Ann Kristin van Zijp Nilsen

Alder: 44
  RSS

Om Ann Kristin van Zijp

Kommunikasjonsleiar i Areopagos og redaktør for Tørst. Sjå areopagos.no/torstmag.no. Twitter: @annkristinvzn

Følgere

Kva ville Månestråle gjort?

Publisert rundt 2 år siden

Kvite forklaringar er ikkje nok til å forstå eit indianarkostyme.

Det var den draumen me bar på, me tolv år gamle jenter på 1980-talet: At noko vidunderleg skulle skje, at me plutseleg blei Månestråle. Denne veka fekk Siv Jensen endeleg leva ut draumen, då ho dukka opp på Finansdepartementet sin haustfest i eit indianarkostyme av semska skai. Eit slikt kunne eg gitt høgrearmen min for som tolvåring.

Men så dukkar den nyvalde sametingspresidenten Aili Keskitalo opp som haustfestbrems og kallar det «smakløst» å kle seg ut som indianar. «Urfolks kulturer og verdifulle symboler burde ikke brukes som kostymer. Dette henger dessverre igjen fra en slags kolonist-holdning», sa ho til VG.

Patetisk

Når går diskusjonen varm mellom dei som støttar Keskitalo sin kritikk og den store kvite flokk som støttar Jensen. Statssekretæren hennar, Petter Kvinge Tvedt, slår fast at «kostymet til Jensen er helt uproblematisk» og oppfordrar sametingspresidenten til å ha «litt mer glimt i øyet». Skribenten Esther Moe går lenger. Ho ser det kritiske urfolks-perspektivet som ein del av «den patetiske krenkomanien». For henne får det smak av offerrolle og martyrium, den påfører oss eit dårleg samvit som ingen orkar i lengda. NRK gjer urfolk inga teneste «ved å la krenkt-opplevinga bli ramma rundt deira anliggende».

Nei, då er det betre å la vera å ringa dei for kommentarar, og la oss majoritetsfolk vurdera dette rasjonelt. Å få beskjed om å ikkje vera humørlaus og lettkrenkeleg er ein «klassisk situasjon», seier sametingspresidenten. Amerikanare har eit dekkjande omgrep for slikt. Dei kallar det «whitesplaining» når den kvite majoriteten «forklarar» det dei ikkje kjenner på kroppen. Kronargumentet er gjerne dette: Det er ikkje vondt meint!

Det er også Esther Moe sitt argument. «Krenkomanien har mange patetiske sider ved seg. Men det verste og det farlege er at den byggjer oppunder oppfatninga om at det meste er gjort i vond vilje og med eit ønske om å såra.» VG-kommentator Anders Giæver peikar på det same, han meiner det er «fruktbart å skille mellom hva som er ondsinnet intensjon, og hva som bare er ment som harmløs moro, før man lar seg fornærme.»

Lukkeleg tankeløyse

Her er me ved kjernen. Kven er det som trur at Siv Jensen eller me andre i indianar-kostyme ønskjer å såra urfolk? Kven trur det handlar om vondsinna intensjonar? Det me blir skulda for, er å vera tankelause. Tankeløyse er aldri vondt meint. Men når ein insisterer på å få behalda den lukkelege tankeløysa som plagar andre, vitnar det i det minste om ein viss uvilje til å bry seg.

«Kva er det vakraste du veit?» spurde eg Aili Keskitalo for eit par dagar sidan. (Når ein jobbar med eit blad, dukkar slike sjansar opp.) Svaret var å høyra døtrene snakka saman på samisk og kunna uttrykkja dei inste følelsane sine på morsmålet. «Det gikk jeg selv glipp av som barn», sa ho nøkternt. Den velmeinte fornorskingspolitikken er sjølvsagt grunnen. La oss ikkje gå vidare på lista over alle overgrepa urfolk har blitt utsette for av «god vilje». Sjølv om sinnelagsetikken har ei høg stjerne hjå oss lutherske nordmenn, er den sjeldan nok.

Når urfolk ber majoritetsfolk om å slutta å kle seg ut som dei, anten det er som Månestråle eller i irrgrøne tulle-samekofter på Kiwi-fest, er dei altså totalt uinteresserte i sinnelaget, humoren eller fascinasjonen som ligg bak.

Å henta fram den lutherske verdien «audmjukskap» i staden, og kanskje lytta etter kva som kan skapa forsoning, er vel ingen vinnar på lått og løye-fronten. Men det er muleg stemninga kan bli rimeleg god etterpå.

Først publisert i Vårt Lands spalte Tendenser, 19. oktober, 2017.

Gå til innlegget

Heiders­menneska

Publisert rundt 2 år siden

Dei som ikkje vil mista seg sjølv.

Der oppe går ein heidersmann, tenkjer eg plutseleg – til mi eiga overrasking. Sjølv for meg er ­ordet i overkant gammaldags. Når det ein sjeldan gong dukkar opp, er det gjerne i eit minneord over ein eldre, respektert mann, ein som Frank Aarebrot eller Per Fugelli.

Uthaldande

Men han som går oppover den bratte lia er framleis ganske ung. Eg er berre innom på besøk på småbruket til han og broren. Dei har gamle ku- og sauerasar, økologisk kjøkkenhage, sjølvbygd hus og lange hesjer bortetter bøane ovanfor den raude løa. (Broren har budd i Sverige, så ho er faluraud.) «Me slår med ljå for å bevara floraen i kulturlandskapet her», kjem det nøkternt. Alt rundt dei ber preg av vilje til dette eine: å ta vare på slikt som det kostar mykje krefter og ubetalt tid å ta vare på. Ein skal vera seig for å halda ut.

Det uthaldande idealet pregar samtida sterkt når det gjeld kroppane våre. Stadig fleire mosjonistar spring lange løp, som sist helg då Oslo Maraton hadde rundt 20.000 deltakarar og 75 av dei sprang ultraløp-versjonen på 73 kilometer. Uansett kva (ultra-)løparane brukar tida si på elles, er det fokuset på eigen kropp og eige sinn som skaper vinnarar. Den ­imponerande disiplinen er vendt innover.

Ikkje åleine

Småbrukaren mellom hesjene har ein annan horisont: at eit verneverdig øko­system overlever endå ein generasjon, at husdyrrasar held fram med å finnast nok ein mannsalder. Livshaldninga hans er også seig, men kanskje mest av alt raus – raus overfor det som lever rundt han og etter han. Det er akkurat då han er midt i lia at det slår meg, der han er på veg til avløysarjobben som får småbruks­økonomien til å gå rundt, med dei lengste, lettaste og raskaste stega eg har sett i så bratte bakkar: Der går ein heidersmann.

Han er ikkje åleine, og heidersmenneska er i full vigør, i motsetning til det nekrologane kan tyda på. Særleg på stader ein lett overser.

Integritet

I eit direktorat i Oslo sit ein byråkrat og skriv på eit høyringsutkast. Ho anar ikkje kor mange timar ho har brukt på det, kor mange sider ho har lese og kor mange linjer ho har skrive på nytt. Alle helgene ved PC-en er det ingen andre enn familien som ser, langt mindre statsråden som får heideren viss lovforslaget går gjennom. Frå avstand ser ho ut som nok ein seniorrådgivar i eit stort system, men på nært hald ber innsatsen hennar preg av dette eine: Ein vilje til å gjera ein forskjell for dei som treng det mest. 
Mellom linjene gløder forvaltnings­språket av brennande engasjement for at folk som lir skal få det betre. Stemma blir varm når ho snakkar om dei, og eg tenkjer: Slik snakkar ei heiderskvinne.

Slikt engasjement kan ikkje forventast, berre takkast for, men det er ein X-faktor som gjer samfunnet vårt betre. Og det treng ikkje vera reint usjølvisk, eller det motsette av sjølvrealisering og livsnyting. Småbrukarbrørne har badebrygge nedanfor våningshuset. Men den solide, seige innsatsen til heidersmenneska er knytt til tanken om kva akkurat deira liv skal bety i den store samanhengen. Det handlar om integritet. Om at det som verkeleg er viktig for dei, er det dei brukar tida på. Det handlar om å ikkje mista seg sjølv.

Redsla for å mista seg sjølv

Alle desse heidersmenneska som held på med sitt – for andre – dag etter dag: Sjukepleiaren som også denne morgonen gir rusavhengige den varmen dei skulle hatt som barn. Læraren som ikkje gir opp elevane denne hausten heller. Presten som lettar bører denne dagen også. Fotballtrenaren som nok ein ettermiddag lærer ungane kva lagånd er. Reinhaldaren som også i kveld vaskar under stolane, sjølv når ingen ser.

Kanskje treng me dei seige meir enn nokon gong. Kanskje skulle me oftare brukt ord som «heidersmenneske» oss levande i mellom. Ein kan ikkje sjå bort frå at Aarebrot og Fugelli hadde likt det. Og kanskje er det berre tre ting som skal til for å bli eit slikt menneske: trufastheit, eit blikk vendt ut frå navlen – og redsla for å mista seg sjølv.

Gå til innlegget

Når det er mørkt

Publisert rundt 2 år siden

Kva om det ikkje er grava sitt mørke, men livmora sitt mørke som er rundt oss?

Særleg når det nærmar seg eit val, anten det gjeld Stortinget, den amerikanske presidenten eller eit europeisk parlament, kjennest det så akutt: Korleis skal det gå, når så mykje ser mørkt ut? Dei digitale skitstormane som stadig blæs opp under saker om flyktningar, norske verdiar og muslimar nærmar seg orkan styrke. Eg får utopiske draumar om at noko fundamentalt kan bli sagt eller skrive, så hatet sprekk som troll i solskin. Men bak det ligg djupe strukturar som berre kan endrast av folk med langdistanse-kondis. 

Det tok nitti år frå den første protestrørsla mot amerikansk slaveri blei organisert, til det blei avskaffa, og hundre nye år før lova om borgarrettar i 1964 forbaud offentleg diskriminering. Få av oss kan endra historia åleine, difor må plan B vera å satsa på Robert F. Kennedy si oppskrift: Det er gjennom tallause, mangfaldige handlingar, basert på mot og tru, at historia blir forma. 

 Radikaliserte menn

Nyleg åtvara idéhistorikaren Dag Herbjørnsrud i Dagbladet om aukande radikalisering i den norske majoritetsbefolkninga, særleg blant godt vaksne menn. «Det fremste symptomet på vår tid er den kraftige veksten til det dystopiske innvandringskritiske nettstedet Document.no,» meiner han. For eit par dagar sidan dukka nok ein artikkel derifrå opp i facebookfeeden min, delt av ein lågkyrkjeleg pastor. «Dagsrevyens røykteppe» gav seg ut for å korrigera NRK si dekking av Barcelona-terroren, men var som vanleg full av konspirasjonstenking. Pastoren avviser blankt innvendingar om at nettstaden ikkje er ei truverdig nyheitskjelde, fordi ein pensjonert avisredaktør hadde delt same artikkel like før.

«Elska deg uansett» 

Samtidig, i ein annan del av Facebook-Noreg, deler kristne den morosame videohistoria om ein Ku Klux Klan-leiar og ein gammal afroamerikansk pastor og borgarrettsaktivist som blei venner. Ved første møte svarte pastoren på rasisten sine skjellsord med at «du greier ikkje å få meg til å hata deg, eg vil elska deg og be for deg uansett.»

Etter å ha sett fyr på kyrkja hans, oppsøkte leiaren til slutt pastoren på ein kafé saman med tretti andre klanmedlemmer og sa: «Det du er i ferd med å gjera med kyllingen på tallerkenen, kjem me til å gjera med deg.» Pastoren løfta opp kyllingen og gav han eit kyss. Då braut heile kaféen ut i lått – også klansmennene. Leiaren blei kristen nokre år seinare, bestevenn med pastoren, og ein av dei første kvite eldstebrørne i ei afroamerikansk kyrkje. Nå er han evangelikal fulltidspredikant som preikar antirasisme og anti-hat der han kan. 

 Grensesprengande trusgrunnlag

 Både den analoge og digitale verda – og Noreg – er full av uthaldande folk som kjempar mot hatet gjennom humor, fornuft og vennskap. Andre legg frå seg forvrengt kulturkristendom, der den skrå krossen i sørstatsflagget, hakekrossar og andre krossflagg har tatt plassen til ein to tusen år gammal trekross. Krossen der ein brunøygd, svarthåra mann frå Midtausten hang etter å ha hevda at nettopp hans død skulle forsona Gud med alle menneske på jorda – ikkje majoritetsnordmenn eller kvite amerikanarar. 

Når kristne innser den grensesprengande kjærleiken i sitt eige trusgrunnlag, har rasismen dårlege kår. Det har han overalt der folk viser kvarandre godleik på tvers av alle slags skilje og ulikskapar.  

Livmora sitt mørke

Ved inngangen til dette året, under ei nyttårsmesse i ei kyrkje i Washington D.C, heldt filmskaparen, juristen og sikhen Valarie Kaur ein tale som er sett av omtrent fem millionar menneske i etterkant. Følelsen av ei mørk og usikker samtid og framtid ligg i kyrkjerommet, då Kaur seier: «So the mother in me asks, ’What if this darkness is not the darkness of the tomb, but the darkness of the womb?’» 

– Kva om dette mørket er ikkje grava sitt mørke, men livmora sitt mørke? Kva om dette er den store forvandlinga av landet vårt? Som ei jordmor oppmodar ho oss til å pusta og pressa, pressa nasjonen som ei fødande kvinne. «I natt vil me pusta, og i morgon vil me føda i kjærleik, gjennom kjærleik.» 

Og med morgonen kjem lyset.

 Først publisert i Vårt Lands spalte «Tendenser» 24. august 2017. 

Gå til innlegget

Det magnetiske Noreg

Publisert rundt 2 år siden

Kvifor skulle nokon berre ønskja seg ein ferie her, når dei kan få eit permanent, stusseleg kvardagsliv?

Eg ville berre på ferie, men kvinna bak skranken i den amerikanske ambassaden var ikkje overtydd om at eg berre hadde tenkt å bli i New York ei veke. Ho sa at «me er usikre på om det er nok som knyter deg til heimlandet ditt».

Eg trudde ikkje mine eigne øyrer. ­Ambassadefunksjonæren vurderte slikt som arbeid, eigedom og forsørgjaransvar, og på den tida var eg framleis deltids-
arbeidande student utan barn.

Men kva med storfamilien, røtene, vennene og heile livet mitt? Kvifor skulle eg ­droppa studiar og framtidig norsk lønn for eit tilvere som ulovleg innvandrar med 
underbetalt jobb ein stad i Queens?

For den amerikanske funksjonæren verka det irrelevant – samanlikna med den magnetiske tiltrekkingskrafta 
til USA. Bak haldninga hennar såg det
 ut til å liggja ei overtyding om at 
viss dei kunne, ville alle i heile verda flytta dit.

Vill vekst

2016 var eit rekordår for den internasjonale turismen. Ein viktig årsak må vera at den globale middelklassen veks med vill fart. Dei neste 20 åra vil han veksa frå knappe to til fem milliardar menneske. I dag bur halvparten av desse i Vesten, men i 2030 vil det berre vera kvar femte person, viser ferske ­berekningar frå OECD.

Det betyr likevel ikkje at Noreg blir marknadsført som feriedestinasjon der pengane ligg. Innovasjon Norge satsar på Vest-Europa og Kina. Men ikkje på fattige land utanfor Europa, som likevel har 
million­ar av reiselystne og betalingsføre folk.

Av India si befolkning på 1,2 milliardar, for eksempel, er halvparten nå middelklassefolk. Det er verdas raskast veksande økonomi og 250.000 er dollar-
millionærar.

Likevel slår Utlendingsdirektoratet (UDI) fast på udi.no at viss du er inder og «skal besøke venner eller være turist i Norge, vil du vanligvis ikke få visum».

UDI er krystallklare om utgangspunktet sitt: «Når vi behandler søknad­en din, vurderer vi om det er sannsynlig at du ­reiser tilbake til hjemlandet ditt eller ­landet der du bor i, når besøket er over.» Sett herifrå, er det ytterst få land som kan måla seg med vårt – det har jo ei magnetisk tiltrekkjingskraft. Kvifor skulle indiske pensjonistar berre ønskja seg ein noregsferie, når dei kan byta det gode kvardagslivet heime med eit stusselegare – som trass alt vil føregå her i verdas beste land?

Reiser heim igjen

Denne veka er eit palestinsk ektepar på ferie med Hurtigruten. Heime på Vestbreidden er dei vanlege middelklassefolk, og dei har fått den eksklusive reisa i gåve frå norske venner som vil gi dei ei turoppleving for livet.

Då dei søkte turistvisum blei det raskt avslått. Landet vårt har jo slik ei magnet­isk tiltrekningskraft at alle sikkert aller helst vil flytta hit. Det tok vekevis med telefonar, e-postar og brev, ikkje minst frå norske støttespelarar, før dei fekk lov til å ta i mot invitasjonen.

Mot alle norske odds kan dei nå ta bilde av einannan ved rekka, mens midnattssola skin, og senda dei heim til ungane på Messenger, saman med påminningane om å oppføra seg skikkeleg.

Avgrensa

Men dei kjem ikkje til å bli. Dei veit ­allereie godt at dei ikkje oppfyller krava til å få asyl i Noreg. Og sjølv med asyl, fristar ikkje ei lite kommunalt husvære og ein vaskejobb her meir enn den gode jobben og det nyoppussa huset heime. Det er der dei høyrer til, og det er der dei helst vil bu. Der er storfamilien, vennene og alt det andre som gjer det godt å ­komma heim. Og alt som gjer tilveret trygt og kjent trass alle utfordringar.

Sjølv om turistnæringa sel draumen om nye stader og fine opp­levingar, er folk si eventyrlyst avgrensa. Kvardagslivet vårt skal vera svært utrygt og mangelfullt, før me ønskjer oss
 noko meir enn ein ferie ein stad langt borte.

Gå til innlegget

Meir empati, mindre skam

Publisert over 2 år siden

NRK serverer ungdom mental helsekost som smakar luksus-junkfood.

Det er særleg to sanningar om andre menneske me ikkje får til å henga i hop. Den eine er kor annleis andre menneske er enn oss sjølve. Den andre er kor like me samtidig og djupast sett er.

Samanlikning har blitt kalla for «djevelens matematikk». Når eg samanliknar meg sjølv med deg, blir ofte ein av oss taparar. I nokre tilfelle går du tapande ut og blir gjenstand for forakt eller frykt frå meg – for eksempel viss du lever, trur og meiner på ein måte som eg synest er veldig framand. I andre tilfelle går eg sjølv tapande ut etter samanlikninga med deg, og blir gjenstand for mi eiga sjølvforakt eller skam – til dømes viss du ser ut til å greia det eg ikkje får til. Som ungdom føler ein seg fort mindre kul/flink/attraktiv (velg sjølv) enn dei andre. Men vaksne har også lett for å samanlikna si eiga innside med andre si utside. Me står jo der med full oversikt over vårt eige uperfekte liv, og med utsikt til dei andre sin tilsynelatande mykje betre fasade.


I vår postmoderne, vestlege skamkultur handlar det ikkje om skam versus ære, men om skam versus sjølvtillit. Og erfaringa av skam er alltid einsam. At prestasjonspresset for dagens ungdom er svært høgt, og at dei stadig føler seg utilstrekkelege, er dei klar over. Men dei visste kanskje ikkje at det heiter «skam», før NRK kalla spaden for ein spade.

NRK sin misjon

Dei siste åra har allmennkringkastaren gjort ei enorm investering i den mentale folkehelsa gjennom serie-konseptet Skam. Under produksjonen hadde serieskapar Julie Andem og teamet hennar denne såkalla misjonssetninga: «Vi skal hjelpe 16 år gamle jenter å styrke selvfølelsen gjennom å løse opp i tabuer, gjøre dem bevisst på mellommenneskelige mekanismer, og vise dem gevinsten av å konfrontere frykt.»

Til bransjemagasinet Rushprint har Andem fortalt kva dei spurde seg på førehand: «Hva kan vi gi dem som de trenger, og som ingen andre kan gi? Som en ungdomsserie konkurrerer vi mot de største produksjonene i USA, men det er én ting vi har som ikke amerikanerne har: Vi vet hvem de er, og vi forstår dem fordi vi kjenner kulturen de har vokst opp i.» Noko av misjonen var å gi ungdom meir sjølvironi i møte med det utilstrekkelege og visa mestringsfølelsen ein får av å konfrontera problem.


Når supertalentet Julie Andem seier at motivasjonen rett og slett er kringkastaransvaret (!) – det er då ein får lyst til å setja eit raudt hjarte bak ordet «statskanal». Og det er då norske politikarar som vil ha folkehelse og livsmestring inn i skulen bør notera seg kva ressursar dei framleis har på Marienlyst. NRK serverer ungdom mental helsekost som smakar luksus-junkfood.

Identifikasjon og innleving

Det er ikkje sikkert at sjåarane merkar at Skam gir dei eit meir empatisk og aksepterande blikk på seg sjølve, når serien viser fram truverdige, sårbare ungdomsliv som dei lett kan identifisera seg med. Men ein slåande tendens i kommentarfelta under serien (i alle fall slår det meg), er empatien dei får med andre.


Og er det noko dagens samfunn treng for å overleva som fungerande demokrati, er det ei befolkning med evne og vilje til å forstå medborgarane sine. Ikkje minst med dei som tilsynelatande er veldig annleis enn oss sjølve. Mens nokre vaksne filmkritikarar har spurt seg «når skal Sana få hooke?», og om ikkje muslimske hovudkarakteren heller burde kasta hijaben og levd som dei sekulære venninnene sine (som ho veljer framfor venninner med same tru), så vil Skam at Sana skal få halda fram med å vera den ho er: veldig annleis og samstundes grunnleggjande heilt lik som dei andre.


Empati er kanskje det som aller mest gjer oss til dugande samfunnsborgarar. Det får for eksempel ein muslimsk, heterofil gut til å leva seg inn i utfordringane til ein kulturkristen, homofil gut. Og det får ein sekulær, blåøygd gut til å leva seg inn i utfordringane til ei muslimsk, brunøygd jente.


Det finst ingen kraftigare motor for respekt og anerkjenning enn eit empatisk blikk – både på seg sjølv og andre. I Skam heiter det: «Alt er love». I Hāfez si persiske dikting frå 1300-talet heiter det: «Ditt hjarte og mitt hjarte er svært, svært gamle venner.»

 

Først publisert i Vårt Lands spalte «Tendenser» 29. juni 2017.

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere