Ann Kristin van Zijp Nilsen

Alder: 45
  RSS

Om Ann Kristin van Zijp

Kommunikasjonsleiar i Areopagos og redaktør for Tørst. Sjå areopagos.no/torstmag.no. Twitter: @annkristinvzn

Følgere

Ekteparet Sodoma og Gomorra

Publisert 4 måneder siden

Det er flautt å ikkje vita kva hovudstaden i USA er. Kvifor er det ikkje flautt å vera religiøs analfabet?

Det er ei grense for kor lite ein kan vita før det blir pinleg. Grensa buktar seg jo, for i alle miljø veit ein meir om noko og mindre om anna. Men me forventar eit minstemål av informasjonslagring i hovudet, derfor blir det underhaldning når realitydeltakarar ikkje veit kven som er statsminister eller som trur hovudstaden i USA er Hollywood. Alt kan ikkje outsourcast til Google.

Kunnskap gir status

Å ha god oversikt over det som omgir oss gir oftast status. Det trekkjer sjeldan ned å både kunna offsidereglene i fotball, amerikansk historie og samtidig namnet på fiskane ein får på kroken. Både allmennkunnskap og meir spesialisert innsikt gjer ofte lukke sosialt. Men religiøs kunnskap blir gjerne sett på som irrelevant.

Når nordmenn unngår å snakka om tru, handlar det ikkje berre om at me er blyge og ser på det som ei privatsak. Mange kan så lite om religion, at dei ikkje har føresetnader for å snakka meiningsfullt om det. Samtalane stoppar opp, gjerne før dei kjem i gang.

Religiøs analfabetisme

Den amerikanske religionsprofessoren Stephen Prothero har lenge forska på religiøs ­analfabetisme. Han fokuserer på såkalla­ religious literacy, at folk treng religiøs «lesedugleik», altså basiskunnskap om ­religion. I det religiøse USA kan dei fleste amerikanarar ikkje svara verken Matteus, Markus, Lukas eller Johannes, viss ein spør dei om namnet på eitt evangelium i Det nye testamentet. Eit vesentleg mindre­tal trur ifølge Prothero at Sodoma og ­Gomorra var eit lukkeleg bibelsk ­ektepar.

Mange amerikanske jødar kan ikkje namnet på dei fem bøkene i Toraen. ­Religiøs analfabetisme blant dei som høyrer til eit trussamfunn er sjølvsagt eit ­religiøst problem, meiner professoren. Men det er først og fremst eit problem for heile samfunnet. Den offentlege debatten blir fordumma, når folk kan så lite om noko som speler ei så viktig rolle i milliardar av menneske sitt liv. I tillegg er det eit kulturelt problem. «Korleis kan nokon forstå Bach sin musikk, utan å kjenna den kristne tradisjonen? Eller bildekunsten til El Greco eller Andy Warhol?» spør han. Det er som å høyra ein norsk KRLE-lærar prøva å skapa entusiasme for faget.

Kvifor feirar me pinse?

Prothero har føreslått nettopp obligatorisk religionsundervisning i den offentlege skulen som eit viktig botemiddel mot den religiøse ­analfabetismen i USA. For han vil kanskje Noreg sjå ut som drøymesamfunnet, når me både har eit fag i skulen som lærer alle elevar om det religiøse mangfaldet, og ein stat som støttar trussamfunna si opp­læring av medlemmar. Men KRLE blir ikkje sett på som eit viktig fag, og med ujamne mellomrom dukkar ­debatten rundt faget opp: Kvifor skal ungar læra om overtru? Er kunnskap om religion gyldig, er det ikkje berre luft? Kvifor skal samfunnet ta ansvaret for å læra folk om religion, er ikkje det trussamfunna sitt ansvar – og noko dei bør betala for sjølv?

Heldigvis er me for lengst ferdige med den tida då konfirmasjon var ein «almindelig regel og skyldig plikt», og presten si offentlege overhøyring var skulen sin ­eksamen. Me har kanskje ikkje hamna heilt i den andre grøfta, men kunnskapsmangel om religion blir av dei fleste sett på som uproblematisk. Det er flautt å ikkje vita kva hovudstaden i USA er, men få vil skjemmast over å ikkje vita kvifor me feirar pinse. Alle lærte det på skulen ein gong, men kunnskap må brukast og oppdaterast for å gi meining når me er vaksne.

Urgammal kulturarv

Religion er idear­ og trussystem om det som går utover grensene for det me kan granska, men like fullt er det menneska sin urgamle kulturarv. Religionane består av levande samtidsmenneske som praktiserer det dei trur på – i varierande grad, synleg eller usynleg for omverda. Derfor er det like viktig å ha kunnskap om religion som alt anna som omgir oss. Den ikkje spesielt religiøse nederlandske diktaren Jules A. Deelder sa det så enkelt: «Mennesket sin omgjevnad er medmennesket».

Gå til innlegget

Ei faste som går i pluss

Publisert 6 måneder siden

Denne fastetida skal eg ikkje tenkja på kva eg burde droppa, men på om det er noko eg kan leggja til.

Altfor mange starta året med å avleggja totalt urealistiske løfte til seg sjølv, slo Anne Lindmo fast tre veker etter nyttår. Ifølge programleiaren er det er akkurat på den tida dei fleste nyttårsforsett ryk. «Så nå er me endeleg samla igjen – flokken av gjennomsnittlege, elendige, vaklevorne menneske.» Er det rart me likar henne?

Nå som fastetida nærmar seg, vil ein del folk i mine religiøse kretsar leggja planar som ytre sett kan minna om nyttårsforsett av typen «slutta å røyka» og «slanka meg». Faste frå mat og nytingsmiddel spelar ei rolle i dei aller fleste verdsreligionane, men målet er ikkje ein sunnare kropp. Drivkrafta er forholdet til Gud eller gudar – og medmenneska. Religiøse som fastar fortel ofte at det er lettare å konsentrera seg om bønn og meditasjon då enn elles – og bli motivert til å vera eit godt medmenneske. Personleg har eg null erfaring med faste. (Men spør meg gjerne om alt som kan etast.)

Festkultur

Sjølv om me lutheranar har fastetider i kyrkjeåret vårt, har me stort sett brydd oss lite om dei. Men nå har eit marginalt trendsetjar-fenomen begynt å famna breiare: Stadig fleire aktive kyrkjegjengarar vil at tida mellom fastelavn og påske skal innehalda ei form for faste. Nokon kuttar ned på skjermtid. Andre droppar kjøt eller snop, kaffi eller vin – og nyt det med større glede når høgtida kjem. Allereie i 1994 skreiv Asle Finnseth, STREK-redaktøren, i boka Men gleden er et annet sted at forbrukarkulturen byggjer ned kontrastane mellom kvardag og fest, og gjer difor livet mindre spennande. «Jeg tror vi trenger en ny festkultur for en tid (...) som er i ferd med å glemme hva fest er, fordi den småfester hele tiden.» Faste og forsaking handlar ikkje om gledeslaus snusfornuft, tvert om. Berre sjå på kveldsmåltida når muslimske familiar bryt den daglege fasta under ramadan.

Å faste aleine

Kanskje er det, som mange muslimar og katolikkar seier, lettare å fasta når mange gjer det samtidig. Det unnskylder i alle fall eg meg med, når eg på avstand beundrar dei som driv med fastegreiene sine. Som postmoderne protestantar er fastepraksisar noko me helst driv med kvar for oss og må finna utav på eiga hand. Derfor krev gjerne slike prosjekt eit visst overskot. I ein samtale med ein klok venn, presten Anne Marit Riste, innsåg eg at slik livet mitt er akkurat nå, er det ikkje rom for (les: ork til) slike sjølvdisiplinerande tiltak.

«Men kanskje du ikkje skal tenkja sånn på kva du burde droppa i fastetida. Kanskje er det nok å leggja noko til?» spurde ho.

Gode vanar

Denne fastetida skal eg begynna der. Det er muleg at det hjelper å begynna tenkinga litt før den søndagen eg står og manglar ingrediensar til krembollar. Eg skal leggja ein liten og ikkje totalt urealistisk plan (jamfør Lindmo), for å «leggja noko til». Kanskje skal eg lesa ei inspirerande bok eller to? Martin Lønnebo si Veven, den store treningsboken for sjelen (2003) ligg allereie på nattbordet. Eller skal eg finna fram kollega Stian Kilde Aarebrot si bok Kunsten å forme livet (2018)?

For det er dette det handlar om, som både Aarebrot er opptatt av, og som Riste skreiv i Ettertanke-spalta i Vårt Land på måndag (ho skriv heile denne veka): «Kva gjer vi kristne når vi trur? Korleis praktiserer vi trua? Kanskje er vi først og fremst fornøgde med at vi ikkje treng å gjere ein ting. (...) Endeleg har vi klart å riste av oss alle livsstilskrava og all den dårlege samvittigheita for at vi ikkje er fromme nok. No kan vi vere frie og letta og glade og leve akkurat som alle andre. Eller kanskje er vi litt på leit likevel. Etter ein måte å leve trua på – etter ein praksis, etter rytme og gode vanar.»

Ein indre skatt

Det treng ikkje å vera ein motsetnad mellom oss «gjennomsnittlege, elendige, vaklevorne menneske» og folk som praktiserer trua si – for eksempel ved å utforska kyrkja si fastetid. Truspraksis kan gjera den indre skatten vår meir synleg for oss truande gjennomsnittsmenneske. Skatten kan også bli synleg for gjennomsnittlege medmenneske, når han får gjera hjarto våre opne for dei.

Gå til innlegget

Det som skil oss frå maskinane

Publisert 7 måneder siden

Kven er me når dei digitale menneska gjer alt betre enn oss?

Då me såg føre oss framtidsrobotar på 1980-talet, var det gjerne­ som småskumle Barbie- og Ken-dokker med kantete rørsler og menneskestorleik, eller sjellause ­metallvesen som sa «blipp-blopp». Kanskje kunne dei hjelpa til heime med å støvsuga eller skuva rundt på tunge grasklipparar. Dei færraste tenkte at sjølve grasklipparen eller støvsugaren ville vera roboten. Eller rettare sagt: programvaren inni maskinane. Og kven tenkte vel at usynlege robotar skulle kjøra buss i Oslo, slik dei førarlause minibussane «Oda» og «Mads» har gjort sidan i sommar?

Kunstige hjernar 

Folk gir støvsugarane sine kjælenamn og står i kø for å sitja på med Oda. Og nå ser me at robotar kan redda liv. Me kjem ikkje til å ønskja å klara oss utan dei. For få dagar sidan publiserte eit internasjonalt forskarteam ein studie der dei hadde mata eit dataprogram med røntgenbilde frå 90.000 kvinner. Den kunstige intelligensen viste seg å gjera ein betre jobb enn levande ­legar, når det gjaldt å oppdaga brystkreft – den vanlegaste og aukande kreftforma blant kvinner.

Med den kognitive teknologien – maskinar som sansar, oppfattar og forstår – vil «menneskeleg svikt» bli ei stadig sjeldnare forklaring på at noko går gale. I dag skuldast 90 prosent av alle trafikkulukker menneskelege feil. Oda og dei førarlause­ barnebarna hennar kan gjera vegane mykje tryggare. Derfor opplever eg ikkje slike som henne, eller den røntgenbilde-lesande roboten, som ein trussel mot mennesket – tvert om. Men eg trur også at det handlar om at dei kunstige hjernane er skjulte inni maskinar som ikkje ser ut som meg.

Oppdaga sjela 

På tysdag viste Samsung fram det nye Neon-prosjektet sitt: kognitiv teknologi i form av «digitale menneske». Neonane er ikkje chatrobotar eller liknande program som seier «hei, eg heiter Kari, kva lurer du på?». «Neonar er meir like oss, eit uavhengig, men virtuelt levande vesen,» seier Samsung. Dei ser ut som skremmande ekte menneske, viser kjensler og kan vera alt frå lærarar til nyheitsanker. Nå gir dei meg frysningar på ryggen. Vil det vara?

I dag høyrest dei eldgamle orda til salmisten i Bibelen, «kva er då eit menneske?», meir ut som tittelen på ein TV-debatt. Utviklinga stiller oss overfor nye etiske diskusjonar om kva eit menneske er, og kva det er verdt. Kanskje vil folk finna saman på tvers av livssyn og tidlegare «båsar» i denne debatten. Då eg intervjua den svenske forfattaren og tidlegare biskopen Martin Lönnebo for eit par år sidan, sa han at «indre tomleik er den største trusselen mot framtida vår. Menneske som berre er ytre skal, kjem til å søkja feil vegar.» For han er det viktigaste eit menneske kan gjera å oppdaga sjela si. Det er sjela som skil oss frå maskinane.

Kven er me? 

Forskarar og filosofar meiner at robotar ikkje berre treng kunstig intelligente system, men også moralske. Tenk om buss-barnebarnet til Oda i ein framtidig krisesituasjon må velja mellom å køyra på ein fotgjengar eller ein syklist. Håpet er at robothjernane ikkje berre blir flinkare enn oss, men også snillare. Men Lönnebo trur ikkje at dei kan ta etiske val. Maskinar har ikkje eit ansvarleg sjølv, slik som mennesket – inga sjel.

Den kunstige intelligensen gjer at perfeksjon er innan rekkjevidde på ein heilt annan måte enn før. Kven er me menneske, viss maskinane ikkje berre blir smartare enn oss, men også ser ut til å gjera betre val enn oss? Det feilbarlege har vore eit menneskeleg grunnvilkår til alle tider – og noko me alltid har ønskt oss vekk frå. Men feila gjer oss til tvers gjennom menneskelege menneske. Kan dei bli eit slags kvalitetsstempel i framtida?

Ru sjel

Kanskje vil framtidsmennesket også trenga ordet sjel – for å skapa meining og for å skilja mellom måtar å finnast på. Dette trur eg: Viss sjølvet vårt er ei sjel, så har ho inga blankpolert plastoverflate, som på eit nytt Apple-produkt. Ho er ru som eit gammalt leirkar. Det er sprekkar i henne, alltid sprekkar i det menneskelege. «Det er ein sprekk i alt. Det er slik lyset kjem inn», song Leonard Cohen. På kva plate? The Future.

Gå til innlegget

Småprathelvetet

Publisert 8 måneder siden

Å ha problem er ein vanlegare tilstand enn å ikkje ha det. Like fullt har me ikkje – etter fleire tusen år med sivilisasjon – funne ut korleis me kan snakka om slikt i selskapslivet.

Smalltalk i selskapslivet kan vera grunn nok til å halda seg heime. Til og med for oss som i utgangspunktet likar å småsnakka med folk me ikkje kjenner. Det er ikkje alltid me gler oss til å svara på dei tilsynelatande enkle spørsmåla nordmenn stiller ukjende bordkavalerar for å vera høflege og hyggjelege: Kor er du frå? Kva jobbar du med? Har du barn?

Det norske fellesskapet har vedtatt at slike spørsmål er veleigna til å bryta is og skapa felles hygge. Spørsmål om kva me har i lønn eller på sparekontoen, derimot, er framleis uhøfleg. Det slår til og med Solveig Sollund sin 2019-versjon av Skikk og bruk fast. Sjølv om slike spørsmål er heilt vanlege i mange andre land, vippar det nordmenn av pinnen.

Utfordrande spørsmål

Men kva spørsmål gjer oss eigentleg glade for å snakka saman? Sjølv blir eg aldri lei av å fortelja at eg kjem frå Sand i Ryfylke, universet sin navle, og så spør eg deg kor du er frå. Men viss du for eksempel har meir pigment i huda, kan du ha høyrt «men kor er du eigentleg frå?» så mange gonger, at spørsmålet mitt gir deg ei kjensle av i å ikkje høyra til her saman med meg. Eller du kan ha vakse opp på ulike stader og er lei av å forklara kvifor eller kva foreldra dine dreiv med. Å bli spurt om du har barn, viss du er lei deg for at du ikkje har det, er gjerne heller ikkje høgdepunktet i eit selskap. Og for svært mange av oss er det aller vanskelegaste spørsmålet «kva driv du med?» Uansett om det kjem frå ein framand eller nokon som treng ei oppdatering, er det sjeldan kjekt å svara: Eg søkjer jobbar. Eg er sjukemeldt. Eg er forseinka i utdanninga. Eg har droppa ut av vidaregåande. Eg er ufør. Eg er kronisk og «usynleg» sjuk.

Praten i selskapslivet

Å ha problem er ein vanlegare tilstand enn å ikkje ha det. Det veit alle med god utsikt til sitt eige liv. Like fullt skjemmest me ofte over det. Like fullt blir me overrumpla når andre avslører at dei har utfordringar i livet som ikkje står skrive i panna deira. Og like fullt har me ikkje – etter fleire tusen år med sivilisasjon – funne ut korleis me kan snakka om slikt i selskapslivet. Eller om ting som er annleis enn i vårt eige liv.

Den enkle løysinga er å vera saman med folk som har mykje felles med ein sjølv. Folk som også følgjer med på eliteserien i fotball, for eksempel. Men med mindre ein melder seg heilt ut av sosialt liv, kan ein ikkje unngå å hamna i selskap med ukjende – der me spør og svarer for å vera greie. Den finske forfattaren og historieprofessoren Alma Söderhjelm, som blei fødd i 1870 og sette konversasjonskunsten høgt, sa at «kanskje er den evige nordiske spørringen – ja for den er virkelig typisk for Norden – en slags klosset måte å holde konversasjonen i gang på når en pause skal utfylles.» Ho meinte at slike spørsmål kunne bli reine forhøyr, og at folk rett og slett burde unngå å konversera i form av spørsmål.

Nye spørsmål i handveska

Kan det ikkje bli skrekkeleg kjedeleg viss ein ikkje skal spørja om noko som helst? Den amerikanske psykologen Arthur Aron har forska på spørsmål som kan skapa nærleik og fellesskap mellom to samtalepartnarar. Viss målet er å få til emosjonell kontakt, trengst det langsam tilnærming og sjølvavsløring, meiner han. Sissel Gran skriv om dette i ein avisartikkel frå fjor, der ho analyserer kvifor folk ikkje blir kjærastar av Tinder-dating. «Mange er nok overforsiktige, skjuler seg godt, lar seg besnakke, oppfører seg som gratispassasjerer. Og er det kan hende derfor det butter for mange? Sitter folk og trøkker? Gir lite?» Ho føreslår å bruka Aron sine spørsmålsforslag. Han deler dei inn i tre bolkar, der den personlege temperaturen stig. På det første, «ufarlege» trinnet har han spørsmål som dette: Hadde du likt å vera ein berømt person? Korleis ville ein perfekt dag sjå ut for deg? Kva tid song du høgt sist? Kva føler du deg mest takksam for i livet ditt?

Kanskje er det muleg å overføra nokre av Gran og Aron sine dating-perspektiv til samtalane på heilt vanlege norske julebord og i andre selskap. Eg vurderer i alle fall å ha med eit par nye spørsmål i den gamle handveska.

Gå til innlegget

Stjernedialektar

Publisert 10 måneder siden

Kanskje var det ikkje Bilal Saab frå Sørøya som vann årets Stjernekamp, men distriktsdialektane.

Breie dialektar med rare ord fungerer perfekt på TV. I første program i NRK sin songkonkurranse denne hausten, sa programleiar Kåre Magnus Bergh: «Altså, vi har så mange flotte dialekter i årets Stjernekamp. Prisen for kuleste dialekt i årets stjernekampgjeng går til Kim Rysstad! Hans flotte setesdalsdialekt brukes vanligvis til folkemusikk.» Bergh sikta nok til kvedinga Rysstad er kjend for, sidan songaren oftast brukar dialekten sin til det hamarsingen Bergh brukar sin normaliserte austnorsk til: heilt vanleg snakk.


Rotekte norsk

I følge språkforskarane ligg ingen norske dialektar nærmare norrønt enn Rysstad sitt Valle-mål, særleg det dei eldre snakkar. Det er så godt bevart, fordi Øvre Setesdal låg utanfor dei store ferdselsårene heilt fram til 1900-talet, og folk har villa halda på tradisjonar – frå husflid til diftongar, altså to vokalar i same staving. For å bruka eit litt sprøtt eksempel: Mens Bergh kanskje kunne hatt «en skrue løs», ville Rysstad truleg hatt «ain skreuve laus». Og han har det ikkje gøy, men «gama». Kan det bli meir rotekte? tenkjer me som ser på.


Kjennest autentisk

Det kan vera tilfeldig, eller berre handla om songkvalitetar, men alle dei seks stjernekampdeltakarane som nådde dei siste rundane snakkar bygdedialektar. Nordmenn opplever det som ekstra autentisk, og det sankar nok stemmer både der du kjem frå og hjå oss andre. Sjølv om dialekten til ein groruddøl kommuniserer like sterkt at «eg har ein stadeigen identitet, eg er forankra og rotfesta», trur me at bygdedølar har djupare røter.

Det er her gudbrandsdølen Sondre Mulongo Nystrøm kjem inn. I hans dal seier ikkje folk veldig, men har ein flaum av adverb som «abraksle». For to år sidan deltok han i ein annan musikktalentkonkurranse, The Stream på TV2. Då snakka han normalisert austlandsk. Det er ikkje uvanleg for folk frå Oppland, særleg når dei som han har studert i Oslo ein del år. Og kanskje er det ekstra lett å leggja vekk barndomsdialekten, når ein blei utsett for rasisme i heimbygda på grunn av melaninrik hud. Men då Nystrøm dukka opp i Stjernekamp i haust, hadde han henta fram gudbrandsdalsdialekten igjen. Den gjekk rett heim hjå sjåarane, og dommar Mona B. Riise hadde stjerner i augo då han vegleidde henne i dølamål etter å ha sunge «abraksle frakt» (veldig bra). Men då han konkurrerte i hiphop-sjangeren, fann han ord for rasismeerfaringane i låten «Lett å være rebell i kjellerleiligheten din», skriven på oslodialekt av Karpe-duoen Chiraq Patel og Magdi Abdelmaguid.


Språk er fellesskap

Dialektar er minst viktig like kulturarv som kveding og Karpe-musikk. I Danmark er bygdedialektane daude, i Noreg er dialektmangfaldet framleis ein levande nasjonalskatt. Men fleire og fleire norske barn og ungdommar gir slepp på talemålet sitt. Dialektorda forsvinn. Overalt i landet føregår det ei mental urbanisering, og me blir meir påverka av dei same språkkjeldene.

Språk er ikkje berre identitet, det er like mykje fellesskap. Sidan det viktigaste for oss som snakkar er å bli forstått, er spørsmålet kor mykje språkleg variasjon eit nasjonalt fellesskap vil ha. Den nye læreplanen for grunnskulen, som er like rundt hjørnet, nemner ikkje dialektar med eitt einaste ord. Heller ikkje etter at Noregs Mållag påpeikte det i høyringsrunden. NRK derimot vil bidra til høg status og toleranse for dialektbruk, og reglane deira for dialektrøkt er på åtte sider. Då NRK Super fekk Kringkastingsprisen på grunn av utstrekt dialektbruk i 2015, sa programdirektør Hildri Gulliksen: «Dialekten her på Østlandet er dessverre lekespråket til barn over hele landet. Min drøm er at vi kan inspirere barn til å leke på mange ulike dialekter.»


Draum

Språkrådet melde nyleg på Twitter at stjernekampvinnar Bilal Saab sitt favorittutrykk «fette nais» (veldig nice) er kandidat til årets nyord. Tenk om «gama» og «abraksle frakt» blei det i 2020. Det er den draumen.

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Sårbar og synlig
av
Ragnhild Mestad
rundt 1 måned siden / 2534 visninger
Behov for et blikk i speilet?
av
Shoaib Sultan
19 dager siden / 1133 visninger
Kristnes omtale av president Trump.
av
Kjell Tveter
rundt 1 måned siden / 777 visninger
Minner fra en sommerkirke
av
Anita Reitan
12 dager siden / 638 visninger
Full krise i Mali
av
Hilde Frafjord Johnson
18 dager siden / 595 visninger
Tåkelagt
av
Liv Osnes Dalbakken
3 dager siden / 498 visninger
Brokete Brasil
av
Hildegunn Marie Tønnessen Seip
10 dager siden / 477 visninger

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere