Ann Kristin van Zijp Nilsen

Alder: 44
  RSS

Om Ann Kristin van Zijp

Kommunikasjonsleiar i Areopagos og redaktør for Tørst. Sjå areopagos.no/torstmag.no. Twitter: @annkristinvzn

Følgere

Gut eller jente?

Publisert 6 måneder siden

Den gamle dama spør mor mi med blikket på meg: «Kor gammal er han, då?»

Eg var nesten femten år og hadde ein heilt gjennomsnittleg ungjentekropp, men håret var nettopp blitt kort. Hjå frisøren hadde eg vore for feig til å barbera hovudet som popidolet Sinéad O’Connor, så det blei ein litt døll gutesveis i staden. Nå stod eg på eit gatehjørne i Stavanger saman med mor mi, med nystramma tannregulering, og venta på at ho skulle bli ferdig med å snakka med ei gammal dame ho ikkje hadde sett på tjue år. Plutseleg går minnefilmen over i slow motion, i det dama spør mor mi med blikket på meg: «Kor gammal er han, då?»

Skamraude kinn 

Ei rasande tenåringsjente vekslar mellom å skula bort på hespetreet og sjå ned på sine eigne joggeskor med skamraude kinn. Då mor mi svarer høfleg om dotter si, seier dama at «hehe, det er så vanskeleg å sjå forskjell på dei nå for tida». Mens eg hatar henne (me hatar gjerne folk som får oss til å skamma oss), ser eg febrilsk rundt meg etter meir jentete jenter som eg burde kopiera stilen til. For eg vil jo ikkje vera noko anna ei heilt vanleg, og helst litt fin jente. Berre litt tøff samtidig.

Om ein nå skal la seg leia av etterpåklokskapen sitt milde ljos, kan det faktisk ha vore grunnlag for at den eldre kvinna blei litt kjønnsforvirra på mine vegne. For mens ho sjølv hadde på seg den kvinnelege treeininga kåpe, hatt og handveske, hadde eg endeleg fått meg Levis 501 – buksa med den ikoniske gutefasongen som framheva at eg er ganske hjulbeint.

Langt hår sidan

Truleg er dette tenåringstraumet er ein av grunnane til at eg alltid har hatt langt hår sidan. Sjølv om eg som vaksen tenkjer at det ikkje burde vera krise å bli tatt for å vera gut, var det uansett vanskeleg då. Tilliten til marknadsverdien min som jente var for låg.

Samtidig er det som ikkje skjedde i perioden med kort hår og cowboybein, det aller viktigaste i denne teksten: Eg opplevde aldri, verken før eller sidan, teikn på at folk var i tvil om eg var jente.

Akkurat det ser ut til å ha forandra seg. Eg opplever stadig oftare at både vaksne og ungar går ut frå at ein ungdom med jentekropp, men med kort hår og «guteklede», vil bli rekna som gut. Det kan sjølvsagt vera tilfelle, men er det bra at den vurderinga skjer på autopilot?

Fleire land, blant anna Noreg og Sverige, opplever ei eksplosiv auke av barn og unge som blir viste til kjønnskorrigerande behandling. Fagfolk som legar og psykologar i begge land er urolege for at for mange blir behandla – og kan komma til å angra på irreversible inngrep.

Mindre forvirrande

Kan me kvinner og menn, som utgjer det undervurderte mangfaldet kalla «folk flest», bidra til å gjera barne- og ungdomsfamlinga rundt identitet og kjønn mindre forvirrande? Dagens ungar ser ut til å vera eksponerte for ein mal for kjønnsuttrykk som er mykje meir einsretta og smal enn han var i min generasjon. Medieflodbølga som skyl over dei frå mobilhanda er i stor grad dominert av eit skjønnheitsideal som nesten kunne vore støypt i plastformene til Barbie og Ken.

Det er gjerne dei skeive som går i front når det gjeld å leika med strenge kjønnskodar. I mange konservative kretsar, ikkje minst religiøse, blir slik grensesprenging møtt med rynka nasar. Ein opplever at slike uttrykk byggjer ned «naturlege» skilje mellom kjønn. Men her i Vesten treng ein ikkje å vera religiøs for å til dømes vera skeptisk til menn i skjørt. Med mindre dei er skotske.

Likte å gå i sarong

Då eg jobba i ein annan kristen organisasjon for ein del år sidan, blei det ved fleire offentlege høve fortalt at den dåverande generalsekretæren likte å gå i sarong heime. Med skrekkblanda fryd viste ein bilde av den konservative mannen iført eit stort tøystykke som eit langt skjørt. Det behagelege klesplagget hadde blitt med heim etter mange års arbeid i Indonesia, og det fungerte minst like godt som ein slåbrok etter ein ettermiddagsdusj. Generalen møtte berre respekt for sarongen frå tida «ute». Men kva om han hadde føretrekt kona sine skjørt?

Det er ikkje gudgitt at menn må gå i bukser, eller at femtenårige jenter må ha langt hår, det berre verkar sånn. Vil ikkje alle – ikkje minst dei som ønskjer at flest muleg skal finna seg til rette i kjønnskategoriane «menn» og «kvinner» – tena på at dagens kjønnsuttrykk blir lausare i snippen?

Gå til innlegget

Flyskam, fornuft og fellesskap

Publisert 7 måneder siden

Eg har aldri vore nokon klimaskeptikar, eg berre oppfører meg som ein.

Livet mitt burde endrast radikalt, om eg skulle ta rapportane om kloden sin farlege tilstand på ­alvor. Eg veit like godt som alle andre som ikkje har budd under ein stein dei siste åra, at noko av det viktigaste og enklaste ein privatperson som meg kan gjera for klimaet – utover å stemma framtidstaktisk ved politiske val – er å fly minst muleg. «Minst muleg» er mine ord og vidopne for tolking.

Når eg ransakar meg sjølv, ser eg at ­flyreisene mine sjeldan er tvingande nødvendige. For meg handlar det om opplevd tidspress, jobbengasjement og reiselyst. Lenge før nyordet «flyskam» dundra inn i den norske debatten som ein jumbojet frå Sverige, har eg vore litt flau når eg har delt bilde på sosiale medium frå reise-mål eg har floge til. Eigentleg kunne eg ha skrive­ på bilda frå den engelske tesalongen: «Fint å vera her i London, folkens, og mitt sete i flyet bort har betydd 240 kilo CO2-utslepp i atmosfæren me deler. Hyggjeleg å kunna bidra.»

Påført skam

Det er fullt muleg å ­undertrykkja flyskam. Men svært mange skjemmest slett ikkje. Andre blir provoserte av å bli «påført skam». Skal godt vaksne som har reist lite med fly tidlegare­ i livet, måtta droppa reisene sine, når globetrotter-generasjonane har overtrekt utsleppskontoane sine i tretti år? Skal viktige omsyn som gjer at folk reiser – alt frå lokal verdiskaping til global fredsskaping – måtta vika for Det eine viktige omsynet til klimaet? Og kva betyr det om eg lar vera å fly, når nesten ingen andre gjer det?

Norske forbrukarar og politikarar er i stor grad teknologioptimistar. Svært mange­ tenkjer til dømes at utsleppsfrie fly er like rundt hjørnet. Avinor har ein visjon om at innanriksluftfarten i Noreg skal vera elektrifisert innan 2040. (Om 21 år, altså, ti år over den sannsynlege fristen for å bremsa den globale oppvarminga til 1,5 grader.) Internasjonale flyreiser blir ikkje rekna med i nokon land sine utsleppsrekneskap, ingen land vil ta ansvar for dei. Pilatus-stilen har funka før.

LES OGSÅ: Unge klimaaktivister oversvømmes av hatmeldinger 

Måtehald

Kvifor skal akkurat eg vera snusfornuftig og fly mindre, berre fordi eg faktisk trur at politikken og marknaden ikkje forandrar seg raskare enn forbruket mitt gjer det? I det siste har eg vore motlaus og følt meg åleine. Det har eg ­ingen grunn til, det er berre å sjå seg rundt. Kvar fjerde svenske har droppa flyreiser det siste året av omsyn til klimaet. Mange norske bedrifter, institusjonar og organisasjonar arbeider aktivt med å minka flyreisene sine. DNB har redusert dei med ti prosent målt i kilometer. Få av oss greier å vera heilt «fråhalds» når det gjeld å fly, men måtehald går fint an.

Kjensla mi av einsemd eller fellesskap handlar (i alle fall i dette tilfellet) i stor grad om kva og kven eg eksponerer meg for. Nyleg har eg blitt med i Facebookgruppa Togferie, som har fått over 12.000 medlemmar i løpet dei sju vekene ho har eksistert. Der blir det utveksla interessante­ tips og råd om togreising – særleg utanlands. I tillegg kan ein diskutera og leggja press på togpolitikk – som nattogforbindelse til utlandet. Eg lærer ­mykje, blir oppløfta og kjenner at eg er ei av ­mange som ønskjer miljøvennlege løysingar.

Skinner og sjø

Nå leitar eg etter ­forum og pressgrupper som løfter fram andre fornuftige reisemåtar. Privatbilisme-æraen har fått mange av oss til å gløyma at me er ein sjøfartsnasjon, men norske miljø utviklar allereie høgteknologiske, utsleppsfrie løysingar. Sjøen er gratis ­infrastruktur. Eg ventar på effektiv nattbåt mellom Oslo og København, som kan supplera rutene til tax-free-monstera som ikkje passar jobbtimeplanar. Og på ein ny og attraktiv englandsbåt. Miljøvennleg transport treng ikkje gå på skinner. Ikkje livet heller. Men det må gå føre seg i ­fellesskap, viss me skal stå i mot dei sterke og splittande kapitalkreftene som tener på at me trur me er åleine.

LES OGSÅ: «Det er veldig søtt at du er så engasjert« 

Gå til innlegget

Dei som gir

Publisert over 1 år siden

Privatpersonar gir framleis store gåver til kyrkja, og aller helst konkrete ting.

Eg visste berre at me skulle på dialogbesøk til Tsz Shan, eit buddhistkloster i ei åsside i Hongkong, men dette var kanskje det eg aller minst forventa hjå dei asketiske munkane: Å bli leidd frå parkeringshuset, gjennom eit inngangsparti som minner om ein eksklusiv bilforretning, til ein kinosal med djupe stolar. Her får me sjå ein påkosta introduksjonsfilm om klosteret i 3D. På lerretet går ein relativt ung mann med finansdress gjennom dei vakre omgjevnadene i sakte film, mens han ser ut til å oppnå indre fred og djup erkjenning om tilveret.

Like bak klosteret står det som truleg vil bli ein av Hongkong sine viktigaste turistattraksjonar: ein 76 meter høg kvit statue av Guanyin, den viktigaste bodhisattvaen i kinesisk buddhisme. (Olav Tryggvason-søyla i Trondheim er 18 meter.) I den eine handa held statuen ei stor perle. Den representerer visdom og lys.

Guanyin hjelper ein å unngå lidinga som kjem av dei tre grunngiftene i menneskelivet: sinne, kunnskapsløyse og grådigheit (begjær).

 

Monument. Breie trapper leier opp til den eine meir imponerande tempelhallen enn den andre, med enorme buddhastatuar av gullbelagt sandeltre og gedigne søyler og bjelkar Alt gir ei kjensle av eldgamle og tidlause tradisjonar, men samtidig kjennest det nytt og knytt til samtida. Og det stemmer. Klosteret var ferdig i 2015.

Dei fleste nordmennene eg reiser saman med er overvelda, og alle lurer på det same: Kven har betalt for klosteret?

– Li Ka-Shing. Velkommen til hans «billion dollar baby», smiler munken som er verten vår. Li er ikkje berre Hongkongs rikaste person, men den 23. rikaste i verda. Han skal vera god for 300 milliardar kroner og pensjonerte seg først sist fredag, sjølv om han fyller 90 i sommar. Klosteranlegget vil stå som eit gedigent monument over magnaten og overleva han sjølv i lang tid.

