Ann Kristin van Zijp Nilsen

Alder: 44
  RSS

Om Ann Kristin van Zijp

Kommunikasjonsleiar i Areopagos og redaktør for Tørst. Sjå areopagos.no/torstmag.no. Twitter: @annkristinvzn

Følgere

Det som skil oss frå maskinane

Publisert 13 dager siden

Kven er me når dei digitale menneska gjer alt betre enn oss?

Då me såg føre oss framtidsrobotar på 1980-talet, var det gjerne­ som småskumle Barbie- og Ken-dokker med kantete rørsler og menneskestorleik, eller sjellause ­metallvesen som sa «blipp-blopp». Kanskje kunne dei hjelpa til heime med å støvsuga eller skuva rundt på tunge grasklipparar. Dei færraste tenkte at sjølve grasklipparen eller støvsugaren ville vera roboten. Eller rettare sagt: programvaren inni maskinane. Og kven tenkte vel at usynlege robotar skulle kjøra buss i Oslo, slik dei førarlause minibussane «Oda» og «Mads» har gjort sidan i sommar?

Kunstige hjernar 

Folk gir støvsugarane sine kjælenamn og står i kø for å sitja på med Oda. Og nå ser me at robotar kan redda liv. Me kjem ikkje til å ønskja å klara oss utan dei. For få dagar sidan publiserte eit internasjonalt forskarteam ein studie der dei hadde mata eit dataprogram med røntgenbilde frå 90.000 kvinner. Den kunstige intelligensen viste seg å gjera ein betre jobb enn levande ­legar, når det gjaldt å oppdaga brystkreft – den vanlegaste og aukande kreftforma blant kvinner.

Med den kognitive teknologien – maskinar som sansar, oppfattar og forstår – vil «menneskeleg svikt» bli ei stadig sjeldnare forklaring på at noko går gale. I dag skuldast 90 prosent av alle trafikkulukker menneskelege feil. Oda og dei førarlause­ barnebarna hennar kan gjera vegane mykje tryggare. Derfor opplever eg ikkje slike som henne, eller den røntgenbilde-lesande roboten, som ein trussel mot mennesket – tvert om. Men eg trur også at det handlar om at dei kunstige hjernane er skjulte inni maskinar som ikkje ser ut som meg.

Oppdaga sjela 

På tysdag viste Samsung fram det nye Neon-prosjektet sitt: kognitiv teknologi i form av «digitale menneske». Neonane er ikkje chatrobotar eller liknande program som seier «hei, eg heiter Kari, kva lurer du på?». «Neonar er meir like oss, eit uavhengig, men virtuelt levande vesen,» seier Samsung. Dei ser ut som skremmande ekte menneske, viser kjensler og kan vera alt frå lærarar til nyheitsanker. Nå gir dei meg frysningar på ryggen. Vil det vara?

I dag høyrest dei eldgamle orda til salmisten i Bibelen, «kva er då eit menneske?», meir ut som tittelen på ein TV-debatt. Utviklinga stiller oss overfor nye etiske diskusjonar om kva eit menneske er, og kva det er verdt. Kanskje vil folk finna saman på tvers av livssyn og tidlegare «båsar» i denne debatten. Då eg intervjua den svenske forfattaren og tidlegare biskopen Martin Lönnebo for eit par år sidan, sa han at «indre tomleik er den største trusselen mot framtida vår. Menneske som berre er ytre skal, kjem til å søkja feil vegar.» For han er det viktigaste eit menneske kan gjera å oppdaga sjela si. Det er sjela som skil oss frå maskinane.

Kven er me? 

Forskarar og filosofar meiner at robotar ikkje berre treng kunstig intelligente system, men også moralske. Tenk om buss-barnebarnet til Oda i ein framtidig krisesituasjon må velja mellom å køyra på ein fotgjengar eller ein syklist. Håpet er at robothjernane ikkje berre blir flinkare enn oss, men også snillare. Men Lönnebo trur ikkje at dei kan ta etiske val. Maskinar har ikkje eit ansvarleg sjølv, slik som mennesket – inga sjel.

Den kunstige intelligensen gjer at perfeksjon er innan rekkjevidde på ein heilt annan måte enn før. Kven er me menneske, viss maskinane ikkje berre blir smartare enn oss, men også ser ut til å gjera betre val enn oss? Det feilbarlege har vore eit menneskeleg grunnvilkår til alle tider – og noko me alltid har ønskt oss vekk frå. Men feila gjer oss til tvers gjennom menneskelege menneske. Kan dei bli eit slags kvalitetsstempel i framtida?

Ru sjel

Kanskje vil framtidsmennesket også trenga ordet sjel – for å skapa meining og for å skilja mellom måtar å finnast på. Dette trur eg: Viss sjølvet vårt er ei sjel, så har ho inga blankpolert plastoverflate, som på eit nytt Apple-produkt. Ho er ru som eit gammalt leirkar. Det er sprekkar i henne, alltid sprekkar i det menneskelege. «Det er ein sprekk i alt. Det er slik lyset kjem inn», song Leonard Cohen. På kva plate? The Future.

Gå til innlegget

Småprathelvetet

Publisert rundt 2 måneder siden

Å ha problem er ein vanlegare tilstand enn å ikkje ha det. Like fullt har me ikkje – etter fleire tusen år med sivilisasjon – funne ut korleis me kan snakka om slikt i selskapslivet.

Smalltalk i selskapslivet kan vera grunn nok til å halda seg heime. Til og med for oss som i utgangspunktet likar å småsnakka med folk me ikkje kjenner. Det er ikkje alltid me gler oss til å svara på dei tilsynelatande enkle spørsmåla nordmenn stiller ukjende bordkavalerar for å vera høflege og hyggjelege: Kor er du frå? Kva jobbar du med? Har du barn?

Det norske fellesskapet har vedtatt at slike spørsmål er veleigna til å bryta is og skapa felles hygge. Spørsmål om kva me har i lønn eller på sparekontoen, derimot, er framleis uhøfleg. Det slår til og med Solveig Sollund sin 2019-versjon av Skikk og bruk fast. Sjølv om slike spørsmål er heilt vanlege i mange andre land, vippar det nordmenn av pinnen.

Utfordrande spørsmål

Men kva spørsmål gjer oss eigentleg glade for å snakka saman? Sjølv blir eg aldri lei av å fortelja at eg kjem frå Sand i Ryfylke, universet sin navle, og så spør eg deg kor du er frå. Men viss du for eksempel har meir pigment i huda, kan du ha høyrt «men kor er du eigentleg frå?» så mange gonger, at spørsmålet mitt gir deg ei kjensle av i å ikkje høyra til her saman med meg. Eller du kan ha vakse opp på ulike stader og er lei av å forklara kvifor eller kva foreldra dine dreiv med. Å bli spurt om du har barn, viss du er lei deg for at du ikkje har det, er gjerne heller ikkje høgdepunktet i eit selskap. Og for svært mange av oss er det aller vanskelegaste spørsmålet «kva driv du med?» Uansett om det kjem frå ein framand eller nokon som treng ei oppdatering, er det sjeldan kjekt å svara: Eg søkjer jobbar. Eg er sjukemeldt. Eg er forseinka i utdanninga. Eg har droppa ut av vidaregåande. Eg er ufør. Eg er kronisk og «usynleg» sjuk.

Praten i selskapslivet

Å ha problem er ein vanlegare tilstand enn å ikkje ha det. Det veit alle med god utsikt til sitt eige liv. Like fullt skjemmest me ofte over det. Like fullt blir me overrumpla når andre avslører at dei har utfordringar i livet som ikkje står skrive i panna deira. Og like fullt har me ikkje – etter fleire tusen år med sivilisasjon – funne ut korleis me kan snakka om slikt i selskapslivet. Eller om ting som er annleis enn i vårt eige liv.

Den enkle løysinga er å vera saman med folk som har mykje felles med ein sjølv. Folk som også følgjer med på eliteserien i fotball, for eksempel. Men med mindre ein melder seg heilt ut av sosialt liv, kan ein ikkje unngå å hamna i selskap med ukjende – der me spør og svarer for å vera greie. Den finske forfattaren og historieprofessoren Alma Söderhjelm, som blei fødd i 1870 og sette konversasjonskunsten høgt, sa at «kanskje er den evige nordiske spørringen – ja for den er virkelig typisk for Norden – en slags klosset måte å holde konversasjonen i gang på når en pause skal utfylles.» Ho meinte at slike spørsmål kunne bli reine forhøyr, og at folk rett og slett burde unngå å konversera i form av spørsmål.

Nye spørsmål i handveska

Kan det ikkje bli skrekkeleg kjedeleg viss ein ikkje skal spørja om noko som helst? Den amerikanske psykologen Arthur Aron har forska på spørsmål som kan skapa nærleik og fellesskap mellom to samtalepartnarar. Viss målet er å få til emosjonell kontakt, trengst det langsam tilnærming og sjølvavsløring, meiner han. Sissel Gran skriv om dette i ein avisartikkel frå fjor, der ho analyserer kvifor folk ikkje blir kjærastar av Tinder-dating. «Mange er nok overforsiktige, skjuler seg godt, lar seg besnakke, oppfører seg som gratispassasjerer. Og er det kan hende derfor det butter for mange? Sitter folk og trøkker? Gir lite?» Ho føreslår å bruka Aron sine spørsmålsforslag. Han deler dei inn i tre bolkar, der den personlege temperaturen stig. På det første, «ufarlege» trinnet har han spørsmål som dette: Hadde du likt å vera ein berømt person? Korleis ville ein perfekt dag sjå ut for deg? Kva tid song du høgt sist? Kva føler du deg mest takksam for i livet ditt?

Kanskje er det muleg å overføra nokre av Gran og Aron sine dating-perspektiv til samtalane på heilt vanlege norske julebord og i andre selskap. Eg vurderer i alle fall å ha med eit par nye spørsmål i den gamle handveska.

Gå til innlegget

Stjernedialektar

Publisert 3 måneder siden

Kanskje var det ikkje Bilal Saab frå Sørøya som vann årets Stjernekamp, men distriktsdialektane.

Breie dialektar med rare ord fungerer perfekt på TV. I første program i NRK sin songkonkurranse denne hausten, sa programleiar Kåre Magnus Bergh: «Altså, vi har så mange flotte dialekter i årets Stjernekamp. Prisen for kuleste dialekt i årets stjernekampgjeng går til Kim Rysstad! Hans flotte setesdalsdialekt brukes vanligvis til folkemusikk.» Bergh sikta nok til kvedinga Rysstad er kjend for, sidan songaren oftast brukar dialekten sin til det hamarsingen Bergh brukar sin normaliserte austnorsk til: heilt vanleg snakk.


Rotekte norsk

I følge språkforskarane ligg ingen norske dialektar nærmare norrønt enn Rysstad sitt Valle-mål, særleg det dei eldre snakkar. Det er så godt bevart, fordi Øvre Setesdal låg utanfor dei store ferdselsårene heilt fram til 1900-talet, og folk har villa halda på tradisjonar – frå husflid til diftongar, altså to vokalar i same staving. For å bruka eit litt sprøtt eksempel: Mens Bergh kanskje kunne hatt «en skrue løs», ville Rysstad truleg hatt «ain skreuve laus». Og han har det ikkje gøy, men «gama». Kan det bli meir rotekte? tenkjer me som ser på.


Kjennest autentisk

Det kan vera tilfeldig, eller berre handla om songkvalitetar, men alle dei seks stjernekampdeltakarane som nådde dei siste rundane snakkar bygdedialektar. Nordmenn opplever det som ekstra autentisk, og det sankar nok stemmer både der du kjem frå og hjå oss andre. Sjølv om dialekten til ein groruddøl kommuniserer like sterkt at «eg har ein stadeigen identitet, eg er forankra og rotfesta», trur me at bygdedølar har djupare røter.

Det er her gudbrandsdølen Sondre Mulongo Nystrøm kjem inn. I hans dal seier ikkje folk veldig, men har ein flaum av adverb som «abraksle». For to år sidan deltok han i ein annan musikktalentkonkurranse, The Stream på TV2. Då snakka han normalisert austlandsk. Det er ikkje uvanleg for folk frå Oppland, særleg når dei som han har studert i Oslo ein del år. Og kanskje er det ekstra lett å leggja vekk barndomsdialekten, når ein blei utsett for rasisme i heimbygda på grunn av melaninrik hud. Men då Nystrøm dukka opp i Stjernekamp i haust, hadde han henta fram gudbrandsdalsdialekten igjen. Den gjekk rett heim hjå sjåarane, og dommar Mona B. Riise hadde stjerner i augo då han vegleidde henne i dølamål etter å ha sunge «abraksle frakt» (veldig bra). Men då han konkurrerte i hiphop-sjangeren, fann han ord for rasismeerfaringane i låten «Lett å være rebell i kjellerleiligheten din», skriven på oslodialekt av Karpe-duoen Chiraq Patel og Magdi Abdelmaguid.


Språk er fellesskap

Dialektar er minst viktig like kulturarv som kveding og Karpe-musikk. I Danmark er bygdedialektane daude, i Noreg er dialektmangfaldet framleis ein levande nasjonalskatt. Men fleire og fleire norske barn og ungdommar gir slepp på talemålet sitt. Dialektorda forsvinn. Overalt i landet føregår det ei mental urbanisering, og me blir meir påverka av dei same språkkjeldene.

Språk er ikkje berre identitet, det er like mykje fellesskap. Sidan det viktigaste for oss som snakkar er å bli forstått, er spørsmålet kor mykje språkleg variasjon eit nasjonalt fellesskap vil ha. Den nye læreplanen for grunnskulen, som er like rundt hjørnet, nemner ikkje dialektar med eitt einaste ord. Heller ikkje etter at Noregs Mållag påpeikte det i høyringsrunden. NRK derimot vil bidra til høg status og toleranse for dialektbruk, og reglane deira for dialektrøkt er på åtte sider. Då NRK Super fekk Kringkastingsprisen på grunn av utstrekt dialektbruk i 2015, sa programdirektør Hildri Gulliksen: «Dialekten her på Østlandet er dessverre lekespråket til barn over hele landet. Min drøm er at vi kan inspirere barn til å leke på mange ulike dialekter.»


Draum

Språkrådet melde nyleg på Twitter at stjernekampvinnar Bilal Saab sitt favorittutrykk «fette nais» (veldig nice) er kandidat til årets nyord. Tenk om «gama» og «abraksle frakt» blei det i 2020. Det er den draumen.

Gå til innlegget

Vinteren er på veg

Publisert 3 måneder siden

Automatisering og robotisering gir oss færre grunnar til å møtast. Kanskje er det ein vennskapsideologi verda treng nå.

Spol tilbake til ein kvardagskveld i februar: Roger slår av slipemaskinen i bua ved bandybanen. Tretti nyslipte skøytepar heng på veggen. Neste veke sliper han igjen, så gutane kan kjenna den sylkvasse eggen få feste i isen når dei sparkar frå og set fart i «verdas raskaste lagidrett». Han tar med den siste kaffiskvetten frå traktaren ved maskinbordet, går ut og ruller seg ein røyk. Etterpå går han – materialforvaltaren – gjerne rundt og kjeftar litt på uorden eller bandyballar som forsvinn. Men det strenge fjeset blir alltid avløyst av eit breitt flir.

 

Ildsjel

Utgangspunktet til Roger og meg er likt: Begge har hamna her på Vassenga, kunstisbanen i Mjøndalen, på grunn av ungane våre. Men eg greier så vidt å yta dugnads-minstemålet for foreldre i ein klubb med låge deltakaravgifter. Eg stiller opp med heiing på kamp (berre avbroten av mi eiga klaging over kulde og vinter generelt) og på dei få, obligatoriske dugnadane. Roger er annleis. Guten hans har slutta å spela bandy allereie tidleg i sesongen. Likevel kjem Roger minst ein gong i veka for å slipa skøytene til min trettenåring og dei andre gutane på laget – som sonen ikkje lenger er på. Han har jo tatt på seg materialforvaltar-vervet, forklarer han.  

Kven gjer slikt? Ein må nok vera uvanleg disponert for friviljug innsats. Men eg trur det handlar om meir enn å vera grei. Det handlar om det sterke fellesskapet i bandyklubben. Det handlar om vennskapet som oppstår mellom alle eldsjelene som trener og hjelper fleire hundre ungar og ungdommar sesong etter sesong. Det vennskapet omsluttar meg også, sjølv om eg er på B-laget i dugnad.

 

Venner er gåver frå Gud

Vennskap er hovudsaka i det friviljuge arbeidet til Sant’Egidio, ei katolsk lekmannsrørsle starta av radikale, italienske ungdommar i 1968. Slik dei les Bibelen, er alle menneske kalla til vennskap. Måten Jesus møtte menneske, særleg fattige, fører til eit inkluderande syn på alle – ikkje minst grupper som står utanfor. Venner er først og fremst gåver frå Gud, og dei har noko å gi kvarandre uansett ressursar. Den praktiske konsekvensen av vennskap er å hjelpa einannan, derfor brukar medlemmane i fellesskapet mykje av fritida si på «vennskap med fattige» – folk som er fattige på pengar, sosial kontakt, respekt frå andre eller rettar i storsamfunnet. Vennskapa er ikkje nødvendigvis symmetriske, men like fullt gjensidige og ekte.

For fire år sidan snakka eg med læraren Guglielmo Tuccinei, som er friviljug på eit suppekjøkken for heimlause i Roma. «På dagar då eg eigentleg ikkje vil opp av sofaen, er det hjarta som driv meg ut. Vennskap får folk til å handla. Det er ingen ideologi som får meg til å gå hit, det er vennene min som ventar på meg», sa han.


Vennskapsideologi

Men kanskje er det nettopp ein vennskapsideologi verda treng nå. Automatisering og robotisering gir oss færre grunnar til å møtast, og det blir mindre bruk for stadig fleire av oss. Allereie rundt første sving, vil mange av oss stå utan ein vanleg jobb. Framtida vil bringa sosial uro og større klasseskilje, men aller mest eksistensielle utfordringar: Kven er me, når ikkje arbeidet gir oss opplevinga av å vera del av eit fellesskap, kjensla av å bidra – og meining i livet?


Hjelparar av same slag

Framtidsmennesket vil skrika etter nettopp dette: meining og fellesskap der den kan skapast. Velferdsstat og innovasjon vil på ingen måte fjerna behovet for friviljug engasjement, for kyrkjeleg omsorgsarbeid eller dugnadsarbeid for bandylaget. Tvert om – sterke friviljuge fellesskap vil bli stadig viktigare. Mennesket sitt grunnvilkår er ikkje forandra sidan det blei skildra slik i ei av skapingsforteljingane i Bibelen: Då sa Herren Gud: «Det er ikkje godt for mennesket å vera åleine. Eg vil laga ein hjelpar av same slag.» Meir enn innovasjonskraft, treng kanskje framtidssamfunnet at menneska ser på einannan med vennskapeleg blikk og hjelper kvarandre.

Nå som vinteren er på veg, spurde eg Roger: Legg du opp som skøyteslipar? Svaret kom kjapt. «Du blir ikkje kvitt meg så lett. Eg blir minst en sesong til.» 

Gå til innlegget

Hadde ­luddittane rett?

Publisert 5 måneder siden

Netthandelen kan gjera det uhyggeleg stille der ute.

Det var då eg såg enden på ein ettermiddagstung og blodsukkerlåg kvardagshandel, at eg høyrde mannen framføre meg spørja ho som arbeider i kassen: «Skal de få slike kassar med sjølvbetening her?»

– Nei, då stenger nok sjefen heller butikken. Me går ikkje på akkord med servicen her, kom det kontant. Ho retta ryggen, og eg flirte litt for meg sjølv. Han ho snakka med, er heilt klart glad i-ny-teknologi-typen: Ja til alt som kan gjera livet enklare, kjappare og gi han kjensla av å vera sjølvhjelpt. Eg veit det, for eg er gift med han. I dei butikkane som har automatiske skannarar, vel han dei.

Ein kan jo lura på om ho hadde misforstått, dreiv med ønskjetenking eller at sjefen hadde snakka over seg. Eller er kjøpmannen ny-ludditt?

Øydela fabrikkmaskinar

Luddittane var engelske vevarar og tekstilarbeidarar som gjorde opprør mot industrialiseringa. Mellom 1811 og 1814 øydela dei fabrikkmaskinar i protest mot at jobbane deira og gamle handverkstradisjonar forsvann. Rørsla blei slått ned av militæret og ved hjelp av dødsstraff og deportasjonar. Og ikkje minst har historia gjort dei til latter som bakstrevarar. Dagens teknologiskeptikarar blir i ein del debattar kategoriserte som ny-luddittar.

Samtidig er det ikkje lenger berre håplause pessimistar som er uroa for «teknologisk arbeidsløyse» i nær framtid. ­Automatisering og robotisering kjem til alle bransjar. I fjor var det 376.100 tilsette i varehandelen i Noreg, ifølgje Statistisk sentralbyrå. Det er den nest største yrkesgruppa vår, berre helse- og omsorgssektoren er større. Korleis vil tala sjå ut om ti år?

Så langt har butikken med den mystiske sjefen ingen skjerm-kassar, og den ligg i Noregs-toppen for omsetning. Det er ikkje så rart: Når køen har nådd to personar, blir ein ny kasse bemanna på få sekund. Handlekorgene er alltid nyvaska. Alt er friskt, ferskt og ryddig. Yrkesstoltheita ligg som ein vennleg og varm tone hjå medarbeidarane. Foreiningar får lotteripremiar, sponsing eller avtale om å levera ubrukte varer etter arrangement. Alt dette betyr sjølvsagt lojale kundar.

Den fåmælte kjøpmannen

Men kva slags samfunnsstøtte kjøpmannen verkeleg er, blei tydeleg for meg, då ein far fortalde meg om 17-åringen sin. Guten hadde droppa ut av skulen, sleit sosialt og trong noko å gå til. Så faren spurte om det var råd å få praksisplass i den hyggelege butikken. Den fåmælte kjøpmannen let blikket gli mellom butikkhyllene, der det allereie var fullt av folk i arbeid. «Me har svært mange inne på ulike tiltak her nå, og det er mykje å følgja opp», sa han stille. Sekundet etter kom det: «Men me har jo alltid plass til ein til.»

Netthandel er enkelt, billeg og nesten kjekt. Den er Framsteget. I snitt handla nordmenn fysiske varer på nett for over 2.000 kroner kvar månad i fjor.

Samtidig vil me ha bygder og bysentrum det er fint å vera i. Me vil ikkje tome butikkvindauge eller berre frisør, bingo og solarium. Me veit at me får dei butikkane me fortener, og at me ikkje kan få både i lokalbutikk-pose og Amazon-sekk. Men ørsmå tannhjul festa til den globale økonomiske vekstmotoren har umerkeleg fått ein plass i sjela vår, og det gode me vil, det gjer me ikkje.

Ut av huset

Det er lenge sidan me var jegerar og sankarar, men ludditten i meg tenkjer at det er noko veldig menneskeleg ved å gå ut av huset for å skaffa seg mat. Viss det blir stadig meir meiningslaust å gjera ærend utanfor si eiga stove, kan det bli uhyggeleg stille der ute. Til og med for dei av oss som ikkje likar småprat.

Då eg stod i ein lang kø i ein svær butikk på andre sida av elva, la eg merke til kor blidt ho i kassen snakka med kundane. Det stod «Trude» på namneskiltet hennar.

– Korleis klarar du det ein heil dag? spurde eg. Klokka nærma seg åtte fredagskvelden.

– Veit du, når det kjem eldre menneske som pratar frå dei legg varene på bandet til dei har pakka ned i posane, då tenkjer eg: Dette er kanskje den einaste sam-­
talen dei har i dag. Då må den bli ­hyggjeleg, sa Trude.

Gå til innlegget

Mest leste siste måned

Juleangst og julelettelse
av
Aud Irene Svartvasmo
25 dager siden / 1681 visninger
Hvorfor jeg er kristen
av
Geir Tryggve Hellemo
5 dager siden / 1623 visninger
Hva Ari Behn åpenbart gikk glipp av
av
Leif Knutsen
25 dager siden / 1214 visninger
Min drøm for 2020
av
Ragnhild Mestad
21 dager siden / 1155 visninger
White Christmas
av
Hilde Løvdal Stephens
rundt 1 måned siden / 877 visninger
Storpolitikk i religionens vold
av
Ingrid Vik
15 dager siden / 823 visninger
Smiths Venner på ville veier.
av
Gerard Oord
rundt 2 måneder siden / 795 visninger

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere