Sofie Braut

Alder:
  RSS

Om Sofie

Følgere

Å ta stilling

Publisert 11 dager siden - 2743 visninger

Er det eigentleg så snilt å hevda at alle vert frelste uansett?

Opp gjennom historia har teologar med litt vekslande gjennomslagskraft argumentert for såkalla universalisme, at Bibelen eigentleg seier at alle menneske uansett blir frelste. Enkeltmenneskets historie saman med verdshistoria får ifølgje universalismen ein lukkeleg slutt uansett kva jordelivet har handla om. Det appellerande ved denne læra er det snille og inkluderande preget. At alle skal med er eit slagord vi kjenner både frå skule og politikk i vårt eige samfunn. Å få den same varianten frå kyrkja kan kjennast som ei trygg forsikring, også for den som ser Bibelen som ei mytesamling.

Sofistikert likesæle. 

Trass gode intensjonar endar universalismen fort opp som ei sofistikert form for likesæle. Det passar perfekt som ei religiøs ramme rundt ei individualistisk grunnhaldning, eller som kompanjong til eit liv der ein av ulike årsaker styrer unna å ta stilling til om Jesu lære er sanninga eller ikkje. Og det er ei kjensgjerning at vi vinglar og strevar med å ta gode val. Nettopp difor treng vi å utfordrast. Men universalismen er truleg ikkje meint for å sløva oss ned, han er vel heller utforma som ei allmenn trøyst og eit venleg handslag frå kristne som berre vil alle rundt seg vel. Men så var det dette med sanninga, då. I si lære ser Jesus ut til å gjenta ei grunnforteljing om at det er reelle val-alternativ for oss menneske. Anten det er den smale eller breie veg, å bygga huset på fjell eller sand, eller å ferdast i lys eller mørker; det er som menneske med vilje og evne til å ta eigne val vi blir møtt.

Dermed er det eit problem at universalisme ser ut til å fortrengja menneskeleg vilje. I boka «Ved en korsvei» drøftar teologen Geir Otto Holmås om nettopp viljen er den mest truga av dei menneskelege sjelsevner. Viljen, argumenterer Holmås, «er en positiv drivkraft som er helt nødvendig for sjelelig sunnhet og vekst, for å sette grenser, for å gi retning og erobre – ja, for å være et ekte menneske». Den skotske bibellæraren Oswald­ Chambers var likeins oppteken av viljen som det djupaste i oss, ein essens som set oss i ein spesiell forbindelse med Skaparen.

Som marionettar. 

Universalismen, derimot, seier at viljen vår ikkje utgjer nokon forskjell. Som marionettar vert vi viljelaust førte gjennom tilveret. Blir det då plass til den store kjærleiken som Bibelen skildrar og feirar – dersom jordelivet berre er eit passivt, meiningslaust opptrinn og viljen vår ein illusjon?

Ut frå eit kristent livssyn vert alle inviterte til å ta stilling, inviterte inn i den mest interessante og altomfattande relasjonen livet har å by på. Det finst ei dør som står vidopen, ein formidabel fest på gang, ein relasjon som rettar armane ut til alle, men som ikkje tvingar nokon. Det er sjølvsagt at det vert spurt etter viljen vår i sunne og gode mellommenneskelege relasjonar. For meg vert det på denne bakgrunn på same tid forståeleg og forunderleg at Gud spør eit lite menneske som meg kva eg vil – og tek det på alvor. Det har absolutt også noko skræmande ved seg. Men som C. S. Lewis treffande sa det, om det var berre velvære han søkte, hadde han heller drege fram ei flaske portvin enn å tydd til religion. Når spørsmålet er kva som er Sant, fører det ikkje fram berre å svara på kva eg tykkjer verkar greiast.

Ikkje-påtrengande. 

Jesus gir i evangelia mange døme på ei guddommeleg, inviterande, ikkje-påtrengande haldning. Men kva med dei som ikkje har høyrt? Som aldri fekk sjans til å ta stilling, anten dei døydde i mors liv eller levde ein stad evangeliet om Jesus ikkje hadde nådd? Frå universalist-hald høyrer ein gjerne at det også er på grunn av desse at ei universalistisk lære «må» vera sann. Til det er å seia at sjølv dei beste intensjonar kan gjera Gud liten – og altfor menneskeleg. Den kristne premissen er trass alt at Gud fann opp rettferda! Vi kan legga alt i hans hand, utan dermed å omskriva det Jesus lærer oss om at den frie viljen vår er ei gåve som forpliktar oss djupt og at vala våre om å følgja han eller forkasta hans venskap, faktisk har noko å seia.

Trykket i Vårt Land 10. juli 2018 i spalten Livssyn.

Gå til innlegget

Kan vi snakka om omvending?

Publisert 25 dager siden - 425 visninger

Under overskrifta «Jesus lever i KFUK-KFUM» (Vårt Land 18. juli) imøtegår generalsekretær Øystein Magelssen ein artikkel eg skreiv her i avisa 13.juli. Svaret seier lite om temaet i min artikkel, men tek heller utgangspunkt i at eg har påstått at Jesus er død i organisasjonen han leier. Det har eg ikkje skrive. Det er også ein urimeleg påstand.

Springbrett for refleksjonar. 

Eg nytta sitat frå generalsekretæren som springbrett for refleksjonar kring teologi som tenderer mot å underslå viktige bibelske omgrep som syndserkjenning, omvending og etterfølging. Mi etterlysing av desse kjerneomgrepa avfeiar Magelssen enkelt som «litterære sleivspark» som «fortjener gult kort». At visse spissformuleringar skulle gjera heile teksten min til eit sleivspark kan eg ikkje sjå.

Tvert i mot tek eg opp eit tema som ligg meg på hjarta, og som eg er overraska over at eg høyrer såpass lite om frå teologar her til lands. Vi lir under åndeleg mangelsjukdom om samtaleklimaet er blitt slik at ein får gult kort berre for å ta opp eit kjernemoment i kristen tru, slik som omvending faktisk er.

Venda om? 

Magelssen les meg slik at eg ber organisasjonen hans venda om, og parerer: «denne gang er Braut selv som bør gå en annen vei.» Dette er eit merkeleg svar. Handlar spørsmålet om omvendinga sin plass i forkynning og teologi plutseleg om kven som i størst grad bør venda om?

Langt meir fruktbart er det truleg å samtala om kva det inneber at vi alle er kalla til nettopp å venda om. Då må ein først få klarlagt om omvending framleis skal vera ein dimensjon ved kristen forkynning, og korleis dette perspektivet kan kombinerast med til dømes parolar som Magelssens: ‘«Vær deg selv!» Du er god nok som du er.’

Eit rop for vår tid.

 «Vend om!» er ikkje eit kall til ein spesifikk organisasjon, det er eit rop for vår tid og alle tider, det er ei påminning til enkeltmenneske og til større miljø. Jesu forkynnargjerning tok til med denne oppfordringa, og det kan ikkje ha vore utan grunn. Vi treng å venda om. Syndserkjenning og omvending banar veg for det nye livet. Dette er eit vern mot så vel grunn religiøsitet som moralismens mange tredemøller.

Trykket i Vårt Land 27. juli 2018.

Gå til innlegget

«Vend om!» Eit rop for vår tid

Publisert rundt 1 måned siden - 3105 visninger

Slagord som «vær deg selv og gjør ditt beste» passar sikkert til mykje, men som teologi vert det tynt.

Nyleg las eg generalsekretær i KFUK/M, Øystein Magelsens ivrige forsvar for at organisasjonen han leier deltok under årets ­Pride-parade. Magelsens lesarbrev, «Velbegrunnet Pride», inneheld i tillegg ei konsis oppsummering av ein teologi som kan verka svært underleg. Kristenleiaren samanfattar på ein måte som inviterer til vidare viktig samtale om kristen tru: «…det skal være rom for alle til å være seg selv. Hvordan vi forholder oss til hverandre og tar vare på livene vi har fått, er det vi skal måles etter, våre holdninger og handlinger».

Hadde det ikkje vore for at lesarbrevet elles refererer til kristen teologi og Den norske kyrkja, hadde eg ikkje kome på å ta dette opp i ein teologisk refleksjon, for her er det jo, for å minna om ein kjent boktittel, Som om Gud ikke finnes. Tankegangen har så mykje til felles med den gjengse måten å oppfatta tilværet på, at i møte med han, treng ein tenkjande kristen å spørja: Kor har det blitt av det transformatoriske elementet som alltid har særmerkt kristen tru og kristent liv? Sagt på ein annan måte: Byr ikkje den kristne trua oss noko meir enn berre slik allmenn moralisme med meg sjølv som naturleg sentrum?

Kallet. 

Grunnane for at det ikkje fell heilt naturleg for meg som menneske å velja Guds veg, gjer Bibelen godt greie for. Brista i alt det skapte dirrar som eit grunntema gjennom heile Skrifta, frå fallet til urmennesket, til Paulus kamp mot uregjerlege krefter sjølv den heilage Gudsmann ikkje går klar: «Det gode som eg vil, det gjer eg ikkje, men det vonde som eg ikkje vil, det gjer eg…» Paulus gir ei høgst ærleg framstilling av kampen i ein kvar kristen, og er førebiletleg i realismen. Nettopp difor kling også kallet og håpet vårt parallelt og alltid som ein veg menneske kan velja: Vend om! ropar profetane og vert spotta. Vend om! forkynte Johannes og vart halshogd. Vend om! vitna den tidlege kyrkja og vart forfølgd. Noko seier oss at dette å venda om neppe går heilt av seg sjølv, og det er få grunnar til at dette skulle ha endra­ seg i vår tid.

Kristent liv er på mange måtar det motsette av omgrepet sjølvrealisering Det er noko så uhøyrt som å gje seg sjølv opp for Guds rike. Eller med Edin Løvås’ kjente ord: «Å forenes med Jesus og hans interesser i verden». Her og no kan det verka som om vi får lite att for det. Men Jesus framstiller det som vi har alt å vinna likevel, difor ber han oss satsa alt på han. Kva gjer vi med sentrale omgrep som overgiving og omvending i ei tid som pressar oss hardt på at «en får værra som’n er om en itte vart som’n sku»? For mange vert løysinga å tona ned den radikale omvendingstanken og heller satsa på noko meir allmennetisk. Spørsmålet er berre kva ein til slutt står att med.

Nåden. 

«Ver deg sjølv» er både eit fint og vanskeleg uttrykk. I kristen samanheng har det å vera seg sjølv betydd å oppdaga seg sjølv i ein gudsrelasjon som ansvarleggjer, forandrar og som ber oss respondera. Gud vil ha tak i heile oss, det er tydeleg ut frå måten Bibelen omtalar ulike møte mellom den treeinige og enkeltmennesket. Retten til å vera seg sjølv, er ofte eit uttrykk for å få halda fram slik ein stemnar. Innbakt ligg eit krav om aksept for det ein gjer og er og individualismens forståing av at ingen eigentleg har rett til å blanda seg i mine val og mine saker. For ein kristen er dette framandt. Vi ber i staden om at Herren må ransaka oss og kjenna oss fullt ut. Målet er å bli leia av han. Det kan innebera å gje slepp på ting og det kan innebera å ta fatt på anna. Det inneber å seia frå meg retten til å vera herre over det eg reknar som mitt eige.

Det Magelsen vidare skriv om at vi «skal måles etter våre holdninger og handlinger», underslår den heilt grunnleggande sanninga som gjer kristen tru til noko anna enn strevsam moralisme. I kristen tru er nåden det store origo, det sentrum som bind saman og som verkeleg gjev grunn til håp. Takk og pris, kan eg godt legga til, for haldningane og handlingane mine er det jo så ymse med. Erstattar vi grundig forkynning om omvending, syndserkjenning og nåde med eit lettvint «ver deg sjølv og gjer ditt beste», risikerer ein ikkje berre å stå att med ein utvatna kristendom, men faktisk eit heilt anna livssyn. Omvending er ikkje eit utdatert konsept for fantastar frå farne tider, det er heilt sentralt i levande kristen tru. Evangelia viser at ropet «vend om!» dannar startpunktet for all kristen forkynning. Vanskeleg? Javisst. Men så vesentleg­ at vi ikkje har råd til å gløyma det i forbifarten.

Trykket i Vårt Land 13. juli 2018.

Gå til innlegget

Det godes paradoks

Publisert 2 måneder siden - 379 visninger

Kampen mot det vonde er ofte sett på som ein sentral del av menneskelivet. Men kvifor skal det samtidig vera så vanskeleg å ta vare på det gode?

Alt som er sant, og alt som er ære verdt, alt som er rett, og alt som er reint, alt som er verdt å elska, og alt som er verdt å akta, ja, alt som er til glede og alt som fortener ros, legg vinn på det’ formanar Paulus i brevet til Filipparane. Denne burde vera grei. Trass nokre tilbakeslag: vi gler oss vel over det som godt er, og strekkjer oss mot gode ideal? Stort sett, i det minste? Nokre assosiasjonar frå det nære kan illustrera at det er langt meir komplisert. 

Kulturforvitring.

 Vårens nyleg gjennomførte sidemåleksamen for tredjeklassingane mine på vidaregåande, baud på nokre nedslåande døme på kulturforvitring. I staden for å løfta fram slitesterk litteratur som gir ungdomane ein kulturell nistepakke med høg næringsverdi, kva møter dei? Utdrag frå Lothepus-biografien, som knapt kvalifiserer som ein kulturell parentes, vert opphøgd til analyseobjekt i oppgåva som var obligatorisk for alle kandidatar. Det styrande er sikkert visse idear om å vera aktuell og relevant. Men kor vart det av det som fortener ros? 

Media, det kvilelause hamsterhjulet vi ser som ei felles forplikting, røper i minimal grad behovet vårt for det som godt er. «Gladsaker» tek vi imot med eit skeivt smil, og det er langt mellom positive oppslag som har særleg vekt som verkelege nyheiter. Media let i det store og heile til å følgja ei lov som langt på veg formanar det motsette av Paulus. «Alt som det heftar tvil ved, alt diskutabelt, alle gråsoner, alt vi elskar å hata, alt som gremmer og skremmer oss og er til irritasjon, legg vinn på det». Til dette høyrer gjerne at tvil er meir pop enn tru. Tru, forstått som fast overtyding, vert gjerne feilaktig sett som motsett av nyfikne og utforsking. Dessverre. Etter tiår på tiår med postmoderne påverknad, er det å ha ei fast overtyding nesten litt fornærmande - sjølv teologar bør vera gode relativistar i vår tid.

Kortsiktig profitt. 

Kva så med estetikken sine kår? Ei folkeleg tilnærming er å løfta blikket og kikka rundt seg. Her eg bur, i vakre jærske omgjevnader, er det naturen som gjer at adjektivet «vakker» framleis passar. Mange grøne marker har blitt ofra for kortsiktig profitt, til dømes «Norges største Biltema». Matjorda meia ned av betong-kolossar utan så mykje som eit nabovarsel. At byggeskikk og estetikk har ein eigen passus i kapitlet om «Stedsutvikling» på regjeringa sine nettsider, tek kapitalismen med ei klype salt. Det er det funksjonelle som vinn kampen om fellesareala: Du skal vera bra velvillig om du meiner å ha sett eit vakkert kjøpesenter i det siste, for å seia det slik. 

Det kristne menneskesynet har ein velsigna realisme til hjelp for oss som aldri heilt kan fatta paradoksa knytt til det gode. På den eine sida, at det å ta vare på det gode ser ut som eit umogeleg prosjekt på eit overordna samfunnsmessig plan. Det er mange tilløp, mykje som lovar godt, men det skjører seg opp og snører seg att før ein får sukk for seg. På andre sida, at dette også speglar seg av i mitt eige liv. Kvifor kultiverer eg ikkje meir av det gode innan min eigen vesle radius? Kvifor er eg ikkje rausare, kvifor møter eg einkvan med mistru, kvifor let eg ein bitande kommentar ramma og såra? Realismen i trua ligg som slitne, men solide botnplankar i båten der ein seglar på livets hav. Noko har faktisk gått opp i liminga. Det er ei brest i alt saman. Vi har faktisk ein motstandar som stel glede og gode frå oss. 

70.000 favner. 

Denne grublinga gøymer eit spørsmål til alle sekulærhumanistar. For dersom vi, slik til dømes HumanEtisk Forbund postulerer, gjennom evolusjonen er «tilpasset et liv i samfunn med andre mennesker og har utviklet en samvittighet og en evne til å leve oss inn i andres situasjon», så fattar eg ikkje at vi ikkje er betre. At vi ikkje byggjer vakre bygningar, tek vare på beitemarkene og gjer godt ustanseleg. 

Skulle eg greidd å tru på sekulærhumanismens optimistiske evolusjon i møte med det godes paradoks måtte eg ha teke slike sprang i tru at Kierkegaards «70.000 favner» til forveksling minner om å trø på ei fjellstø klippe.

Trykket i Vårt land 8. juni 2018 i spalten Livssyn.

Gå til innlegget

Grundtvigs ambivalente arv

Publisert 3 måneder siden - 861 visninger

Vi treng ikkje gi N. F. S. Grundtvig siste ordet.

Menneske først – kristen så, det var kongstanken til den danske teologen, salmediktaren og læraren N. F. S. Grundtvig. Grundtvig ramma rett nok sitatet inn i ei salme som gav ein klangbotn utover det som står att når ein ser på det som ei lausriven linje, men det er gode grunnar for å hevda at slagordet har fått langt meir gjennomslag enn godt er.

Heng uløyseleg saman. 

La det vera sagt med ein gong: Problemet er sjølvsagt ikkje at ein løftar fram det menneskelege. Det er noko ein heller bør gjera langt meir av i ei verd der det straumlinjeforma, umenneskeleg effektive og brutalt kapitalistiske altfor ofte ser ut til å få siste ordet. Problemet er at vi i Grundtvigs tradisjon så lett går med på å spela to kategoriar ut mot kvarandre som eigentleg heng uløyseleg saman. Det formar tanken vår og det forkludrar trua vår. Arven etter Grundtvig er i så måte svært ambivalent. 

For oppdelinga og todelinga av på den eine sida «det menneskelege» og på den andre sida «det kristne» kviler på ein premiss som er grunnleggande feil. Fyndordet heng i lufta som svar på eit spørsmål som er fatalt feil stilt. For kva gagnar det oss å prioritera mellom det menneskelege og det kristne? Kva kan ei slik kunstig oppdeling tena til? Ut frå kristen tenking er jo det å følgja Kristus verkeleg å vera menneske i djupaste forstand. Det fører oss jo til vår heim i Gud, ja, til vårt opphav.

Evige sanningar. 

Det misvisande ved denne oppdelinga kan for det første skapa eit inntrykk av at evige sanningar bør vika til fordel for ei «her- og nå»-haldning – også for kristne. Skal ein prioritera ein viss ide om «det menneskelege», vert det gjerne til at ein at ein assosierer dette med pragmatikk og tilpassingsiver – When in Rome, do as the romans, som det heiter. Det konkrete og materielle må opp på prioriteringslista ettersom samfunnet elles legg mest vekt på dette. 

Menneske først-tankegangen inneber vidare ei litt urealistisk oppvurdering av det «reint» menneskelege. Det er som om ein må rydda det kristne or vegen for at det menneskelege skal få armslag. Ein ser resultat av denne haldninga til dømes i læremateriell i skulen, der det lenge har vore svært viktig å tona ned kristen påverknad. Ein framstiller kanskje kristninga av Noreg som innføring av strenge påbod om kviledagen, og dermed ei avgrensing av menneskeleg fridom.

I realiteten er det jo «det kristne» som her banar veg for det høgst menneskelege behovet for kvile og rekreasjon. Men det hjelper jo heller ikkje å snu det på hovudet. Det menneskelege og det kristne står heilt enkelt ikkje i eit slikt konkurranseforhold.

Teken opp til himmelen. Menneskeleg fornuft, som dessverre så altfor fort tek form av snusfornuft, får også ei ufortent prominent plassering om ein har Grundtvig-sitatet som leiestjerne. Det har hopa seg opp mange nylege døme, til dømes frå debatten knytt til Kristi himmelfart. Om Lukas er ein aldri så påliteleg historikar, og om Bibelen aldri så mykje er vår heilage skrift, er det likevel merkeleg nok fleire teologar som har behov for å justera himmelfarten i tråd med det vi no reknar for det mest «fornuftige», nemleg at noko anna må ha skjedd med Jesus enn at han rett og slett vart «teken opp til himmelen», slik Lukas skriv. Men om ein går trua etter i saumane: har det nokon gong vore rein menneskeleg fornuft som driv oss til tru? Nei, på eitt tidspunkt må sjølv glitrande truverdig apologetikk tagna og ein står att med tørsten og svolten på Sanninga.

Liksom av eld. 

Og snart er det pinse, og inn susar heilaganden og røskar tak i den som vil. Han gjer truleg «menneske først, så kristen»-påbodet endå eit hakk meir brysamt enn ved himmelfarten. For kva skjedde eigentleg den første pinsedagen? Kom det «tunger, liksom av eld» og sette seg på folka som var samla? Tala dei på språk dei ikkje sjølv skjøna? Eller er det alt saman berre symbolske og kryptiske forteljingar som først får verdi og meining når dei vert dempa ned og fila til så fornufta vår rår betre med dei? Om det er «menneske først» vert det gjerne slik. Men vi treng altså slett ikkje gi Grundtvig siste ordet.

Trykket i Vårt land 18. mai 2018

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere

Siste kommentarer

Tore Olsen kommenterte på
Nødvendig og ubehagelig
1 minutt siden / 1112 visninger
Magne Kongshaug kommenterte på
Kampen mot polarisering: et gode?
rundt 1 time siden / 46 visninger
Tore Olsen kommenterte på
Nødvendig og ubehagelig
rundt 1 time siden / 1112 visninger
Tore Olsen kommenterte på
Har Guds rike kommet?
rundt 1 time siden / 701 visninger
Robin Tande kommenterte på
Nødvendig og ubehagelig
rundt 1 time siden / 1112 visninger
Dan Lyngmyr kommenterte på
Imran khan gir inspirasjon, motivasjon og håp til en hel nasjon!
rundt 2 timer siden / 153 visninger
Sondre Bjørdal kommenterte på
Forhåndsmoderering
rundt 2 timer siden / 3347 visninger
Daniel Krussand kommenterte på
Lutherdommens syn på bilder
rundt 2 timer siden / 686 visninger
Robin Tande kommenterte på
Niqab-bilder gir misvisende fremstilling av muslimer i Norge
rundt 4 timer siden / 545 visninger
Daniel Krussand kommenterte på
Nyprotestantisk revisjonisme
rundt 5 timer siden / 335 visninger
Kjell G. Kristensen kommenterte på
Har Guds rike kommet?
rundt 5 timer siden / 701 visninger
Åge Kvangarsnes kommenterte på
"The New State Solution" og den norske regjering.
rundt 5 timer siden / 348 visninger
Les flere