 

Gåver. Slik har det vore til alle tider, i alle fall i epokar og samfunn utan eit offentleg system som støttar religionsutøving og kyrkjebygg. Mens adelen i Europa investerte i palass og slikt, brukte norske lokalsamfunn store ressursar på å byggja kyrkjer som i dag er landet sine praktbygg og sentrale kulturminne. Sjølv om det offentlege bidrar sterkt til drift og vedlikehald, så gir framleis privatpersonar store gåver til kyrkja.

– Ser du kor fint kyrkja er opplyst utanfrå? spurde bestefar meg ein kveld då eg var liten, og peikte mot den kvite trekyrkja på Sand. Han ville aldri kalla seg religiøs, men meinte at kyrkja var viktig. Nå kviskra han at det var han som hadde gitt lyskastarane. Eg måtte lova å ikkje seia det til nokon, men nå har han vore død i ein del år, og lyskastarane er for lengst skifta ut med nye.

Ein del av oss likar å gi heilt konkrete ting til kyrkja, i staden for å bidra i det store og usynlege «drifts-sluket». Men gåvene treng ikkje å samanfalla med kyrkjelyden sine planar og estetiske retningslinjer, og dei kan bety krevjande prosessar.

 

Kaffiboks. Bestemor mi på den andre sida av familien hadde ståande ein oransje kaffiboks frå Coop til «misjonspengane». Der blei tidelen av enkepensjonen lagt kvar månad – til organisasjonsarbeid ho sjølv aldri såg, men trudde på. Ho la seg ikkje opp i kva mottakarane burde bruka pengane til. Totalsummen frå slike som ho, blir fort større enn store, sporadiske gåver.

Me veit ikkje om dei 2,6 milliardar kronene frå Li Ka-Shing til å byggja og driva Tsz Shan-klosteret er gitt utan vilkår. Men klosteret og hans misjon er å promotera kinesisk buddhisme. «Nøkkelen til å utvikla buddhismen i Hongkong er å finna eit betre svar på behova i dagens samfunn» skriv han i klosteret sitt magasin. Trua skal ikkje berre vera for dei gamle, inderlege damene med røykelsepinnar. Ho skal vera like relevant for forretningsmannen i introduksjonsfilmen, for barn og ungdommar i 2018.

Li vil at dei skal oppdaga perla i Guanyin si hand: lyset og visdommen. Og for ein buddhist er grådigheit nettopp ei av grunngiftene i tilveret. Han veit at rikdommen hans eigentleg er støv, som ikkje duger til anna enn å bli rista av skorne den dagen han tar farvel.

Gå til innlegget

Brutto nasjonaltillit

Publisert nesten 2 år siden

Kan ein stola på folk med eit anna livssyn?

Til slutt måtte han spørja kva eg jobba med, me hadde jo snakka så lenge om hans arkitektjobb. Det gladkristne smilet eg prøvde meg på, då eg svarte at eg jobba med kommunikasjon i ein kristen organisasjon, kan ha vore litt skeivt. Men den akutte frykta i blikket hans bekrefta at sjenansen min ikkje var grunnlaus.  

Fram til denne augneblinken hadde eg berre vore ein heilt normal venners venn, rundt dette bordet i ein halvmørk Teddy’s Softbar, og praten glei lett om design og arkitektur. Det var inga sjekking, berre ein vanleg, interessant samtale. Som nå gjekk i stå. Stotrande spurde han om eg er «eh … personleg kristen», og då eg – med litt ironisering over uttrykket – bekrefta at ja, eg er religiøs, blei stemninga flat som ein sprekt ballong.

Religiøs analfabetisme

Plutseleg hadde me visst ingenting å snakka om likevel, eg var jo ein heilt annan enn han trudde eg var. Mi tolking av situasjonen nå, åtte år etter, er at tausheita hans ikkje handla om antipati, men om religiøs analfabetisme. Nokon blir skrekkeleg nyfikne på det heilt ukjende, dei spør og grev. For andre skjer det motsette: Ein anar ikkje kva ein skal spørja eller snakka om. Så står ein der, med fordommane sine og den bortkasta sjansen til å utforska verda og menneska rundt ein. 

Viss eg hadde møtt arkitekten denne helga i staden, kunne me kanskje unngått total nedsmelting av samtalereaktoren. Folk får stadig lågare skuldrer når dei snakkar om tru. At Fredrik Skavlan sist veke gjorde hotelleigar Petter Stordalen si bønn til Gud til sjølve rosina i showpølsa den kvelden, kan vera eit teikn på det. I tillegg har eg sjølv sleppt ned skuldrene og retta ryggen meir, kanskje etter å ha vore eksponert for religionsdialog gjennom jobben i Areopagos i nokre år. Det ser ut til å vera den vanlegaste effekten folk opplever i dialog på tvers av livssyn: Ein blir tryggare både på sin eigen og andre sin ståstad. 

Norsk prest, kinesisk munk

På reklamebanneret utanfor kontoret mitt er det eit gammalt bilde av to eldre menn som leier kvarandre og smiler. Den eine har dobbelspent jakke, skjorte og ein svær kross i eit halskjede. Den andre har vid stråhatt, omslagsjakke og ei tjukk bok med buddhistiske skrifter i handa. Norsk prest, kinesisk munk. «Areopagos – dialog siden 1922» står det under (mens den vondskapsfulle søstera mi kallar meg for «Ann Kristin – monolog siden 1975»). 

Presten på bildet, Karl Ludvig Reichelt, var misjonær i Kina og rekna som ytterleggåande av den norske samtida. Han gjekk altfor langt i si dialogiske tilnærming til buddhistar og taoistar. Utgangspunktet hans var ei djuptgripande erfaring av religiøs analfabetisme. Han forstod ikkje kinesarane og omvendt, dei tradisjonelle misjonsmetodane var verdilause. I dag er tenkinga hans mainstream i store deler av kyrkja, men lenge var religionsdialog skikkeleg suspekt. Nå har ein forstått at dialog er tvingande naudsynt for å byggja tillit og forståing mellom nordmenn som trur på «Gud, Allah, Altet og Ingenting», for å seia det med kong Harald sine ord. Eg trur «brutto nasjonaltillit» vil bli ein stadig viktigare kapital for landet vårt.

Verdi og metode

På måndag blei det fjerde kyrkjelege dialogsenteret stifta, denne gongen i Drammen – etter Oslo, Stavanger og Bergen – og fleire kjem. Sentra er samarbeid mellom kyrkja, Areopagos og kommunane, og det må nemnast at eg er styremedlem i to av dei. For Areopagos er dialog både ein grunnleggjande verdi og metode. For Den norske kyrkja er det kanskje særleg eit samfunnsansvar. Når ein har 3,8 millionar medlemmar, kan ein ikkje lukka augo for det ansvaret.

Kva om kyrkjefolk blir muslimar eller ateistar gjennom dialogarbeidet? I eit ope mangfaldssamfunn skjer det sjølvsagt konverteringar i alle retningar. Men det vanlegaste resultatet er at dialog på tvers av livssyn gir folk meir respekt for andre si tru og utøving av den, og samtidig gjer dei rettare i ryggen og tryggare på si eiga tru. For eksempel når nokon spør kristne om dei er «eh … kristne».

Gå til innlegget

Lengten etter vismannen

Publisert nesten 2 år siden

Kan nokon forklara oss korleis det heng saman?

Ein psykologiprofessor står i eit lite canadisk auditorium under lysstoffrøyr og doserer svært ­omtrentleg utan manus om samanhengen mellom myter, menneskesinnet, moral og den generelle strukturen i verda.

Kultfigur

Slik var det første opptaket eg såg av Jordan Peterson sine førelesingar på Youtube for eit par år sidan. Sidan er han blitt ein kultfigur, med ein halv million faste sjåarar og over 300 videoar. Mange av videoane hans har ein politisk bodskap, men kunne han blitt så viktig for alle desse unge mennene ved PC-ane i USA og Europa viss han berre snakka om politikk? Neppe.

Professoren tilbyr både ein slags «teori om alt» – og konkrete råd om livet. Slik ser ein del av titlane på videoane med Peterson ut på norsk: Kva betyr det å vera ein mann? Korleis få sjølvrespekt. Slutt å vera patetisk. Korleis slutta å rotna vekk heime. Korleis du ikkje blir ein betahann.

Den nyaste boka hans, 12 Rules for Life , kjem ut om ti dagar, men er allereie ein bestseljar med førehandssal på Amazon. Dynamikken rundt Peterson minner om det som føregjekk når folk samla seg rundt den gamle vismannen ved bålet om kvelden og sa «fortel oss korleis det heng saman».

Menneskeleg

Trass vår tids skepsis mot autoritetar, er me framleis mange som ­søkjer mot vismenn, dei som kan fortelja oss korleis iallfall noko av det heng saman. Og korleis liva våre kan henga saman. Me leitar etter det djupe, slitesterke, det som verkeleg har kjerne. Ikkje nødvendigvis hjå religionsstiftarane eller profetane.

Ta karmelittmunken Wilfrid Stinissen, for eksempel. Notto Thelle, teologiprofessoren. Eller Martin Lönnebo, den eksentriske biskopen som nærmar seg nitti. Eg les dei med glede. Den religiøse sfæren har mange slike formidlarar. Den sekulære sfæren har andre, der Frank Aarebrot og Per Fugelli var folkefavorittar. Alle har klare fellestrekk: klokskap, kunnskapsrikdom, formidlingsevne, ein viktig porsjon varme og indre tryggleik.

Byggja opp

Slik tryggleik smittar: Me trur lettare på dei når dei snakkar. Den suverene tryggleiken dei har som formidlar og meiningsytrar, ser ein ikkje like ofte hjå kvinner. Då eg såg Jordan Peterson førelesa, prøvde eg å sjå føre meg ein kvinneleg psykologiprofessor slå fast så mykje om verda på så ustøtt fagleg grunnlag som han gjer. Det var nesten umuleg.

Eg jobbar i ein organisasjon som stadig arrangerer føredrag og seminar – ikkje minst innanfor den eksistensielle sjangeren. Det er alltid lett å finna kjende mannsnamn som mange vil høyra på. Kvinnenamna er ikkje like sikre kort: Er dei kjende nok? Erfarne nok? Vil dei trekkja nok folk? Då kan det dukka opp svar som «la oss byggja dei opp som formidlarar først, så kan me bruka dei seinare». Men korleis kan ein byggja nokon opp utan å bruka dei mykje?

For sjølv om Frank Aarebrot hadde ein stor fordel av å vera ein frekk bergensar, så handlar svært mykje om trening. Og om tilbakemeldingar som gjer ein trygg på at ein bidrar med noko klokt. Då blir ein avslappa og leiken nok til å formidla stadig klokare. Slik vismenn gjer.

Noko kan snu

I fjor lanserte tidsskriftet Samtiden orakel-spalta «Spør Frank og Thomas om hva du vil» med Frank ­Aarebrot og Thomas Hylland Eriksen. Men før spalta kom i gang, døydde Aarebrot, og redaktøren gjekk ut med ei etterlysing på facebooksida si: «Hvem er den nye Frank Aarebrot?». Gode forslag til nytt orakel blei mottatt med takk, gjerne eit med «buldrende bergensk bassrøst, skjegg, briller og høyt sigarettforbruk».

Mangelen på etablerte «viskvinner» ropte høgt i orakeltomrommet etter ­Aarebrot. Så begynte tråden med forslag å veksa, fleire titals namn. Dei fleste var kvinner. Nokre dagar etter lanserte redaktøren det nye orakelet: biskop Kari Veiteberg.

Det blir nok ingen «teori om alt» frå henne. Men at ho kan seia noko klokt om kva ein kan bruka livet sitt til i staden for å «rotna vekk heime», det kan fort skje.

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere