Emil André Erstad

Alder: 28
  RSS

Om Emil André

Kommunikasjonssjef i Den norske Helsingforskomité. Politikk, bøker og menneskerettar.

Følgere

Prudentia heller enn Fru Justitia

Publisert 3 dager siden

Det er heilt greitt at Fru Justitia er blind, men politikarane kan aldri bli likegyldige.

«Lova må vere lik for alle». Slik er det fleire som reagerer på at heidersfolka Arne Viste og Gunnar Stålsett etter alt og døme må i fengsel.

Det vert sagt at Fru Justitia – rettferdsgudinna i romersk mytologi – er blind. Ho vert ofte portrettert gjennom bilete og statuar med bind for augo, medan ho held ei balansevekt i den eine handa og eit sverd i den andre. Ho symboliserer domstolar, rettsvesen og jus. Ho lyser rettferd.

Likegyldigheit utan grenser

Det var keisar Augustus som introduserte denne skapningen til den romerske gudeverda, kanskje med mål for auget om å få skikk på obsternasige undersåttar. I dag er det mange som ser på lovene slik fru Justitia gjer: Som om lova er ein moralsk storleik som aldri bør utfordrast eller stillast spørsmål ved. Ho ser berre lova, ikkje samfunnet og menneska som lever under lova.

«Norsk lov kan ikkje setjast til side fordi to personar bryt lova med viten og vilje», skreiv Bergens Tidende i ein leiarartikkel førre veke og tok dermed på seg Fru Justitia sitt bind for augo, dei også.

Vel, meir passivt og konservativt kan det neppe seiast. Ta dei lovene du får og hald kjeft, liksom. Likegyldigheit utan grenser. Heldigvis har vi ein stad i dette landet der det er fullt ut lovleg å utfordre lovene, ein stad som til og med lagar lover: Stortinget.

Ikkje godt argument

Det som blir verkeleg absurd er når folk som sit i denne forsamlinga, som får klekkeleg betalt frå fellesskapet for å meine ting, vedta og forbetre lovene våre, latar som om dei ikkje kan gjere noko frå eller til. «Lova må vere lik for alle», er ikkje eit akseptabelt argument frå ein stortingsrepresentant eller statsråd som når som helst kan sette i verk prosessar for å endre lova – og som gjer det i sak etter sak mange gonger i løpet av eit år.

Kanskje burde fleire av dei få auge på skikkelsen som ofte opptrer i par med Fru Justitia, og som har ein meir open livsfilosofi: Nemleg ho som på latin kallast Prudentia.

Ein spegel

Prudentia har for det første ikkje bind for augo. Det er kanskje regel nummer ein for politikarar. Prudentia er personifiseringa av dyd. Karaktereigenskapen som påverkar moralske haldningar og handlingar. Prudentia er også menneskerettane, som ikkje berre er ein del av norsk lov, men også ei haldning til menneske. Ei haldning om at alle menneske har ein verdigheit som må respekterast: Papirlaus eller ikkje.

Ho held opp ein spegel, slik at vi kan sjå oss sjølv i den spegelen og få sjølvbevisstheit. Ingen kan sjå inn i spegelen til Prudentia og halde fram med å vere likegyldige. I den andre handa held ho ofte ein slange, som skal symbolisere visdom og klokskap.

Heldigvis har vi folk som Arne Viste og Gunnar Stålsett som ser i spegelen hennar. Folk som ikkje slår seg til ro med at Fru Justitia er blind, eller som meiner at lovverket vårt til ei kvar til reflekterer forskjellen på rett og gale. Viste og Stålsett har andre moralske autoritetar i livet sitt enn Fru Justitia, som fortel dei at på punktet om arbeidsløyve for ureturnerbare og papirlause menneske, er lova gal.

Moralsk karakter

Ein stat skal ikkje bevisst halde folk utanfor arbeidslivet, slik Norge gjer med dei ureturnerbare og papirlause menneska. I mange tilfelle kan sivil ulydigheit vere naudsynt. Eit demokrati treng også denne forma for trass. Det er ein del av dei måtane makta kan utfordrast på.

Eit demokrati der fleirtalet styrer og alle følger dei demokratiske prosedyrane utan å stille spørsmål, er ikkje nødvendigvis eit sunnheitsteikn. Vi treng også folk som lyttar til Prudentia meir enn Fru Justitia.

Viste og Stålsett må nok uansett i fengsel, fordi nye lover ikkje kan få tilbakeverkande kraft. Kanskje fører det til at politikarane i framtida ikkje vil svare passivt at «lova er lik for alle» når folk vert sende i fengsel for å vise nestekjærleik med medmenneska sine.

Det er lov å vise moralsk karakter. Kanskje fleire av oss kan sjå i spegelen til Prudentia og sjå kva vi ser?

Gå til innlegget

Kor er våre Berlinmurar?

Publisert rundt 1 måned siden

Det kostar ingenting å sei noko fint om noko dramatisk som skjedde for 30 år sidan – med mindre det får konsekvensar for politikken og handlingane i dag.

Sjeldan blir det brukt så fine og store ord som når jubileet for ei historisk hending skal markerast. Slik var det også då markeringa for Berlinmurens fall fann stad førre helg. Det vart brukt ord som «vidtfavnende frihetsutvidelse» og «ideene som demokratiet bygger på». Men kor mykje er orda verdt, viss dei ikkje viser seg att i den praktiske politikken?


Politikar-patos

Det slo meg då eg såg feiringa i Berlin, og korleis nær sagt alle politiske leiarar kom med patosfylte kommentarar om betydinga av murens fall. Kor mykje kosta det desse politikarane å sei desse tinga tretti år etter? Lite. Og kvifor fekk dei det til å høyrast ut som om fridomskampen var ferdig utkjempa då Berlinmuren fall?


Ikkje berre framgang

Erna Solberg skreiv i eit lesarinnlegg i Bergens Tidende med den originale tittelen «Vi kan aldri ta friheten for gitt».

Det er nærliggande å tenke på historia som ei lineær utvikling, frå a til b, der kvart år, tiår og hundreår tar oss nærare eit samfunn med større likskap, meir rettferd og betre levekår. At verda er betre no, enn i går. At det samfunnet som foreldra våre vaks opp i, var verre enn det samfunnet borna våre blir ein del av.

Jo, det er gjerne sant. Samstundes er det heilt usant for mange. Det er framleis millionar av menneske verda over som lever vanskelegare, meir urettferdige og meir brutale liv enn dei gjorde i går, i fjor eller for ti år sidan. Som opplever meir undertrykking, mindre demokrati og færre grunnleggande menneskerettar enn dei gjorde før.


Uighurane

Det er ikkje vanskeleg å kome på eksempel som viser det. På personar som med liv og smerte og erfaring på dagleg basis ser at fridomen aldri kan takast for gitt.

Ta den kinesiske minoritetsgruppa uighurane, til dømes. Dei siste åra har dei opplevd ekstreme menneskerettsovergrep. Overgrepa har tiltatt i omfang og brutalitet, slik at vi må bruke stygge historiske parallellar for å samanlikne dei med overgrep frå fortida. Det er jo ikkje så lett å forstå at det i vår tid framleis fins konsentrasjonsleirliknande «skuleringsleirar» i eit land Norge nyleg teikna frihandelsavtale med.

Kanskje er den kinesiske undertrykkinga av uighurane ein av vår tids Berlinmurar? Kor finn vi oss i forsøket på å rive den ned?


Sentral-Europa

Ta befolkninga i Sentral-Europa. Dei som i tida rundt Berlinmurens fall nedkjempa sine eigne kommunistdiktatur, men som no opplever at illiberale og autoritære politikarar på nytt øydelegg rettsstaten, kveler den frie pressa og knuser opposisjonen. Kva gjer vi for å snu utviklinga? Seier norske styresmakter klart nok ifrå?

Kanskje er den autoritære utviklinga i Ungarn, Polen og Sentral-Europa vår tids Berlinmurar, og kanskje bidreg den til å bygge nye fysiske murar?


Flyktningar

Ta alle dei millionar av menneske i verda som framleis lever liva sine på flukt. Dei som endar liva sine på botnen av Middelhavet eller i fryserommet på ein trailer, fordi mange land har brukt tida etter Berlinmurens fall på å bygge nye murar.

Kanskje er den brutaliserte innvandringspolitikken i mange vestlege land med på å gjere liva til mange menneske vanskelegare enn det Berlinmuren i si tid gjorde med mange menneske sine liv?

Erna Solberg har rett i at vi aldri kan ta fridomen for gitt. Spesielt vanskeleg blir det når politikken land som Norge fører, bidrar til å bygge nye murar. Då blir det endå vanskelegare for folk å ta fridomen for gitt.


Kampen har knapt begynt

Berlinmurens fall var ei hending av stor historisk betyding, utan tvil. Men dei menneska som kraup over muren den kvelden 9. november 1989 tenkte nok ikkje at murens fall skulle bli ei kvilepute for framtidige politiske leiarar. Endå mindre tenkte dei vel at politiske leiarar i framtida skulle finne på å bygge nye murar.

Best sa kanskje den tyske rikskanslaren Angela Merkel det: «Den globale kampen for frihet er ikke over». Nei, den har knapt begynt.

Vi har så lett for å tenke på verdiane demokrati og menneskerettar som noko openbert. Noko sjølvsagt. Noko innlysande.

Ein skal ikkje snakke med mange menneske eller bevege seg langt uti periferien før ein oppdagar at det slett ikkje er sant. Merkel sa at «verdiene som Europa er grunnlagt på, de er alt annet enn åpenbare».

Nokre vil alltid bygge murar. Historia lærer oss at dei ikkje vil vinne, sjølv om dei kan skape undertrykking i generasjonar før dei vert rivne ned.

Gå til innlegget

Den livsfarlege kristennasjonalismen

Publisert rundt 2 måneder siden

Ut med nestekjærleik. Inn med fiendtlegheit. Det er «suksessoppskrifta» bak den polske kristennasjonalismen.

«I Polen dør kristendommen».

Orda kjem frå fader Ludwik ­Wisniewski, og er henta fram i den f­erske Polen-boka til Ingrid Brekke, Aske og diamanter.

Søndag kveld vart det klart at det ­polske regjeringspartiet, Lov- og rettferds­partiet, vann parlamentsvalet. Partiet som er ein tett alliert med den katolske kyrkja i ­Polen, fekk nesten halvparten av stemmene. ­Demonteringa av det polske ­demokratiet kan halde fram på full styrke – med velsigning frå kyrkja.


Kyrkja og regimet

Utbyttingsforholdet mellom kyrkja og regimet er effektivt: Kyrkja får gjennomslag for reaksjonære fanesaker som kamp mot LHBT-rettar og strengare abortlovgjeving. Til gjengjeld får regimet støtte til si sterkt nasjonalistiske og autoritære linje.

Slik appellerer kyrkja dei til mørkaste krokane i menneskesjela – stikk i strid med sitt eksistensgrunnlag. Fader Wisniewski er del av den liberale fløyen i kyrkja, som meiner at utviklinga i Polen har gått for langt. Han meiner den katolske kyrkja står for tett opp til det polske regimet, og at blandinga av katolisisme, patriotisme og reaksjonære fanesaker, er farleg.


Kristennasjonalisme

Livsfarleg– fordi det er denne kristennasjonalismen som drep kristendommen. Også livsfarleg fordi den nører oppunder hat mot minoritetar og annleistenkande. Tanken er at enten er du einig med kyrkja, eller så er du ein fiende. Wisniewski kallar det gift som er forkledd som evangelisering.

Analysen til Wisniewski er ­skremmande treffsikker: «Stadig færre identifiserer seg med kirken. Hva har skjedd? I vår religiøsitet har vi innført et element som er i ferd med å sprenge den: fiendtligheten. Vi er ikke bare infisert av den, men vi har vendt oss til den. Der hvor fiendtlighet holder til, er hatet en borgerrett, for fienden må man ødelegge. Man kan dermed spytte på, spotte og tråkke på mennesker.»


Teikn i tida

Det høyrest kanskje skremmande kjend ut.

Det er likevel lett å sei at Polen er ein annan stad. Eit land med tung autoritær bagasje. Eit land der såra etter andre verdskrig endå ikkje har grodd. Eit land der overgrepa frå det kommunistiske diktaturet som styrte etterpå, framleis gjennomsyrer samfunnet og dei politiske skiljelinjene.

Forfattaren Ingrid Brekke skriv treffande og godt om dette i boka si. Ho meiner at vi ikkje bør sjå på utviklinga i land som Polen og Ungarn berre som post-kommunistiske fenomen, men som teikn i tida. Kanskje viser desse teikna i tida seg tydelegare i land med fersk autoritær historie fordi motstandskrafta der er svakare.


Også hos oss

«Kanskje er det litt som når fattige land går direkte over på mobil­telefoni og hopper over fastnettet, tenker jeg av og til. Øst i Europa er ­tradisjonene så korte at man lettere fanger opp tidens ­trender og dermed kan gi oss andre et frampek mot hva som kommer», skriv Brekke. Ein analytikar ho møtte sa det slik, riktig nok med eit glimt i auget: «Vi har ventet lenge på europeiseringen av ­Polen. Kanskje er det nå vi ser polonisering av Vest-Europa».

Det er jo berre å ta ein rask kikk på ­kristne mediakanalar som Visjon Norge eller Norge IDAG, så finn ein mykje som minner om den polske kristennasjonalismen. Leiar for Tro og Medier, Jarle Haugland, skriv: Det er ikkje mykje som minner om kristendommens ideal i å sparke nedover. Trenden er aukande, også i Norge.


Golvet i katedralen

Den nye forma for kristendom – viss vi i det heile tatt kan kalle den det – spreier seg som eld i tørt gras frå land til land også i Vest-Europa. Der viser nasjonalistiske krefter vilje til å bruke kristne verdiar som eit vern om samfunna sine.

Ronald Fangen, mannen som ­grunnla Vårt Land, tenkte annleis. Kanskje var han prega av si samtid, med dei autoritære rørslene som var i sving i åra før andre verdskrig. I alle fall såg han på dei kristne verdiane som golvet i ein stor katedral, stort nok til å romme alt menneskeleg. Ikkje for å halde nokon utanfor.

Kristennasjonalistane snur heile grunnlaget for kristendommen på hovudet. Dei brukar kristendommen som ein identitetsmarkør for å halde «oss» frå «dei andre».

Det kjem mykje bra frå Polen. Kristennasjonalismen som blomstrar der no, er ikkje ein av dei tinga.

Nestekjærleik må aldri bli erstatta av fiendtlegheit.

Gå til innlegget

Identitets-politikkens ofre

Publisert 3 måneder siden

Det er lite som trugar menneskerettane meir enn haldninga om «oss» og «dei».

Tysdag sykla eg til jobb, slik eg pleier, då eg hamna bak ein syklist som svirra litt kvilelaust frå den eine sida av vegen til den andre. Han såg ikkje ut til å bry seg om bilane bak, og reagerte heller ikkje nemneverdig på mi gjentekne plinging. Eg hadde dårleg tid, og prøvde meg derfor på ein frekk manøver i den tronge passasjen mellom syklisten og nokre bilar som stod parkert. Kamikaze-sykling på morgonkvisten. Akkurat i det eg passerte, virra han tilbake i mi retning, slik at vi nesten krasja. Sjølv om han hadde øyreproppar i øyret ropte vi ukvemsord til kvarandre.


Oss mot dei

Eit par hundre meter lenge nede i vegen måtte eg stoppe for å vente på bussen. Du veit den kjensla, når han du nettopp har krangla med tek deg att. «Vi syklister må ikke krangle og kjefte på hverandre. Vi må ikke drepe hverandre. Vi må holde sammen. Det er bilistene vi skal ta», sa han i det han tok meg att.


Oss mot dei

Syklistar mot bilistar. Orda frå medsyklisten min fekk meg til å tenke på ofra av denne type identitetspolitikk.

Ein katastrofe. Det høyrest kanskje uskuldig ut, la oss zoome litt ut: Menneskerettane trugast i Europa. I dag.

Det er sterke ord, men dei er dessverre heilt nødvendige. Orda gir ein presis skildring av den situasjonen våre partnarar i fleire europeiske land fortel om: Korleis europeiske styresmakter kvar dag bidrar til å svekke menneskerettane. Det er ikkje berre alvorleg. Det er katastrofe.

Alle som vil sjå, kan sjå. Det skjer nokså openlyst. Grupper settast opp mot kvarandre for å illustrere politiske poeng. Bak ligg gjerne frykt for terror, innvandring, globalisering, aukande sekularisering eller frykt for mangfald. Dei som ligg att på slagmarka, er alle dei som stod på «feil» side av bana då konfliktane vart teikna opp: innvandrarar, asylsøkarar, flyktningar, minoritetar. Eller syklistar og bilistar, då, om du vil.


Europa før og no

Det Europa som løfta fram menneskerettane etter 2. verdskrig, og det Europa som no kappast i å utfordre dei, er sterke kontrastar til kvarandre. Alvoret sig inn over oss når vi høyrer korleis europeiske statsleiarar og leiande politikarar får seg til å sei at menneskerettane er noko som beskyttar «alle de andre», men ikkje «oss». Som om de europeiske nasjonane er truga av at menneskerettane i det heile tatt fins.

Livsfarlig identitetspolitikk. Eg trur dessverre medsyklisten min og dei autoritære leiarane har meir til felles enn dei likar å tru. Svaret fins i identitetspolitikken. Den er livsfarlig. Den dreg oss fleire tiår tilbake i historia, til tida før menneskerettane vart formulert. Til den tida då verdien din låg i kva gruppe du høyrde til. Kva stamme du var ein del av.

Vi som jobbar med menneskerettar må ofte jobbe mykje med dei som er offer for denne identitetspolitikken. Grupper i samfunnet som opplever overgrep, som derfor treng hjelp. Målet for oss som menneskerettsaktivstar må vere eit samfunn og ei verd der ingen grupper treng slik særbehandling, men det tek nok lang tid før vi kjem dit.


Menneskeverdet

Identitetspolitikken står i kontrast til menneskeverdet. Eit prinsipp vi må minne oss om kvar dag sola gryr: Dei som laga FNs menneskerettserklæring og Den europeiske menneskerettserklæringa, sat med ferske erfaringar som viste verdien av å slå ring om alle menneske sin ibuande verdi – på tvers av nasjonar og grupper og stammer og identitet.

No er det tydelegvis nokon som veit betre.


Norge

Også i Norge har vi hatt eksempel på politikarar som får seg til å sei slike ting som at «jeg blåser i menneskerettighetene». Det er feil medisin mot den autoritære utviklinga vi ser. I staden burde norske politikarar gå i front og sei at «jeg elsker menneskerettighetene», kvar gong dei fekk sjansen.

Eg kunne lista opp dei politiske tiltaka her, men eg nøyer meg med det viktigaste: Ein kvar som er i stand til det bør bruke kvar høve hen får til å forsvare menneskerettane. I bursdagsselskapet. På fredagspilsen. Ved kyrkjekaffien. I lunsjen på jobb. Rundt frukostbordet.

Og du syns eg drog det litt langt om syklistar og bilistar? I den lukka Facebook-gruppa «Ja til bilen i Oslo» har fleire tatt til orde for å kjøre ned syklistar.

Men sjølv slike bøller i trafikken som meg, har menneskeverd.

Gå til innlegget

Krisestemning i krisetid

Publisert 4 måneder siden

Bompengekrisa er resultat av intellektuell latskap.

'Norsk valkamp er storm i ein tekopp», sa den britiske journalisten Ania Thiemann. I 2005. No i 2019 må den norske valkampen ha avansert til å bli storm i eit eggeglas.

Media er teppelagt med minutt-for-minutt-rapportering frå det som visst nok er krisemøte i regjeringa. Om kva krise, då?

Klimakrise? Fattigdomskrise? Populismekrise? Ulikskapskrise? Migrasjonskrise? Menneskerettskrise?


Køyre på vegen

Nei, då. I det norske eggeglaset er det ikkje plass til kriser av eit slikt format. Der handlar det om kor mykje pengar det kostar å køyre på vegen. Om det skal koste 20 kroner per passering eller 15 kroner per passering. I verdas rikaste land. I 2019.

Eg trur faktisk ikkje ein gong NRK Satiriks hadde klart å kome på ein så god sketsj.

Uansett kva ein meiner bør vi alle kunne einast om at bompengespørsmålet i den store samanhengen er eit relativt lite problem med total overeksponering.


Ørsmå justeringar

Dessutan er det latskap. Grov intellektuell latskap. Latskap frå både politikarar og media. Bompengar er eit lett spørsmål å ta stilling til, enten du er for eller mot. Fordi vi enten har bompengar eller så fjernar vi dei. Eller så legg vi opp til ørsmå justeringar som kan utløyse regjeringskrise (!).

Det er nesten respektlaust overfor alle dei andre krisene å kalle det ei bompengekrise. Å la kriseoverskriftene ta bort merksemda frå alle verkelege kriser, og erstatte det med ei krise som er så til dei grader triviell. Men det er òg intellektuell latskap.

Latskap må vere ein del av forklaringa på kvifor bompengespørsmålet er blitt så stort. I motsetnad til spørsmålet om finansieringsmodell for offentleg transport og veg, er ikkje dei andre krisene lette å ta stilling til. Dei krev innsats frå kvar enkelt av oss.


Krev offervilje

Klima er vanskeleg. Det krev tankekraft og viljestyrke å velge mellom ulike tiltak som ikkje har umiddelbar effekt akkurat her og no. Dessutan krev det offervilje.

Flyktningar er vanskeleg. Det er så mange spørsmål å ta stilling til, spørsmål som bompengekrisa ikkje krev av oss: Skal vi ta imot mange eller få? Korleis integrerer vi dei best, korleis finn vi dei som treng det mest? Dessutan handlar det om ei gruppe som ikkje har stemmerett i Norge.

Kanskje er «bompengekrisa» del av noko større. Kanskje er det ei tillitskrise. Kanskje er det eigentleg ein del av ulikskapskrisa. Men det er ikkje slik den no blir portrettert - verken av media eller leiande politikarar.


Lo att å sjå

For sjølv om norsk valkamp har ein lei tendens til å bli i overkant navlebeskuande, er det no snart ikkje meir lo att å sjå i denne navlen av ein valkamp. Kanskje er det tid for at media og leiande politikarar i flokk tar ein dugnad for å løfte fokuset. Dit krisene verkeleg er.

Til borna i Middelhavet som druknar. Til menneskerettsaktivistane som vert drepne. Til klimaendringane som er i ferd med å koke kloden. Til ulikskapane som spreier seg som gift i samfunna våre.

Ja, det er lokalvalkamp. Nei, den treng ikkje vere så eindimensjonal og navlebeskuande som den har vore til no.

Den kunne handla om kva norske byar og tettstader gjer for å beskytte menneske på flukt.

Den kunne handla om korleis kommunane jobbar for å minske ulikskapane i sine lokalmiljø.

Den kunne handla om korleis lokale politikarar jobbar for å få ned klimautsleppa.


Kven er late?

Så blir spørsmålet – når vi no sit og kranglar om desse bompengane: Kven er det som er late? Er det politikarane som ikkje brukar dei sterkaste orda om dei største krisene? Eller er det media som prioriterer spalteplass til vårt eige navlelo framfor globale kriser?

Eller – og dette er sjølvsagt heilt utenkeleg, men eg nemner det likevel – er det oss veljarar?

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Noen bør skamme seg
av
Espen Ottosen
24 dager siden / 5657 visninger
Kreftens krigsmetaforer
av
Aud Irene Svartvasmo
22 dager siden / 3748 visninger
Ingen skal leve med skam
av
Tor Håkon Eiken
24 dager siden / 1360 visninger
Nå må vi stå sammen
av
Berit Hustad Nilsen
19 dager siden / 1262 visninger
Småprathelvetet
av
Ann Kristin van Zijp Nilsen
9 dager siden / 1232 visninger
Smiths Venner på ville veier.
av
Gerard Oord
9 dager siden / 1180 visninger
HVILKEN ELEFANT?
av
Rikke Grevstad Kopperstad
8 dager siden / 1160 visninger
Skal vi forby det vi ikke liker?
av
Paul Leer-Salvesen
19 dager siden / 1146 visninger

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere