenner ein vis, eldre mann. Han er stundom å sjå i kyrkja. Eg spurde han ein gong om kva han tenkte om Gud. Han sa: «Vel, eg ­tenker ikkje så mykje på Gud. Men i ­naturen, der kjenner eg meg nær Gud. Naturen er min katedral.» Eg visste ikkje heilt kva eg skulle tenke om dette, kan eg hugse. Hadde han eigentleg gjeve eit «ortodokst» og «akseptabelt» svar?


Gud i naturen?

Nokre vil sikkert ­tykkje at denne uvissa som eg hadde, var ­overraskande – Bibelen er trass alt full av tekstar om Guds verke i ­naturen. ­«Himmelen forkynner din herlegdom». Men så enkelt har det nok ikkje vore i ­moderne protestantisme. Luther og ­pietismen la sterk vekt på tema som synd, nåde, kross, frelse. Men vekta har vore mindre på tema som skaping, ­«logos-kristologi», naturmystikk, kropp og anna. Mange sjølvmedvitne protestantar har vore redde for at tale om «Gud i naturen» er uttrykk for «liberalteologi», «allmennreligiøsitet» eller «panteisme».

Den generelle ­samfunnsutviklinga ­høyrer også med i biletet. Etter som ­vitskap, industrialisering og marknads­kapitalisme utvikla seg i moderne tid, vart naturen i aukande grad sett på som «nøytral, død materie». Gud var ikkje å finne i «maskina», i «urverket». Mange kristne aksepterte denne «metafysikken», og responderte så å seie med å meine at Gud heller var å finne i ord og sakrament, eventuelt også i indre erfaringar. Det vil seie i alle høve innanfor kyrkja sine fire veggar, og «under kontroll».


Endra verdsbilete.

I dag har ­bileta ­endra seg. Kva no enn naturen er, så er han ikkje «død materie». Heller er han ­mysteriøst, dynamisk, komplekst liv. ­Mange forskarar talar jamvel, med ­utgangspunkt i gresk mytologi, om jord­kloden som «Gaia». I alle høve blir vi i vår tid kalla til større ærefrykt for skapar­verket, til å leve meir i harmoni med naturen – men også til å kjenne våre eigne djupe behov og våre eigne sårbare grenser.

Kort sagt: Vi er kalla til å bli meir som Adam og Eva i skapingssoga – dei som samstundes var både underordna ­skapningar forma «av jorda», og verdige medskaparar med «livsens ande» i seg. Eller som Aslaug Låstad Lygre ein gong skreiv det så godt, i sin song om «sumarnatta»: «Og kjenna at vi er i slekt med jorda, med vinden og kvite sky.»

Men forteljinga om Adam og Eva seier også at «Gud vandra mellom dei» i hagen. Kan vi seie det same om Guds nærvære i det skapte, rundt oss? Har vi eit slikt gudsbilete? Nokre teologar vil jamvel tale om skaparverket som Guds «inkarnasjon» eller som eit sakrament der både det guddommelege og det skapte kontinuerleg er sameina. Bør lutherske kristne eigentleg også tale slik? Ein kan undrast.


Å ause frå truskjeldene

I den ­katolske kyrkja på 1900-talet vart det tala om både «ressourcement» og «aggiornamento.» Kanskje er noko slikt mogleg også på det området eg har tala om her. Altså, å ause friskt vatn frå truskjeldene, særleg dei kjeldene som har å gjere med den tre­einige Gud som opphav til den ­dynamiske eksistens, harmoni og energi i skapar­verket. Og: Å samstundes vere i ­kontinuerleg dialog, både med sunne og meiningsfulle økumeniske tradisjonar, og med samfunnet og problemstillingane som oppstår i det.

«Naturen er min katedral», sa min ven. Det er ein type poesi, ein type metaforikk, som opnar opp for mysteriet i det naturlege. Jo – eg tykkjer det var både godt og verdig sagt.

Gå til innlegget

Vi som elsket Amerika

Publisert 3 måneder siden

Å vere norsk er også å vere under sterk påverknad frå amerikansk kultur. Bør det vere slik?

Då eg vaks opp, var USA noko veldig kult. Frå vi var born, såg vi amerikansk TV og film, las amerikanske teikneseriar, høyrde på amerikansk musikk, spela japansk-amerikanske TV-spel. Det var Donald Duck, Turtles, «Arnold» og ZZ Top. I matvegen gjekk det også ofte i amerikansk: Fast food, Cola, snacks og søtsaker. Som ung vaksen lengta eg etter å besøke USA. Det vart fleire spennande og opplevingsrike turar til New York og omegn. Den amerikanske kulturen vart ein sterk del av mi eiga sjel, på godt og vondt.


Eit land i krise

I dag, når eg kjenner historia betre, så veit eg at denne sterke kulturelle påverknaden frå USA særleg skriv seg attende til tida etter andre verdskrigen. Noreg vendte då andletet mot vest. Dette skjedde ganske medvite, om enn noko motvillig. Vi trong økonomisk og militær stønad frå USA. Til gjengjeld skulle vi opne marknadane våre for amerikanske varer og amerikansk kultur. Kanskje var dette ei fornuftig vurdering den gongen. Men i dag …?

Det er rimeleg å seie at USA for tida er eit land i djup krise. Krisa kjem framfor alt til uttrykk i den politiske situasjonen, med svekka demokratiske institusjonar og prinsipp, ei realitystjerne som president, usanningar i media, maktkonsentrasjon hjå dei rikaste, mislukka krigføringar på falskt grunnlag. Men reint sosialt og kulturelt slit USA også, mellom anna med mykje fattigdom, einsemd og smerte. (Sjå til dømes Harvard-professor Robert Putnam sine studiar «Bowling alone» og «Our kids»). I nyhenda kan ein nærast dagleg høyre om masseskytingar; så langt i 2019 har det vore 297(!) av dei.  


Ein avgrensa tradisjonsarv

Kva har gått gale? Kva er rotårsakene til det som no skjer i USA? Den kanskje beste faglege utgreiinga av desse spørsmåla, gjev den amerikansk-jødiske sosiologiprofessoren Morris Berman i sin «Why America Failed»-trilogi. Hans hovudpoeng er dette: USA som «idé» sprang ut av ein svært avgrensa del av den vestlege tradisjonsarven. USA vart bygd på ideal om moderne demokrati, kristen protestantisme, sosial individualisme og framfor alt økonomisk marknadskapitalisme.

Men andre kulturtrekk vart ofte neglisjerte, anten medvite eller umedvite: Gresk-romersk og jødisk-kristen arv; katolisisme og ortodoksi; tradisjonar for handverk og kunst; teknologikritikk; høgkultur; djup spiritualitet; naturkontakt; fagforeiningsarbeid; sosiale velferdsordningar; tradisjonar for næringsrik og god mat. «A nation of hustlers» har USA treffande vorte kalla. Men eit folk kan ikkje på sikt ha «fri marknad,» forbruk og rå konkurranse som sine livskjelder.


Indre og ytre reise

Sosiologen Berman peikar på at «vanlege folk» som er under sterk påverknad frå amerikansk kommersiell og individualistisk kultur, vil måtte trenge å gjere ei reise. Anten ved å fysisk flytte til eit landområde med ein rikare og djupare og meir godarta kultur. Eller ved ei indre reise, lik den ein finn att i dei historiske klosterrørslene. Det vil seie: Leve livet sitt i ein samanheng, eit fellesskap, som kultiverer dei verkeleg djupe og viktige tinga i livet. Og som samstundes vernar mot dei skadelege og overflatiske tinga.

Det er godt når den kristne kyrkja er med på å spele ei slik rolle. Det vil seie: Når ho forvaltar og ber fram godarta og rike sider av vår kulturhistorie og kulturtradisjon. Når ho er ei motvekt mot «mammon», og hegnar om det som verkeleg er verdt noko. Når ho er med på å binde saman, skape fellesskap, søke fred, verne om dei sårbare.

Gå til innlegget

Monopol på livsrettleiing?

Publisert 4 måneder siden

Er kyrkja sin visdom eigentleg meir sann og verdifull enn den visdomen ein kan finne andre stader?

Korleis skal livet levast? Korleis kan eg vere eit heilt menneske, bli til velsigning for andre, nå mine livsmål? Korleis finn eg lukka?

Dette er viktige spørsmål for alle menneske, i alle kulturar, til alle tider. Men dei er kanskje særleg viktige for unge menneske som i dag veks opp i ein flytande og ustabil kultur. Unge menn høyrer på «sjølvhjelps»-podcastar med Jordan Peterson og Joe Rogan. Jenter les «influenser»-bloggar som tek opp mangt av tema og gjev råd. Mange har vanskar med å finne vegen.

Sile av myggen

Kan kyrkja vere med på å gje sunn livsrettleiing for unge menneske i ein slik kultur? Og vere med i dialogen som vi ser utspelar seg i dei nemnte foraa? Til dette vil eg svare: Ja, men det må gjerast med vit og forstand – med visdom. Det er grunn til å poengtere dette. Stundom kan ein høyre kristne som uttalar seg som om det å få eit rett og godt liv, er ei enkel sak: Alt som trengst er å lese Bibelen, forstå den, og leve etter den. Då vil alt gå rett og bra, skulle ein tru.

No er det sant at Bibelen verkeleg er ei essensiell kjelde for både menneskeliv og kultur. Og den rettleiing som fremjast i kjærleik, vil skjule ei mengd med synder, som skrive står. Og likevel: Det går ingen enkel og uproblematisk veg direkte frå historiske tekstar til menneskeliv. Den som freistar å halde fast på denne vegen, står faktisk i fare for å ende opp på måtar som Jesus skildrar i sin kritikk av farise-arane, i Matteus 23. Han talar om «blinde rettleiarar»; om å «leggje bører på andre»; om å «sile av myggen og sluke kamelen.»

Salomos ordtøke

Nei – dette livet krev mykje visdom. Og dette har dei fleste store kulturelle og religiøse tradisjonar erkjent, både i aust og vest. I vår norske samanheng kan vi tenke på Håvamål. Frå Bibelen kan vi tenke på Salomos ordtøke. Visdom er på sett og vis det vi som menneske treng for å leve godt i og med ein stor og mysteriøs og spenningsfylt og kompleks og dynamisk røyndom.

Og kvar kan vi finne slik visdom, slik rettleiing for livet? Har kyrkja eigentleg nokon privilegert tilgang til denne visdomen? Mon det. Jesus var kjent for å vere ein stor visdomslærar – eit menneske med særleg innsikt i mysteria. Men var dette eigentleg ei innsikt som berre Jesus hadde, og som var totalt ukjent og utilgjengeleg for andre? Eller er det heller noko som vi finn i sterk grad hjå Jesus og tradisjonane rundt han, men som vi også kan finne mange andre stader? Og skal vi eigentleg rekne Jesu visdom som «ferdigtolka» og tidlaust relevant? Eller treng den kanskje, som all annan visdom, å bli aktivt og kontinuerleg tolka av eit kreativt fellesskap?

I heile skaparverket

Paulus omtalar Jesus og hans livsgjerning som «Guds visdom i verda». Men dette uttrykket «Guds visdom» har også sin særlege bakgrunn. I gresk og jødisk tradisjon er «Guds visdom» å forstå som Guds skapande og kreative gjerning i verda. Den skjer overalt, til einkvar tid, i heile skaparverket. Og vi kan opne oss opp for denne visdomen når vi opnar oss for verda – i vår eigen aktivitet og kreativitet og utfalding og kjærleik. Slik altså Jesus på ein særleg måte var open for nettopp denne visdomen.

Etter ei slik forståing kan ein seie at den gode visdomen i kyrkja, Bibelen, Jesu liv og forkynning – og den gode visdomen i podcastar eller bloggar eller kva det skal vere – alle djupast sett har den same kjelda, og det same målet. All slik visdom treng å kontinuerleg brytast og prøvast – også inne i kyrkja. Og ofte vil det vere tilfelle at visdom som finst utanfor kyrkja og Bibelen, er naudsynt for å kunne utfalde seg sunt som menneske. Men kyrkja vil meine å forvalte «Guds visdom» i ei særleg openberring, og med fellesskap, ritual og tradisjonar som kan gjere det mogleg å leve denne visdomen ut.

Gå til innlegget

Open for alt ikring

Publisert 6 måneder siden

Kanskje treng ein ikkje alltid å snakke om kjensler. Men er det tilrådeleg å leve utan nær kontakt med sitt indre liv?

‘Nordmenns kjensleuttrykk er underfundige og dempa. Ikkje vis negative kjensler, og i alle fall ikkje aggresjon. Du kan vise positive kjensler, men ver varsam. ­Kropprsrørsler er ikkje tillatne,­ ­heller ikkje lyd.» Det skriv Julien S. ­Bourrelle i «The social guidebook to Norway», ei lita bok fylt med strek-teikningar og humoristiske innsiktar om nordmenn.

Eg trur Bourrelle set ord på noko reelt ved nordmenns kjenslemønster. Men – om dette er tilfelle, er det i så fall eit problem? Treng vi å uttrykke kjenslene våre, og kanskje jamvel å snakke om dei? Det var tema i ein artikkel i Vårt Land nyleg, der fagfolka var usamde. («Må vi snakke om døden?», 25. juni).

Det moderne livet

Vi er ulike som ­menneske, det er sikkert. Menn og ­kvinner har også ulike måtar å forholde seg til kjensler på. Men er dette alt som er å seie? Finst her ikkje nokon sunne retningar, noko som er «godt» for eit menneske? Éi side av saka er at det ikkje er så ­enkelt å tenke klart om desse tinga innanfor ­ramma av det moderne samfunn. Ideala her peikar ofte på det effektive, rasjonalistiske, økonomiske, systematiske, teknologiske. Det indre livet har derimot å gjere med det ærlege, sårbare, levande,­ drøymande. Her trengst ikkje stress og nyttekalkylar, men derimot tid, ro og ­eksistensiell tryggleik. Å foreine desse to «livsformene» er ikkje alltid enkelt, eller mogleg.

I alle høve trur eg det er viktig å understreke at det å vere ute av kontakt med det indre livet har ein pris. Og denne prisen kan vere høg. Eg har etter kvart skjøna at det verkeleg er sant og viktig, det som står i Bibelen: «Ta vare på hjarta ditt framfor alt du tek vare på, for livet går ut frå det». Livet går ut frå hjarta. Eg trur Halldis ­Moren Vesaas var inne på noko av dette i sitt dikt «Å vera i livet». Ho sa at sann rikdom er å vere «open for alt ikring, bunden med sterke røter til menneske og til ting.» Men: «Fattig var du om aldri i livet du kjenne fekk at mellom deg og dei ­andre levande straumar gjekk.»

Dei levande straumane

Naturfilo­sofen Stephen H. Buhner, som eg har lært mykje av, skriv ein del om nettopp korleis ein kan bli kjent med desse «levande straumane». Han seier: Når du møter ein ny situasjon, eit menneske, eit fenomen, eit natur­fenomen, eller også kunst og ­musikk, så kan du spørje deg sjølv: «Korleis kjennest dette for meg? Kva seier hjarta mitt?» Så bindast røter til røyndomen, og livets fargepalett kan bli rikare. Eg trur nok at Buhners «metode» her har mykje til felles med klassisk kristen mystikk. For er det ikkje Gud sjølv som er den levande kjelda for alt dette som hjarta vårt kan sanse og erkjenne som godt?

Men som det vart understreka i den nemnte Vårt Land-artikkelen, er det også risiko knytt til det å opne seg opp. Kven veit kva ein kan kome i kontakt med, av krefter og straumar og konfliktar? Kven veit kva som vil skje? Sjølv har eg til dømes noko røynsle med å reise på stille retreat. Eg kan skrive under på at ein slik retreat er sunn og lækjande. Men å konfronterast med seg sjølv kan også vere krevjande. Etter nokre dagar med stillheit vakna eg på natta med levande mareritt.

Kyrkja har makt

I møte med slike indre spenningar treng kyrkja visdom og varsemd. Dei som står på avstand frå kyrkja veit ofte betre enn dei som står nær, kva makt kyrkja faktisk har. Den har makt til å styrke og nære og opne det indre livet – ja, til å skape tru og håp og kjærleik. Men den har også makt til å smadre det indre livet og gjere uoppretteleg skade.

Sjølv gler eg meg kvar gong eg ser at kyrkja i Noreg framviser ei økumenisk og audmjuk ånd, og hentar inspirasjon frå djupe og vise spirituelle tradisjonar.

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere