Ann Kristin van Zijp Nilsen

Alder: 44
  RSS

Om Ann Kristin van Zijp

Kommunikasjonsleiar i Areopagos og redaktør for Tørst. Sjå areopagos.no/torstmag.no. Twitter: @annkristinvzn

Følgere

Stjernedialektar

Publisert 23 dager siden

Kanskje var det ikkje Bilal Saab frå Sørøya som vann årets Stjernekamp, men distriktsdialektane.

Breie dialektar med rare ord fungerer perfekt på TV. I første program i NRK sin songkonkurranse denne hausten, sa programleiar Kåre Magnus Bergh: «Altså, vi har så mange flotte dialekter i årets Stjernekamp. Prisen for kuleste dialekt i årets stjernekampgjeng går til Kim Rysstad! Hans flotte setesdalsdialekt brukes vanligvis til folkemusikk.» Bergh sikta nok til kvedinga Rysstad er kjend for, sidan songaren oftast brukar dialekten sin til det hamarsingen Bergh brukar sin normaliserte austnorsk til: heilt vanleg snakk.


Rotekte norsk

I følge språkforskarane ligg ingen norske dialektar nærmare norrønt enn Rysstad sitt Valle-mål, særleg det dei eldre snakkar. Det er så godt bevart, fordi Øvre Setesdal låg utanfor dei store ferdselsårene heilt fram til 1900-talet, og folk har villa halda på tradisjonar – frå husflid til diftongar, altså to vokalar i same staving. For å bruka eit litt sprøtt eksempel: Mens Bergh kanskje kunne hatt «en skrue løs», ville Rysstad truleg hatt «ain skreuve laus». Og han har det ikkje gøy, men «gama». Kan det bli meir rotekte? tenkjer me som ser på.


Kjennest autentisk

Det kan vera tilfeldig, eller berre handla om songkvalitetar, men alle dei seks stjernekampdeltakarane som nådde dei siste rundane snakkar bygdedialektar. Nordmenn opplever det som ekstra autentisk, og det sankar nok stemmer både der du kjem frå og hjå oss andre. Sjølv om dialekten til ein groruddøl kommuniserer like sterkt at «eg har ein stadeigen identitet, eg er forankra og rotfesta», trur me at bygdedølar har djupare røter.

Det er her gudbrandsdølen Sondre Mulongo Nystrøm kjem inn. I hans dal seier ikkje folk veldig, men har ein flaum av adverb som «abraksle». For to år sidan deltok han i ein annan musikktalentkonkurranse, The Stream på TV2. Då snakka han normalisert austlandsk. Det er ikkje uvanleg for folk frå Oppland, særleg når dei som han har studert i Oslo ein del år. Og kanskje er det ekstra lett å leggja vekk barndomsdialekten, når ein blei utsett for rasisme i heimbygda på grunn av melaninrik hud. Men då Nystrøm dukka opp i Stjernekamp i haust, hadde han henta fram gudbrandsdalsdialekten igjen. Den gjekk rett heim hjå sjåarane, og dommar Mona B. Riise hadde stjerner i augo då han vegleidde henne i dølamål etter å ha sunge «abraksle frakt» (veldig bra). Men då han konkurrerte i hiphop-sjangeren, fann han ord for rasismeerfaringane i låten «Lett å være rebell i kjellerleiligheten din», skriven på oslodialekt av Karpe-duoen Chiraq Patel og Magdi Abdelmaguid.


Språk er fellesskap

Dialektar er minst viktig like kulturarv som kveding og Karpe-musikk. I Danmark er bygdedialektane daude, i Noreg er dialektmangfaldet framleis ein levande nasjonalskatt. Men fleire og fleire norske barn og ungdommar gir slepp på talemålet sitt. Dialektorda forsvinn. Overalt i landet føregår det ei mental urbanisering, og me blir meir påverka av dei same språkkjeldene.

Språk er ikkje berre identitet, det er like mykje fellesskap. Sidan det viktigaste for oss som snakkar er å bli forstått, er spørsmålet kor mykje språkleg variasjon eit nasjonalt fellesskap vil ha. Den nye læreplanen for grunnskulen, som er like rundt hjørnet, nemner ikkje dialektar med eitt einaste ord. Heller ikkje etter at Noregs Mållag påpeikte det i høyringsrunden. NRK derimot vil bidra til høg status og toleranse for dialektbruk, og reglane deira for dialektrøkt er på åtte sider. Då NRK Super fekk Kringkastingsprisen på grunn av utstrekt dialektbruk i 2015, sa programdirektør Hildri Gulliksen: «Dialekten her på Østlandet er dessverre lekespråket til barn over hele landet. Min drøm er at vi kan inspirere barn til å leke på mange ulike dialekter.»


Draum

Språkrådet melde nyleg på Twitter at stjernekampvinnar Bilal Saab sitt favorittutrykk «fette nais» (veldig nice) er kandidat til årets nyord. Tenk om «gama» og «abraksle frakt» blei det i 2020. Det er den draumen.

Gå til innlegget

Vinteren er på veg

Publisert rundt 1 måned siden

Automatisering og robotisering gir oss færre grunnar til å møtast. Kanskje er det ein vennskapsideologi verda treng nå.

Spol tilbake til ein kvardagskveld i februar: Roger slår av slipemaskinen i bua ved bandybanen. Tretti nyslipte skøytepar heng på veggen. Neste veke sliper han igjen, så gutane kan kjenna den sylkvasse eggen få feste i isen når dei sparkar frå og set fart i «verdas raskaste lagidrett». Han tar med den siste kaffiskvetten frå traktaren ved maskinbordet, går ut og ruller seg ein røyk. Etterpå går han – materialforvaltaren – gjerne rundt og kjeftar litt på uorden eller bandyballar som forsvinn. Men det strenge fjeset blir alltid avløyst av eit breitt flir.

 

Ildsjel

Utgangspunktet til Roger og meg er likt: Begge har hamna her på Vassenga, kunstisbanen i Mjøndalen, på grunn av ungane våre. Men eg greier så vidt å yta dugnads-minstemålet for foreldre i ein klubb med låge deltakaravgifter. Eg stiller opp med heiing på kamp (berre avbroten av mi eiga klaging over kulde og vinter generelt) og på dei få, obligatoriske dugnadane. Roger er annleis. Guten hans har slutta å spela bandy allereie tidleg i sesongen. Likevel kjem Roger minst ein gong i veka for å slipa skøytene til min trettenåring og dei andre gutane på laget – som sonen ikkje lenger er på. Han har jo tatt på seg materialforvaltar-vervet, forklarer han.  

Kven gjer slikt? Ein må nok vera uvanleg disponert for friviljug innsats. Men eg trur det handlar om meir enn å vera grei. Det handlar om det sterke fellesskapet i bandyklubben. Det handlar om vennskapet som oppstår mellom alle eldsjelene som trener og hjelper fleire hundre ungar og ungdommar sesong etter sesong. Det vennskapet omsluttar meg også, sjølv om eg er på B-laget i dugnad.

 

Venner er gåver frå Gud

Vennskap er hovudsaka i det friviljuge arbeidet til Sant’Egidio, ei katolsk lekmannsrørsle starta av radikale, italienske ungdommar i 1968. Slik dei les Bibelen, er alle menneske kalla til vennskap. Måten Jesus møtte menneske, særleg fattige, fører til eit inkluderande syn på alle – ikkje minst grupper som står utanfor. Venner er først og fremst gåver frå Gud, og dei har noko å gi kvarandre uansett ressursar. Den praktiske konsekvensen av vennskap er å hjelpa einannan, derfor brukar medlemmane i fellesskapet mykje av fritida si på «vennskap med fattige» – folk som er fattige på pengar, sosial kontakt, respekt frå andre eller rettar i storsamfunnet. Vennskapa er ikkje nødvendigvis symmetriske, men like fullt gjensidige og ekte.

For fire år sidan snakka eg med læraren Guglielmo Tuccinei, som er friviljug på eit suppekjøkken for heimlause i Roma. «På dagar då eg eigentleg ikkje vil opp av sofaen, er det hjarta som driv meg ut. Vennskap får folk til å handla. Det er ingen ideologi som får meg til å gå hit, det er vennene min som ventar på meg», sa han.


Vennskapsideologi

Men kanskje er det nettopp ein vennskapsideologi verda treng nå. Automatisering og robotisering gir oss færre grunnar til å møtast, og det blir mindre bruk for stadig fleire av oss. Allereie rundt første sving, vil mange av oss stå utan ein vanleg jobb. Framtida vil bringa sosial uro og større klasseskilje, men aller mest eksistensielle utfordringar: Kven er me, når ikkje arbeidet gir oss opplevinga av å vera del av eit fellesskap, kjensla av å bidra – og meining i livet?


Hjelparar av same slag

Framtidsmennesket vil skrika etter nettopp dette: meining og fellesskap der den kan skapast. Velferdsstat og innovasjon vil på ingen måte fjerna behovet for friviljug engasjement, for kyrkjeleg omsorgsarbeid eller dugnadsarbeid for bandylaget. Tvert om – sterke friviljuge fellesskap vil bli stadig viktigare. Mennesket sitt grunnvilkår er ikkje forandra sidan det blei skildra slik i ei av skapingsforteljingane i Bibelen: Då sa Herren Gud: «Det er ikkje godt for mennesket å vera åleine. Eg vil laga ein hjelpar av same slag.» Meir enn innovasjonskraft, treng kanskje framtidssamfunnet at menneska ser på einannan med vennskapeleg blikk og hjelper kvarandre.

Nå som vinteren er på veg, spurde eg Roger: Legg du opp som skøyteslipar? Svaret kom kjapt. «Du blir ikkje kvitt meg så lett. Eg blir minst en sesong til.» 

Gå til innlegget

Hadde ­luddittane rett?

Publisert 3 måneder siden

Netthandelen kan gjera det uhyggeleg stille der ute.

Det var då eg såg enden på ein ettermiddagstung og blodsukkerlåg kvardagshandel, at eg høyrde mannen framføre meg spørja ho som arbeider i kassen: «Skal de få slike kassar med sjølvbetening her?»

– Nei, då stenger nok sjefen heller butikken. Me går ikkje på akkord med servicen her, kom det kontant. Ho retta ryggen, og eg flirte litt for meg sjølv. Han ho snakka med, er heilt klart glad i-ny-teknologi-typen: Ja til alt som kan gjera livet enklare, kjappare og gi han kjensla av å vera sjølvhjelpt. Eg veit det, for eg er gift med han. I dei butikkane som har automatiske skannarar, vel han dei.

Ein kan jo lura på om ho hadde misforstått, dreiv med ønskjetenking eller at sjefen hadde snakka over seg. Eller er kjøpmannen ny-ludditt?

Øydela fabrikkmaskinar

Luddittane var engelske vevarar og tekstilarbeidarar som gjorde opprør mot industrialiseringa. Mellom 1811 og 1814 øydela dei fabrikkmaskinar i protest mot at jobbane deira og gamle handverkstradisjonar forsvann. Rørsla blei slått ned av militæret og ved hjelp av dødsstraff og deportasjonar. Og ikkje minst har historia gjort dei til latter som bakstrevarar. Dagens teknologiskeptikarar blir i ein del debattar kategoriserte som ny-luddittar.

Samtidig er det ikkje lenger berre håplause pessimistar som er uroa for «teknologisk arbeidsløyse» i nær framtid. ­Automatisering og robotisering kjem til alle bransjar. I fjor var det 376.100 tilsette i varehandelen i Noreg, ifølgje Statistisk sentralbyrå. Det er den nest største yrkesgruppa vår, berre helse- og omsorgssektoren er større. Korleis vil tala sjå ut om ti år?

Så langt har butikken med den mystiske sjefen ingen skjerm-kassar, og den ligg i Noregs-toppen for omsetning. Det er ikkje så rart: Når køen har nådd to personar, blir ein ny kasse bemanna på få sekund. Handlekorgene er alltid nyvaska. Alt er friskt, ferskt og ryddig. Yrkesstoltheita ligg som ein vennleg og varm tone hjå medarbeidarane. Foreiningar får lotteripremiar, sponsing eller avtale om å levera ubrukte varer etter arrangement. Alt dette betyr sjølvsagt lojale kundar.

Den fåmælte kjøpmannen

Men kva slags samfunnsstøtte kjøpmannen verkeleg er, blei tydeleg for meg, då ein far fortalde meg om 17-åringen sin. Guten hadde droppa ut av skulen, sleit sosialt og trong noko å gå til. Så faren spurte om det var råd å få praksisplass i den hyggelege butikken. Den fåmælte kjøpmannen let blikket gli mellom butikkhyllene, der det allereie var fullt av folk i arbeid. «Me har svært mange inne på ulike tiltak her nå, og det er mykje å følgja opp», sa han stille. Sekundet etter kom det: «Men me har jo alltid plass til ein til.»

Netthandel er enkelt, billeg og nesten kjekt. Den er Framsteget. I snitt handla nordmenn fysiske varer på nett for over 2.000 kroner kvar månad i fjor.

Samtidig vil me ha bygder og bysentrum det er fint å vera i. Me vil ikkje tome butikkvindauge eller berre frisør, bingo og solarium. Me veit at me får dei butikkane me fortener, og at me ikkje kan få både i lokalbutikk-pose og Amazon-sekk. Men ørsmå tannhjul festa til den globale økonomiske vekstmotoren har umerkeleg fått ein plass i sjela vår, og det gode me vil, det gjer me ikkje.

Ut av huset

Det er lenge sidan me var jegerar og sankarar, men ludditten i meg tenkjer at det er noko veldig menneskeleg ved å gå ut av huset for å skaffa seg mat. Viss det blir stadig meir meiningslaust å gjera ærend utanfor si eiga stove, kan det bli uhyggeleg stille der ute. Til og med for dei av oss som ikkje likar småprat.

Då eg stod i ein lang kø i ein svær butikk på andre sida av elva, la eg merke til kor blidt ho i kassen snakka med kundane. Det stod «Trude» på namneskiltet hennar.

– Korleis klarar du det ein heil dag? spurde eg. Klokka nærma seg åtte fredagskvelden.

– Veit du, når det kjem eldre menneske som pratar frå dei legg varene på bandet til dei har pakka ned i posane, då tenkjer eg: Dette er kanskje den einaste sam-­
talen dei har i dag. Då må den bli ­hyggjeleg, sa Trude.

Gå til innlegget

Når berre du vil snakka

Publisert 4 måneder siden

Sjekking på offentleg transport funkar ikkje, men det gjer høflegheit.

På forunderleg vis har genane etter den introverte urmennesketypen – den typen som til alle tider har skult på framandfolk frå eit nedisa hus på tundraen – fått dominera Noregs største by. Særleg kollektivtrafikken.

Sjølvsagt finst det unntak, men anekdotiske bevis slår fast at ni av ti unntak er innflyttarar frå landsdelar og land med utovervendt gendominans.

I andre byar i verda høyrer ein stadig «unnskyld, kan eg komma forbi?», «så klart, beklagar!» i bygater og bussar. Smil og høflege fraser er olje i storbymaskinen. Men ikkje i Oslo.

Snakketabu

I juni skreiv psykologistudenten Markus Sanden ein kronikk på Ytring, der han slår eit slag for eit samfunn der det ikkje er tabu seia «hei» til den ukjende jenta og potensielle kjærasten på t-banen.

Kronikken fekk massive reaksjonar. Svært mange kvinner er nemleg skeptiske til framande menn som vil starta samtalar med dei på offentlege transportmiddel. Christine Krieg, som jobbar med sosiale medium, starta emneknaggen 
#villebarepratelitt. Der fortel eit utal kvinner om uønska og ofte truande tilnærmingar frå ukjende menn som «berre vil snakka litt» – og som ikkje let seg avvisa.

Det er gjerne nettopp i ei full t-banevogn eller på den siste nattbussen heim, at den framande mannen du svarte for å vera normalt høfleg, viser seg å vera ein ubehageleg person som det er vanskeleg å sleppa unna.

«Unormalt»

Typisk nok har dette blitt ein debatt mellom «metoo-vennlege» og dei som tykkjer at lettkrenka kvinner må skjerpa seg.

Men det har også blitt ein debatt om det generelt er greit å snakka med framande på offentleg transport. Mange hevdar at det er unormalt for skandinavar å ønskja kontakt med framande i det offentlege rommet.

Eg tenkjer at både dei og Markus Sanden har vore for lite utanfor Oslo. I store delar av landet, ikkje minst i kystområda, så finn du stadig framande som snakkar med kvarandre. Rogalendingar og bergensarar ertar til og med folk for å bli kjende med dei.

Folkeskikk

Men heller ikkje i lands-delane der dei utovervende genane dominerer, har unge kvinner lyst til å bli med pågåande, framande menn heim frå bussen. Det skjer stort sett berre i erotiske fantasiar, eller med kvinner som er ekstra sårbare for overgrep.

Heldigvis er slike menn i mindretal. Dei fleste har normal folkeskikk. Men det vil alltid finnast folk som ikkje skikkar seg og som trakasserer andre på ulike måtar. Dei blir ikkje betre av at alle vender seg endå meir innover. Derimot kan det hjelpa at andre passasjerar følgjer med og støtter den som blir plaga.

Ikkje åleine

Psykologstudent Sanden vil slett ikkje vera ein representant for pågåande og ubehagelege menn. Det handlar om «snakkekulturen i Norge og hvor vanskelig det kan være å oppnå kontakt med folk» seier han eit intervju med Morgenbladet.

Nå har han nok innsett at offentleg transport er ein dårleg sjekkearena. Men det betyr ikkje at det er håplaust!

Mange drøymer om kollektiv transport i Oslo med mindre taus skubbing og mutte 
fjes. Eit ubede råd til Sanden er å vera 
generelt oppmerksam mot folk på t-banen, aller mest andre enn dei han kunne tenkt seg som kjærastar.

Ved å hjelpa gamle som treng støtte bort til eit ledig (hans eige?) sete, småbarnsforeldre med barnevogner, folk som har med seg for mange koffertar – så kan det bli lettare å snakka med framande i alle slags kvardagssituasjonar. Også potensielle kjærastar.

Håp for sjenerte

Og kven veit, kanskje sit det ei jente på t-banen til Blindern og ser kor hyggjeleg han er med andre folk, så hyggjeleg at ho smiler til han og dei begge får lyst til å prata saman på veg oppover til universitetet.

Enn så lenge får han ta sommaren til hjelp. Då kjem til og med oslofolk ut av 
boblejakkeskalet sitt. Som andre tundrafolkeslag kan dei ikkje bruka opp spekklaget på å engasjera seg i framande om vinteren.

Viss ingenting nyttar, så er det alltid ei løysing å ta med seg dei sjenerte genane sine og flytta til Vestlandet eller Nord-Noreg, der ein kan trena snakkemusklane.

Gå til innlegget

Gut eller jente?

Publisert 5 måneder siden

Den gamle dama spør mor mi med blikket på meg: «Kor gammal er han, då?»

Eg var nesten femten år og hadde ein heilt gjennomsnittleg ungjentekropp, men håret var nettopp blitt kort. Hjå frisøren hadde eg vore for feig til å barbera hovudet som popidolet Sinéad O’Connor, så det blei ein litt døll gutesveis i staden. Nå stod eg på eit gatehjørne i Stavanger saman med mor mi, med nystramma tannregulering, og venta på at ho skulle bli ferdig med å snakka med ei gammal dame ho ikkje hadde sett på tjue år. Plutseleg går minnefilmen over i slow motion, i det dama spør mor mi med blikket på meg: «Kor gammal er han, då?»

Skamraude kinn 

Ei rasande tenåringsjente vekslar mellom å skula bort på hespetreet og sjå ned på sine eigne joggeskor med skamraude kinn. Då mor mi svarer høfleg om dotter si, seier dama at «hehe, det er så vanskeleg å sjå forskjell på dei nå for tida». Mens eg hatar henne (me hatar gjerne folk som får oss til å skamma oss), ser eg febrilsk rundt meg etter meir jentete jenter som eg burde kopiera stilen til. For eg vil jo ikkje vera noko anna ei heilt vanleg, og helst litt fin jente. Berre litt tøff samtidig.

Om ein nå skal la seg leia av etterpåklokskapen sitt milde ljos, kan det faktisk ha vore grunnlag for at den eldre kvinna blei litt kjønnsforvirra på mine vegne. For mens ho sjølv hadde på seg den kvinnelege treeininga kåpe, hatt og handveske, hadde eg endeleg fått meg Levis 501 – buksa med den ikoniske gutefasongen som framheva at eg er ganske hjulbeint.

Langt hår sidan

Truleg er dette tenåringstraumet er ein av grunnane til at eg alltid har hatt langt hår sidan. Sjølv om eg som vaksen tenkjer at det ikkje burde vera krise å bli tatt for å vera gut, var det uansett vanskeleg då. Tilliten til marknadsverdien min som jente var for låg.

Samtidig er det som ikkje skjedde i perioden med kort hår og cowboybein, det aller viktigaste i denne teksten: Eg opplevde aldri, verken før eller sidan, teikn på at folk var i tvil om eg var jente.

Akkurat det ser ut til å ha forandra seg. Eg opplever stadig oftare at både vaksne og ungar går ut frå at ein ungdom med jentekropp, men med kort hår og «guteklede», vil bli rekna som gut. Det kan sjølvsagt vera tilfelle, men er det bra at den vurderinga skjer på autopilot?

Fleire land, blant anna Noreg og Sverige, opplever ei eksplosiv auke av barn og unge som blir viste til kjønnskorrigerande behandling. Fagfolk som legar og psykologar i begge land er urolege for at for mange blir behandla – og kan komma til å angra på irreversible inngrep.

Mindre forvirrande

Kan me kvinner og menn, som utgjer det undervurderte mangfaldet kalla «folk flest», bidra til å gjera barne- og ungdomsfamlinga rundt identitet og kjønn mindre forvirrande? Dagens ungar ser ut til å vera eksponerte for ein mal for kjønnsuttrykk som er mykje meir einsretta og smal enn han var i min generasjon. Medieflodbølga som skyl over dei frå mobilhanda er i stor grad dominert av eit skjønnheitsideal som nesten kunne vore støypt i plastformene til Barbie og Ken.

Det er gjerne dei skeive som går i front når det gjeld å leika med strenge kjønnskodar. I mange konservative kretsar, ikkje minst religiøse, blir slik grensesprenging møtt med rynka nasar. Ein opplever at slike uttrykk byggjer ned «naturlege» skilje mellom kjønn. Men her i Vesten treng ein ikkje å vera religiøs for å til dømes vera skeptisk til menn i skjørt. Med mindre dei er skotske.

Likte å gå i sarong

Då eg jobba i ein annan kristen organisasjon for ein del år sidan, blei det ved fleire offentlege høve fortalt at den dåverande generalsekretæren likte å gå i sarong heime. Med skrekkblanda fryd viste ein bilde av den konservative mannen iført eit stort tøystykke som eit langt skjørt. Det behagelege klesplagget hadde blitt med heim etter mange års arbeid i Indonesia, og det fungerte minst like godt som ein slåbrok etter ein ettermiddagsdusj. Generalen møtte berre respekt for sarongen frå tida «ute». Men kva om han hadde føretrekt kona sine skjørt?

Det er ikkje gudgitt at menn må gå i bukser, eller at femtenårige jenter må ha langt hår, det berre verkar sånn. Vil ikkje alle – ikkje minst dei som ønskjer at flest muleg skal finna seg til rette i kjønnskategoriane «menn» og «kvinner» – tena på at dagens kjønnsuttrykk blir lausare i snippen?

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Noen bør skamme seg
av
Espen Ottosen
3 dager siden / 3037 visninger
KRIK - NYE spilleregler
av
Trond Andreassen
21 dager siden / 1549 visninger
Jeg lever ikke lenger selv
av
Merete Thomassen
23 dager siden / 1419 visninger
Ingen skal leve med skam
av
Tor Håkon Eiken
2 dager siden / 954 visninger
Stjernedialektar
av
Ann Kristin van Zijp Nilsen
23 dager siden / 857 visninger
Debatten om kvinners prestetjeneste er over
av
Bård Mæland
rundt 1 måned siden / 764 visninger

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere