Alf Kjetil Walgermo

To store draumar har lenge svirra blant menneska. Den eine har vore å erobre verdsrommet. Den andre har vore å skape menneskeliknande robotar.

På sett og vis har vi klart begge deler. Men ikkje i stor utstrekning. Mennesket landa på månen, men det er framleis lenge til vi landar på Mars. Og verdsrommet er stort. Svært stort.

Robotar har vi etter kvart laga ganske mange prototypar av. Vi er likevel ikkje hamna i ein situasjon der robotane truar med å ta over styringa av planeten – eit velkjend plott frå underhaldningsindustrien.

Derimot har NASA og General Motors utvikla ein ny menneskelikande robot, ein Robonaut, som ifølgje Aftenposten skal sendast til den internasjonale romstasjonen ISS i haust eller tidleg neste år. Robonauten skal kunne erstatte astronauten på farlege oppdrag, samt utføre keisame og rutineprega oppgåver som å bytte luftfilter om bord i romstasjonen. 

Blir det robotar og ikkje menneske som kjem til å utforske verdsrommet i framtida? Vi har allereie sendt av garde fleire robotar på hjul. Men symboleffekten ved humanoide robotar i rommet er større. Kanskje har vi ein tendens til å knytte intelligens til kroppsstruktur.

Datamaskiner har alltid vore viktige for å kunne ferdast i rommet. Robonautar er likevel noko nytt. Mennesket blir snart overflødig. Filminteresserte vil kanskje hugse den intelligente datamaskina HAL 9000 i Stanley Kubricks film 2001: En romodyssé, som la sine eigne skumle planar. Eller den relativt nye Moon av Duncan Jones, der det einaste mennesket på månen viste seg å vere ein klone.

Kanskje er det like bra. Kanskje er jorda ein viktig nok basestasjon for menneska, inntil vidare. Så kan robonautane sondere romterrenget så lenge.

I Andesfjella i Peru syslar oppfinnaren Eduardo Gold med eit oppsiktsvekkjande prosjekt. Han er nemleg i ferd med å måle eit større fjellområde kvitt. Målsetninga er ifølgje Dagbladet å bringe attende ein bortsmelta isbre. Kvitkalkinga (kvitfargen består av kalkstein, eggekvite og vatn) sørgjer for at berget reflekterer meir sollys, slik at temperaturen blir lågare. 

Gold er ein av vinnarane i Verdsbankens konkurranse «100 idear for å redde verda». At han ønskjer å gjere ein innsats for å reversere den negative klimautviklinga, er både forståeleg og prisverdig. Peru har mista 22 prosent av isbreane sine på grunn av klimaendringar dei siste 30 åra. 

Men er det mogleg å reversere slike prosessar? Dette er eit brennbart spørsmål som ikkje berre er aktuelt langt inne i Andesfjella, men over heile verda. Fleire klimaekspertar har fortald oss at det hastar å gjere noko. Dersom vi ikkje handlar i tide, kan det vere for seint.

Breforskarane som Dagbladet refererer til, er skeptiske til effekten av Eduardo Golds ville idé. «Hvis isbreen først er helt borte, vil det være veldig vanskelig å få den tilbake,» seier Liss Marie Andreassen ved Norges vassdrags- og energidirektorat.

Mine personlege erfaringar med isbrear, er i stor grad basert på den flotte Briksdalsbreen i Oldedalen. Dei siste ti åra har brefronten trekt seg attende over 200 meter. Risikerer vi at Briksdalsbreen ein gong i framtida vil vere heilt borte? Og at oppfinnarar som Eduardo Gold må flygast inn for å kalke berget kvitt?

Om ikkje anna, stimulerer Golds prosjekt til debatt om det er mogleg å «gjere det godt igjen» når skaden i naturen først er skjedd. Menneska har vore flinke til å øydeleggje miljøet, men utfordringane med å reparere det kan komme til å trenge mange oppfinnarar i tida framover. Langt fleire enn 100.

På kultursidene i Vårt Land torsdag er vi på jakt etter kjærleiken i samtidslyrikken. Har du eit favorittdikt – eller eit kjærleiksdikt du har skrive sjølv – som du har lyst å dele med Vårt Lands lesarar? Skriv det inn her!

Svømmeferdigheter er i ferd med å bli et klasseproblem. Det mener Norges Svømmeforbund. Ifølge læreplanen skal norske elever være svømmedyktige etter fullført fjerdeklasse. Likevel viser tall fra Svømmeforbundet at bare halvparten av femteklassingene i Norge kan svømme 200 meter uten flytemidler.

Forbundets undersøkelse viser at elever med innvandrerbakgrunn er de klart svakeste. Mindre enn tre av ti femteklassinger med bakgrunn fra ikke-vestlige land kan svømme. Dette er bekymringsfullt. Mange av foreldrene til disse barna har ikke innsett hvor viktig svømmedyktighet er. De kan ikke svømme selv. Og en del av dem ønsker heller ikke at barna skal ha svømmetimer i blandede klasser.

Journalist Mala Wang-Naveen i Aftenposten klemmer til når hun skriver at «foreldre som i troens navn påfører sine barn et seksualisert syn på det å opptre i badetøy sammen med det motsatte kjønn, burde våkne opp fra sin livsfarlige trangsynthet.» President Per Rune Eknes i Norges Svømmeforbund poengterer på sine side at man skal ta hensyn til religion. Han sier likevel at vi trenger eksplisitte tiltak for at innvandrere skal lære seg å svømme.

Vi tror at både skole og foreldre må ta økt ansvar. Det er åpenbart at skolens svømmeopplæring ikke har vært god nok, og at målet i læreplanen ikke følges opp i tilstrekkelig grad. Samtidig må foreldre, uavhengig av bakgrunn, innse hvor livsviktig et barns svømmedyktighet er.

Det heter at det krever en landsby å oppdra et barn. Kanskje krever det også en landsby å lære et barn å svømme.

I sosialdemokratiet Norge finnes det en viss skepsis mot private givere. Mange ser helst at staten sanker inn og formidler pengene. Enkeltaktører blir fort mistenkt enten for å være ute etter PR-effekt eller for å ha en egen agenda bak donasjonene.

Forretningsmannen Trond Mohn er Bergens største private arbeidsgiver. Han er også en stor pengegiver som ifølge Aftenposten har gitt 1,1 milliarder kroner til norsk forskning. Nylig bladde han opp nye 100 millioner kroner av egen lomme, blant annet for å finansierere en hjerteskanner til Haukeland sykehus i Bergen og Universitetssykehuset i Tromsø.

Mohns begrunnelse for å pumpe ut millioner han har tjent blant annet på skipspumper og oljevernutstyr, er at han vil «gi noe tilbake til samfunnet». Dette burde verken være oppsiktsvekkende eller bekymringsfullt. Tvert om burde flere rike nordmenn kunne følge Mohns eksempel uten å få tyn for det. «Det kan ikke være sånn at vi skal gjøre det vanskelig for dem som vil gi,» sier Mohn til Aftenposten. Samtidig er det riktig å ha et offentlig øye på hva private donasjoner går til. Pengegaver bør gis i åpenhet.

I USA er det en selvfølge at rike mennesker gir bort store summer til veldedige formål. Slik bør det også være i Norge. Derimot må ikke privat giverglede blir en sovepute for staten når det gjelder finansiering av for eksempel norsk forskning. Private midler kan ikke erstatte de offentlige.

Den unge artisten Lars Christian Olsen (22) har fått et gjennombrudd med låten «Sansen», som er blant de mest spilte låtene på radiokanalen Petre. I et intervju med Dagsavisen sier han at han «vil bringe vestlandspietismen inn i popmusikken».

Dette har vi sansen for. Olsen er representant for den nye, friske musikkscenen i Norge, der flere av de sentrale aktørene har bakgrunn fra kristne miljøer. Selv er han vokst opp på Våland i Stavanger, i en familie som tilhørte baptistmenigheten.

I intervjuet med Dagsavisen legger Olsen bredsiden til mot «sekstiåtterhovmodet» og hyller i stedet Hans Nielsen Hauge. Han sier at heller vil stå for det han tror på enn å «skjule det i en Oslo-hipster-mentalitet der alt er greit, og der man provoserer i gamle former».

Kronprinsesse Mette-Marit vakte mye oppmerksomhet da hun på salmeplaten Sorgen og gleden skrev at « i lys av alt det overfladiske som tar mye plass i samfunnsbildet i dag, blir faktisk pietismen ganske relevant». Pietisme blir gjerne assosiert med noe negativt og fordømmende, men arven etter Hans Nielsen Hauge signaliserer noe ganske annet.

Nå er det altså popen som skal provosere med pietistiske tekster. Vi tror Lars Christian Olsen har rett når han sier at god gammeldags vestlandspietisme aldri slutter å provosere. Kombinasjonen av pietisme og fengende refreng har gode sjanser til å bringe popmusikken et skritt videre fra det forutsigbare og kommersielle.

Afrikas største stjerne finpusser profilen under Fotball-VM.

*

«Tiden er kommet for Afrika,» sa den sør-afrikanske presidenten Jacob Zuma under åpningen av Fotball-VM for ti dager siden. Og sør-afrikanerne har vist at de mestrer å arrangere verdensmesterskap, der det største problemet så langt har vært for høy stadionlyd (les: vuvuzela).

Enn så lenge ser det likevel ikke lyst ut for Afrikas sjanser til å få sine lag videre i VM. Mye må klaffe for at arrangørlandet skal avansere fra gruppespillet. Kampen mot et skandalisert Frankrike kan muligens vinnes, men i tillegg kan ikke Uruguay og Mexico spille uavgjort.

Både Nigeria og Kamerun har null poeng etter to kamper, mens Elfenbenskysten også er avhengig av omfattende ekstern hjelp for å gå videre. Av de afrikanske lagene er det bare Ghana som har kontroll over sin egen skjebne – de leder gruppen sin før siste gruppespillskamp (mot Tyskland). De høystemte ordene om at «tiden er kommet for Afrika», har dessverre ikke vist igjen på VM-tabellene.

Afrikas største fotballstjerne, Didier Drogba, klarte ikke å forhindre at Elfenbenskysten tapte mot Brasil søndag kveld. Mye tyder på at Drogba og hans lagkamerater er på vei ut av mesterskapet. Likevel spiller Drogba en viktig rolle som forbilde og symbol. Dette er en rolle han tydeligvis har vært svært bevisst på under VM. Vi husker fra første kamp hvordan han la armen rundt Portugals Ronaldo. Også mot Brasil virket Drogba nesten som en statsmann, i tillegg til å score et nydelig mål med hodet.

Det er klokt av Drogba å motvirke den litt egoistiske profilen som kom til syne under serieavslutningen i England, der han sutret over at han ikke fikk ta straffespark og bli toppscorer (det ble han likevel). Dette fikk han rettmessig kritikk for. Drogba blir sett på som en helt i Afrika, og det er fint å se at han tar forbilderollen på alvor under Fotball-VM. Drogba bedriver langsiktig tenking. Så får vi se om innsatsen på kort sikt holder til å sende Elfenbenskysten videre i mesterskapet.

I Afrika sier man gjerne at tiden kommer, ikke at den går. Tiden vil komme til Afrika. Men la oss fortsatt krysse fingrene for de afrikanske lagene i årets VM. Selv om ballen er utskjelt, er den ennå rund.

Mens det snart blir forbode å vise vanleg analog film i norske kinosalar, rullar klassikarane i storformat på 70mm-festivalen i Oslo.

*

Nyleg kom meldinga om at digitaliseringa av norske kinosalar bli intensivert. Om eitt år vil alle norske kinoar vise digital film.

Det er fleire fordelar med dette. Ikkje minst vil små og mellomstore kinoar i distrikta i større grad enn tidlegare kunne konkurrere med byane om publikummet, når dei får like rask tilgang på premierefilmar. Utgifter til produksjon og transport av tunge 35-mm-kopiar vil gå ned. I somme tilfelle vil også ein digital kopi gje eit betre bilete enn ein analog film som er framkalla «på samleband». Dette kan vere tilfelle med store filmar som går opp på mange kinoar samtidig. Du kan samanlikne det med kvaliteten på timesframkalling i fotobutikken.

Likevel er det ikkje kvaliteten som står i høgsetet i den digitale revolusjonen. Fleire aktørar, særleg i bransjen, er skeptiske til digitale kopiar. I mange tilfelle vil desse vere dårlegare enn vanleg 35mm (som ikkje har vorte framkalla på samleband), særleg når dei blir synte i kinosalar med 2k-formatet. Dette formatet har omtrent same oppløysing som du får heime i stova med ein Blu-ray-spelar.

Det største problemet med dette er at den norske filmbransjen har gjort ein avtale om finansiering frå dei store amerikanske filmprodusentane, som seier at norske kinoar ikkje får lov til å vise 35mm-film etter at digitaliseringsprosessen er over. Norske kinoar burde vere frie til sjølv å bestemme om dei vil vise ein film i digitalformat eller i analogt format, alt etter kva som gjer den beste kvaliteten. Denne fridomen får dei ikkje.

I Trondheim får til og med Cinemateket trøbbel. I ein notis i Morgenbladet kjem det fram at konsekvensane av avtalen mellom Film&Kino og Hollywood er uoversiktlege, ettersom Cinemateket der brukar Trondheim Kinos salar. Svein Inge Sæther ønskjer å kunne tilby både analoge og digitale visningar etter digitaliseringa, men veit ikkje om han får lov. «Vi veit ikkje kva grunnlag vi har for vidare drift,» seier Sæther.

Digitalisering går fort om dagen, og det er ikkje berre dumt. Men faren er stor for at det norske kinopublikummet kan gå glipp av interessante filmar, til dømes frå den tredje verda, som berre finst på 35mm. Og at lista for kvalitet blir senka for å sikre rask og effektiv kinodrift.

Framleis er det beste formatet som er laga, sjølve Rolls-Royces, det som heiter 70mm. I dag opnar 70mm-festivalen på Filmens Hus i Oslo med Stanley Kubricks 2001: En romodyssé. Kanskje gir det ekstra meining å opne ein nostalgisk festival med ein «framtidsfilm». Gjennom tidene er det berre blitt laga rundt 50 amerikanske, rundt 20 europeiske og cirka 150 russiske filmar i 70mm-formatet. Det har framleis ein uovertruffen kvalitet, fleire tiår etter at formatet vart utvikla. Men det vart for dyrt, og for lite effektivt.

Heldigvis finst det folk som Jan Eberhart Olsen, initiativtakar til festivalen, som løfter fram denne viktige delen av filmhistoria. 70mm tilsvarer noko nær eit digitalt 10k-format, og ligg framleis milevis framfor det som det neste året skal rullast ut over heile Kino-Noreg. Det er ein tankevekkar. Og i Noreg finst det berre eit par, tre kinoar som kan vise film av denne typen.

Eit skrekkscenario er at det same kan skje med 35mm-formatet, etter 121 års kontinuitet sidan Thomas Alva Edison utvikla det i 1889. Om nokre år er det kanskje berre Cinemateket i Oslo vi kan gå på dersom vi vil sjå dette klassiske filmformatet på ein norsk kino. Og Eberhart Olsen blir nøydd til å starte ein ny nostalgisk festival: 35mm-festivalen.

Lesebrett og opphavsrett er dei to viktigaste orda på Verdas bokdag.

*

I femten år har det internasjonale samfunnet feira Verdas bokdag den 23. april. Datoen vart vald fordi katalonarane i Barcelona sidan 1300-talet har feira diktekunsten på den katolske helgenen Sankt Georgs dag.

Mange hugsar Georg for forteljinga om dragen, ei frisk og oppbyggeleg historie som dei færraste reknar som sann. Georg var ein modig mann frå Kappadokia, som dessutan var svært gudfryktig. Han tilbaud folket i Libya å fri dei ut av klørne på ein terroriserande drage – dersom dei ville tru på Jesus Kristus. Og det ville dei.

1700 år etter at Sankt Georg skal ha drepe dragen, er det lesebrett og opphavsrett vi tenkjer mest på i dag. Det eigentleg namnet på Verdas bokdag er då også Verdas bok- og opphavsrettsdag, sjølv om dagen i stor grad har vore knytt til boka som fysisk produkt.

Den norske bokbransjen står framfor ein lenge varsla digital revolusjon. E-boka har vore på trappene lenge, men har ikkje fått eit like stort gjennomslag blant folk flest som digitalisert musikk og dels også film. Mange peiker på at Apples nye iPad kan endre dette som ved eit trylleslag. Det stiller eg meg litt tvilande til, men er heilt sikker på at vi om kort tid kjem til å lese mange fleire bøker på brett enn vi gjer i dag.

Skikken i Barcelona på Verdas bokdag er å gje ei bok og ei rose til den du er glad i. Opphavleg var tredjepremien i katalonarane sine poesikonkurransar ein fiol av sølv, andrepremie ei forgylt rose, mens førstepremien var – ei ekte rose! Ingenting kunne overgå det.

Når lesebretta og dei digitale bøkene no gjer sitt inntog, er mange redde for at dette «ekte» skal bli borte. Og bransjen er redde for piratkopiering av bøker, eit felt som har vore praktisk talt problemfritt på papir. Opphavsrett blir viktigare og viktigare etter kvart som teknologien skrid fram.

For bokinteressa er det bra med bøker på vandring. Etter iTunes og Spotity er det blitt mykje enklare å halde seg oppdatert på musikk. Men musikarane tener no lite på platesal; det er konsertar dei får inntektene sine på.

På same måten er det lettare for mange å orientere seg i digitale bokbasar enn bibliotek og bokhandel. Men det blir spennande å sjå om bokbransjen klarer å halde oppe betalingsviljen hjå folk etter kvart som bøkene blir tilgjengelege digitalt. I verste fall risikerer forfattarane å bli underhaldningsartistar på vegner av sine eigne bøker for å kunne leve av yrket. Alt godt om formidling og lesarkontakt, men dette er ikkje ein ønskeleg situasjon.

Her er det mange som må spele rolla som Sankt Georg. Så får vi alle følgje med på kva slags dragar som vaknar til liv.

Eg er ingen framand fugl i den digitale verda, men Twitter har eg ikkje kasta meg på enno. No blir det reklame på det populære nettsamfunnet, og det blir interessant å sjå korleis brukarane responderer på det. Sjølv ville eg ikkje vore særleg happy, for å seie det slik.

Meldinga kom på Twitters eigen blogg i dag, og vart fanga opp av Computerworld. Bransjebladet skriv at nettsamfunnet vil la kommersielle selskap annonsere gjennom vanlege «tweets», dei korte meldingane som Twitter har gjort slik suksess med.

Nøgde skaparar.

I første omgang vil reklamen dukke opp på Twitters søkeresultatsider, for seinare å bli inkludert i nyhendestraumen hjå brukarane. Ein av skaparane av nettsamfunnet, Biz Stone, verkar påfallande nøgde når dei lanserer nyhenda på Twitter-bloggen. «Vi trur sterkt på at dette er nyttig for deg,» skriv dei om konseptet «Promoted Tweets». Ideen er at reklamen skal falle bort etter kvart dersom han ikkje viser seg interessant for brukarane.

Eg veit ikkje kva de som eventuelt er Twitter-brukarar tenkjer om dette. Er reklame på Twitter ein god ting?

Negativt.

For meg som står utanfor, ser det utelukkande negativt ut. Dersom eg treng opplysingar om eit produkt, søkjer eg opp informasjonen aktivt. Nett som eg ikkje likar å få reklame i postkassa, ville det irritere meg grenselaust med reklamekvitring i nyhendestraumen frå vener og kjende. Eg trur mange vil reagere negativt på dette, og ikkje like å bli med i eit marknadsmessig jubelkor med Biz Stone som dirigent.

Sjølv det vakraste fuglekvitter kan ende opp med å lyde skjerande falskt. Kva tenker de kvitrarar om dette?

Påska er ei tid for glede. Men påska er også ei tid for smerte, for det mørkaste mørke. Slik jula for somme er ei høgtid full av vanskelege kjensler, kan også påska framkalle tungsinn og fortviling. Det er ikkje alle som har påsketurar med familien på fjellet å sjå fram imot. For mange er høgtidene det verste. Då kan angsten og melankolien komme med fordobla kraft.

Dei fleste har kanskje ein eller annan gong hatt ei kjensle av å vere nedstemt. Kanskje så nedstemt at ein i psykiatrien ville definert tilstanden som lett depresjon. Andre har kjent angsten ta overhand, anten han hadde ein konkret grunn eller var udefinerbar. I løpet av livet vil ein av fire personar få ei eller anna slags angstliding. Fleirtalet av oss er likevel så heldige at vi ikkje er plaga av slike kjensler i det daglege.

Frisk angst. Når vi no går inn i påska, er det likevel eit passande tidspunkt for å gi angsten beste spalteplass. Ein skal vere varsam med å generalisere rundt temaet, men kanskje kan somme få hjelp av å tenke rundt angst på ein annan måte enn den sjukleggjerande.

Dette er eitt av hovudpoenga til organisasjonspsykologen Paul Moxnes, som i fjor haust kom ut med boka Hva er angst. Angsten kan lamme oss fullstendig, men kan også vere ei kjelde til kraft og styrke, meiner Moxnes. Han brukar omgrepet «frisk angst» for å teikne biletet av ein ressurs. Angst kan vere ei form for intellektuell kapital. Gjennom angsten førebur vi oss på ei frykteleg framtid, slik at vi anten kan unngå eller meistre henne. Sagt på ein litt sleivete måte: Den som ikkje er redd, er ikkje riktig klok.

Meiningstap. Også den svenske idéhistorikaren Karin Johannison er oppteken av at angst, melankoli og depresjon ikkje umiddelbart skal bli sjukleggjort. Å få ein diagnose kan i somme tilfelle vere til hjelp, men vi er altfor raske med å setje diagnosar på heilt normale, om enn mørke, kjensler, meiner ho. I den nye boka Melankoliens rom tek Johannison for seg melankoliens historie, og viser korleis ein gjennom tidene har sett på og vurdert ulike menneskelege sinnsstemningar.

Idéhistorikaren definerer melankoli som kjensle av tap. Dette eg noko eg kjenner meg att i. For meg har mine eigne mørke stunder vore prega av meiningstap – noko som slett ikkje er unikt. Tvert om er meiningstap eit så utbreidd historisk fenomen at ein nærmast kan bli flau over å trakke rundt i oppgåtte spor. Når Gud blir borte, kvifor kan eg ikkje få hjelp av alle dei kloke menn og kvinner som har gått framfor meg og opplevd det same?

Men nei, dei same reglane gjeld for eksistensielle kriser som for skiskyting: Du må gå strafferundane sjølv.

Guds eigen tvil. Likevel må eg stadig undre meg over Bibelens pasjonshistorie. Når Jesus skrik ut i angst på korset, uttrykkjer han ikkje då ein eksistensiell tvil? Min Gud, min Gud, kvifor har du forlate meg? Kan det tenkast noko vakrare enn ein Gud som i den avgjerande augeblinken tvilar på seg sjølv? Her snakkar vi om det mørkaste mørke – inkorporert i påskeunderet.

I somme kyrkjer er det vanleg å bruke langfredagsmessa til å slokke lys. Så er kyrkjerommet mørkt, heilt til lysa på ny vert tente søndag morgon. Symbolikken er vakker, men vi tenkjer kanskje for lite på at også påskelaurdag er ein del av kyrkjeåret. Der alt er på sitt svartaste, og Gud er død, også den dagen er nedskriven i Guds kalender. Fredagens angst og laurdagens håpløyse er føresetnader for søndagens glede.

Ingen diagnose. For mange verkar denne søndagen langt borte. Det er ei kjensle det kan vere vanskeleg å kvile i. Mens andre opplever at angsten varer ved, sjølv etter søndagens soloppgang.

Det finst også mange former for angst som ikkje har noko med meiningstap eller eksistensiell krise å gjere. Eg kan ikkje mykje om dette, eg kan berre snakke for meg sjølv.

For meg er det eit lys i mørket at også Gud har tvila på seg sjølv. Og det er ingen grunn til å diagnostisere Jesus på korset som deprimert.

Endå ein gong vann David mot Goliat. For første gong var David ei kvinne.

***

Nærmast utruleg, men likevel sant: Kathryn Bigelow vart natt til i går den første kvinna nokosinne som fekk Oscar for beste filmregi. Gjennom tidene er berre fire kvinner blitt nominerte til denne prisen. Det seier litt om mannsdominansen innan film generelt, og i Hollywood spesielt.

Litt ironisk er det kanskje at Bigelow vann med ein film som handlar om menn, menn og atter menn: USAs militære nærvere i Irak er ein mannsbastion på linje med filmindustrien.

Krigsdramaet The Hurt Locker vart den store vinnaren i priskampen i Los Angeles. Ikkje nok med regiprisen: Bigelows lågbudsjettproduksjon sopte med seg heile seks statuettar, inkludert prisen for beste film.

Dermed vart eks-mannen og blockbusterregissøren James Cameron slått grundig ned i støvlane. Megasuksessen Avatar, tidenes mest sette film, fekk berre tre små statuettar for beste foto, scenografi og visuelle effektar.

Mens prisgrossisten The Hurt Locker visstnok er tidenes minst sette Oscar-vinnar.

Aldri sci-fi.

Kampen har heile vegen stått mellom desse to filmane, som begge fekk ni nominasjonar kvar. Mange har hatt Avatar som favoritt, sjølv om Oscar-historikken viser at ein science fiction-film aldri er blitt kåra til beste film. Tidlegare er faktisk berre to sci-fi-filmar blitt nominerte i denne kategorien: Star Wars, som tapte mot Woody Allens Annie Hall i 1977, og E.T., som måtte sjå seg slått av Ghandi i 1982.

Slik sett har både dei kvinnelege regissørane og science fiction-sjangeren vore underrepresenterte i Oscar-samanheng. Når valet stod mellom desse to, trur eg dei fleste er glade for at 2010 vart eit kvinnehistorisk år, ikkje eit sci-fi-historisk.

Håpet er at det framover blir like naturleg at ei kvinne vinn regiprisen, som at ein mann gjer det. Slik sett er Bigelow sjølv i forkant av prosessen: Etter prisutdelinga ville ho ikkje gjere noko stort nummer av at ho var den første kvinnelege vinnaren i Oscar-historia. Ho er regissør. Punktum. Ikkje kvinneleg regissør.

Delt regipris.

Slik bør det også vere, dersom ikkje Akademiet har planar om å dele opp regiprisen i beste kvinnelege og beste mannlege regissør, slik skodespelarprisane er delte mellom kvinner og menn. Men dette kjem neppe på tale, og ville uansett vere ei bjørneteneste for dei kvinnelege regissørane. Fleire ville blitt synleggjort, men faren er stor for at kvinneregiprisen ikkje ville fått den same statusen som regiprisen for menn. Eg håper at eg tek feil.

Samtidig er det liten grunn til å slå saman kategoriane beste mannlege og beste kvinnelege skodespelar. Sandra Bullock fekk Oscar-statuetten for den svært gripande The Blind Side berre timar etter at ho vann Razzie-prisen – årets dårlegaste skodespelar – for innsatsen i komedien All About Steve. Veteranen Jeff Bridges fekk Oscar for innsatsen som gammal og sliten countrysongar i sjarmbomba Crazy Heart.

Tunga på vektskåla.

Nettopp skodespelet kan også vere ei årsak til The Hurt Lockers massive siger over Avatar, sjølv om vinnaren ikkje fekk nokon skodespelarprisar. Mykje av skodespelet i Avatar er uttrykt gjennom datagrafikk. Kanskje kan dette ha vore tunga på vektskåla for dei mange skodespelarane i Akademiet – som har desidert flest stemmer – i valet mellom Bigelow og Cameron. Dersom eg sjølv var skodespelar, ville eg neppe like tanken på å bli bytt ut med ein digital kopi.

I gledesrusen heftar det rett nok nokre små haker ved The Hurt Locker. Ein av produsentane, Nicolas Chartier, prøvde nemleg å påverke ei rekkje akademimedlemmer til å stemme på filmen hans framfor Avatar, eit framstøyt som er klart imot reglane. Chartier vart bannlyst frå Oscar-showet som straff, og får statuetten sin i posten.

Det er likevel ingen grunn til at episoden skal ta noko av æra frå Kathryn Bigelow. Ho står att som den fullt fortente vinnaren i ærleg filmkamp. No må fleire, orsak uttrykket, kvinnelege regissørar få høve til å lage meir god og tankevekkjande film.

Med dei tre første binda i romanprosjektet Min kamp har Karl Ove Knausgård gått langt i å utlevere seg sjølv og andre. Men sin eigen seksualitet har Knausgård vore taus om – så langt.

Dei siste vekene har det verka som om det ikkje kjem ut andre bøker i Noreg enn Karl Ove Knausgårds mange band i romanen Min kamp. Når såg vi sist ein så engasjert og omfattande debatt rundt eit litterært prosjekt? 

No er det så mange som snakkar om Knausgård, og samtidig så mange som ikkje har lese han, at Dagbladet i helga så seg tente med å gje ut laurdagsmagasinet sitt som eit «Knausgård for dummies». Og kanskje skal vi ta ein rask gjennomgang også her.

Til no er det komme ut tre band i romanen som er blitt varsla som eit seksbandsverk. Det første bandet, Min kamp. Første bok, markerte seg som ei bok som stod sterkt på eigne bein. Det sentrale temaet var Knausgårds forhold til sin eigen far. Forfattaren teikna eit bilete av ein svært streng far, som mot slutten av livet blei meir og meir isolert og alkoholisert.

Judaslitteratur.

I etterkant skreiv 14 familiemedlemmer av Knausgård eit debattinnlegg i Klassekampen. Dei karakteriserte boka på denne måten: «Det er bekjennelseslitteratur og sakprosa vi taler om. Judaslitteratur.»

Etter dette har debatten gått stadig høgare. I kva grad er Min kamp etisk problematisk? Greitt nok at Knausgård utleverer seg sjølv. Men kva når han utleverer andre?

I tillegg kjem spørsmålet om ein kan ta det biografiske aspektet for god fisk. Det er umogleg for dei fleste lesarar å vite kva som er i samsvar med røynda og kva som ikkje er det. 

Dette var også kjernen av det familiemedlemmene reagerte på: «Den farlige blanding av virkelighet, fantasi og usannheter er det umulig for en leser eller anmelder å separere. Like umulig er det for berørte levende eller døde personer å forsvare seg.»

Enormt spenn.

Dei etiske problemstillingane ved Min kamp blei ikkje mindre med band nummer to. Her konsentrerer Knausgård seg om utfordringane ved å både vere skapande kunstnar og familiefar. Boka handlar i den eine augeblinken om det trivielle og kvardagslege, i den neste augeblinken om store filosofiske spørsmål. Spennet er enormt, og boka kjendest som svært interessant lesing. Men igjen var det vanskeleg å vite kva ein skulle tenkje om det biografiske, utleverande aspektet. Blant anna skreiv Knausgård ei opprivande skildring av svigermora sitt alkoholproblem. Er det fritt fram så lenge ein kallar teksten for roman? Stilistisk var romanen ujamn, men heldt i sum eit høgt skjønnlitterært nivå.

Potensiell skandale.

Bok nummer tre handlar om Knausgårds barndom på Sørlandet. Eg har ikkje lese ferdig denne enno, men rundt halvvegs verkar boka som ein meir konvensjonell oppvekstroman. Også etter dette bandet står det fram levande modellar som kjenner seg trampa på. Kva skal vi tenkje no?

Men framleis er Min kamp ein roman. Og kanskje skal vi vere litt på vakt når Knausgård om ein månad slepp band nummer fire? Her skriv forfattaren etter seiande om tida som ung lærarvikar i Nord-Noreg, eit miljø mange lesarar kjenner frå debutromanen hans, Ute av verden. Hovudpersonen i denne boka, ein lærarvikar, har sex med ein 13-åring.

Så langt har forfattaren skrive lite om sin eigen seksualitet som vaksen, nesten påfallande med tanke på kor sjølvutleverande han framstår på absolutt alle andre område. Den fråverande seksualiteten står i ein interessant motsetnad til andre biografiske verk dei seinare åra, som har fått mykje offentleg merksemd nettopp på grunn av denne typen avsløringar.

Men slik forståinga av det biografiske i Min kamp har utvikla seg, står Knausgård no i posisjon til å lage tidenes skandale med band fire: Har han sjølv gjort som romanfiguren i Ute av verden? Ikkje eitt ord av det han eventuelt avslører, treng å vere sant.

Berre ein ting er sikkert: Debatten om Karl Ove Knausgårds kamp er ikkje over enno.

Golden Globe-utdelingane brukar å vere ein god peikepinn på kvar dei endå meir prestisjefylte Oscar-statuettane brukar å hamne ein dryg månad seinare. I fjor, til dømes, fekk Danny Boyles Slumdog Millionaire Golden Globe-prisen for både beste film og beste regi (samt beste manus og beste originalmusikk). Nokre veker etterpå kunne filmen innkassere heile åtte Oscar-statuettar, inkludert dei to nemnde, og gjevaste, kategoriane.

I går var det altså James Cameron og hans Avatar som fekk Golden Globe for beste film og beste regi. Eg meldte filmen svært positivt i Vårt Land for nokre veker sidan, og skreiv blant anna: «Avatar har det meste du kan drøyme om i ein science fiction-film. Og endå litt til.»

Nominasjonane til Oscar kjem 2. februar, og utdelinga er 7. mars. Kva trur du? Kan det same skje for Avatar i år som det skjedde for Slumdog Millionaire i fjor? Kven synest du bør få Oscar for beste film?

Forfattaren Jan Kjærstad misliker at norske litteraturkritikarar lar seg begeistre av Karl Ove Knausgårds roman Min kamp 1. «En konsensus på grensen til det servile,» skriv han i gårsdagens utgåve av Aftenposten. «Det er beklemmende når kritikk høres ut som om den er skrevet så å si knelende ved en alterring; når den glir over i bekjennelse og lovsang,» skriv Kjærstad, som klagar kritikarane for å gå i takt. Eg skreiv sjølv ei svært positiv melding av boka i Vårt Land. Var eg dermed del av ein naiv saueflokk?

Kjærstad har gode poeng når han etterlyser fleire referansar i meldingane han har gjennomgått, fleire forsøk på å setje Knausgårds roman i ein litterær samanheng. Eg er også einig med Kjærstad når han etterlyser lesingar av Min kamp 1 «som ren tekst, der støyen rundt er forsøkt filtrert bort».

Dristig påstand.

Kjærstad er ingen lettvektar, og det er vel verdt å lytte til det han seier. Likevel blir det litt merkeleg når han klagar kritikarane, som har site og lese bok i kvar sine krokar, for å gå i takt. Kanskje er det blitt skrive ein del kritikkar som med fordel kunne vore meir analyserande, men meiner Kjærstad verkeleg at kritikarar som Tom Egil Hverven (Klassekampen), Trond Haugen (Dagsavisen) og Ane Farsethås (Dagens Næringsliv) ikkje er i stand til å gjere sjølvstendige og kritiske litterære vurderingar. Det er i så tilfelle ein dristig påstand.

Også Kåre Bulie (Dagbladet) og Ingunn Økland (Aftenposten) har uttalt seg svært positivt om Min kamp 1. Er dei også med i saueflokken? «Hadde jeg ikke visst bedre, ville jeg trodd mangelen på motstemmer skyldtes frykten for å bli nevnt ufordelaktig i bind seks,» skriv Kjærstad.

Hadde eg ikkje visst betre, ville eg trudd at Kjærstads svingslag har ein undertone av misunning. Kjærstads eigen posisjon på parnasset som den eleverte, men også folkelege, forfattaren er trua. Kva er det med Knausgårds bok som vekkjer slik åtgaum, «er det ingen som synes det lukter møllkuler?»

Feigt av Kjærstad.

Men eg vil ikkje hevde dette, berre gjere som Kjærstad, antyde. Det er bra at han melder seg med litterære reservasjonar mot Knausgårds bok, for eg er samd med han at konsensus om kvalitet er usunt. Samtidig gøymer han seg bak angrepet på kritikarane, det er dei han vil til livs, seier han. Eg synest at dette er litt feigt. Kjærstad skjuler sin eigen kritikk av Knausgård ved å skyte mot dei som likte boka hans, altså konsensuskritikarane. Slik skaffar han seg maksimal publisitet og får samtidig slått inn den kimen av tvil på Min kamp 1s kvalitet som han tydelegvis ønskjer å gjere.

Det finst rett nok mange ting å setje fingeren på i Knausgårds bok. Ein kan finne passasjar undervegs som er skrivne med språket til ein middels norsk kioskroman. Og teksten balanserer ofte på grensa mot det sentimentale. I tillegg kjem den etiske diskusjonen, som har gått med full styrke rundt ikring i avisredaksjonane. Når kritikarane har skrive lite om det første, er det fordi dei ligg nasegrus og er blinde? Dette blir i overkant arrogant av Kjærstad.

Inga sanning.

I kronikken i Aftenposten skriv Kjærstad interessant om Knausgårds bruk av «det selvbiografiske», eit aspekt som har vore mykje framme i debatten om boka: «Hvorfor ta en påstand om at noe er selvbiografisk for god fisk? Den siste man skal stole på, er en forfatter.»

Kjærstads underliggjande bodskap er likevel ein annan: «Den siste man skal stole på, er en kritiker.» Det får kritikarane leve med, dette er ikkje akkurat ein ny påstand – solid fundert både i forfattarstanden og folkedjupet.

Og slik må det også vere. Ingen sit på den endegyldige sanninga om ei bok. Dette er bra også for Kjærstads litterære ry i USA, til dømes, der romanen Oppdageren nyleg vart slakta etter notar av The New York Times.

Jan Kjærstad har i Aftenposten skrive eit engasjert innlegg som vil føre til endå meir debatt både om kritikken og om Min kamp 1, eit allereie høgeksponert verk. Det er fint. Men det skal vere sagt: Det finst andre bøker frå bokhausten 2009 som kunne fått ein del av merksemda. Som romanen til Knausgårds eigen redaktør, Geir Gulliksen (Tjuendedagen). Skal tru kva han tenkjer om det heile?

NSB gjer oss alle til klimaverstingar.

I mange år har eg ønskt å ta toget når eg skal ned att til Oslo etter juleferien på Sunnmøre. Det er fleire grunnar til det, der dei viktigaste heiter mild flyskrekk og avmektig miljøansvar. Det går an å reise med NSB, har eg tenkt, iallfall om ein har god tid.

Eg har aldri vore ein del av klagekoret mot Norges Statsbaner. Ikkje før Dovrebanen stoppa på Otta stasjon. Så å seie for godt.

Ja, eg var altså passasjer på toget som i romjula stod fleire timar utan straum i 20 minusgrader på Otta. I seg sjølv ille nok. Problemet var likevel mangelen på informasjon, samt det som verka som ekstremt dårleg krisehandtering.

For det kunne faktisk blitt ein krisesituasjon på Otta. Det var spedbarn og gamle menneske på toget som gradvis forvandla seg til ein fryseboks. Rett ved sidan av låg jernbanestasjonen, som ifølgje ordføraren i Otta kommune kunne ha blitt opna for varme og mat for dei mest utsette passasjerane. NSB tok aldri kontakt med kommunen.

Farleg kulde.

Kulden var det farlegaste ved situasjonen. Sjølv sat eg i ei tjukk dunjakke, men merka likevel at eg fraus. Kva med dei som ikkje hadde gode ytterklede?

Under dei mange timane stans var det heller ikkje råd å få servering på toget. Dei som ikkje hadde med ekstra proviant, må ha blitt temmeleg svoltne etter kvart.

Toaletta på toget gjekk ikkje an å bruke, og i utgangspunktet var også alle dørene stengde. Ei dør lengst framme i togsettet blei likevel opna så det gjekk an å komme seg på do på stasjonen.

I rundt to timar var lyset borte, så det var nesten mørkt i kupeen.

Kaldt, mørkt, innestengt, utan tilgang på mat og drikke. Dette er faktorar som kan skape ubehag hjå dei mest velvillige passasjerar.

Elendig info.

I tillegg var det elendig informasjon. Vi fekk melding om at toget hadde problem med straumen, og at det skulle komme reparatørar frå Jernbaneverket. Så vart det stille i høgtalaranlegget.

Då eg tok kontakt med folk i Oslo, fekk eg vite at saka var på nyhenda. Dei kunne fortelje meg både kva feilen besto i, at feilen no var fiksa, at vi så å seie hadde køyrt vidare – og attpåtil fått peparkaker. Hadde det vore så vel.

Innimellom strena det ein konduktør med lommelykt gjennom kupeen. Etter tre timar visste han framleis ingenting då eg spurde korleis stoda var. «Det jobbes med saken», var svaret eg fekk. Og konduktøren orsaka seg med at det var folka i Oslo som bestemte; sjølv ville han ha bestilt bussar for lenge sidan.

Nye problem.

Etter fleire rykte om bussar, kom plutseleg eit nytt tog inn på Otta stasjon. Vi fekk beskjed om å ta med oss bagasjen og gå over i det nye toget. Dermed oppstod eit nytt problem. Det nye toget tok ikkje like mange passasjerar, og folk som omsider hadde augna ei redning frå vinterkulda, måtte gå av igjen. Visstnok skulle det komme bussar og plukke opp desse.

Dei heldige togutvalde køyrde omsider mot hovudstaden, vi skulle komme fram rundt halv tre om natta, mot normalt kvart over ti. Men nei, så hadde NSB ein lokførar som ikkje kunne køyre heile vegen frå Otta til Oslo utan lovpålagt kvile på 40 minutt. Dermed vart toget ståande stille på Hamar også – denne gongen med straum.

Feilinformasjon.

NSB hadde no fått orden på informasjonen. Trudde eg. Iallfall vart det opplyst fleire gonger om at det skulle sitje to personar i billettluka på Oslo S og skrive ut drosjerekvisisjonar. Då vi omsider kom fram, var stasjonen lukka og låst, der var få drosjar, og ei svært irritert folkemengde var overlaten til seg sjølv i vinternatta. Først klokka fire på morgonkvisten hadde eg fått praia ein drosje på gata og komme meg heim.

Forfattaren Jan Erik Vold skreiv i Dagsavisen i går at det dårlege togtilbodet mellom Oslo og Stockholm gjer han til ein klimaversting.

Slik NSB opererte i romjula, gjer dei oss alle til klimaverstingar.

Fleire av dei beste romanane i år viser fram dei mest audmjukande sidene ved mennesket.

Det norske bokåret 2009 har vore eit godt bokår. Vi har blant anna fått nye blinkskot frå veteranar som Roy Jacobsen (Vidunderbarn), Kjartan Fløgstad (Grense Jakobselv) og Dag Solstad (17. roman). Mens yngre forfattarar som Ingrid Storholmen (Tsjernobyl-fortellinger), Mirjam Kristensen (Et rikt liv) og Sigmund Løvåsen (Mamsell Iversen) har skrive seg opp mot elitedivisjonen.

Og det finst fleire namn frå bokhausten det er verdt å nemne på beste spalteplass. Barnebokforfattaren Maria Parr, til dømes, med boka Tonje Glimmerdal. Vi skal heller ikkje gløyme dei fine debutane til Kjersti Annesdatter Skomsvold (Jo fortere jeg går, jo mindre er jeg) og Jenny Hval (Perlebryggeriet). Poeten Steinar Opstad har skrive ei ny god diktsamling med Avhymninger, mens eks-poetane Rune Christiansen og Pedro Carmona-Alvarez har levert glitrande prosastykke med Krysantemum og Rust.

Særklasse.

Dessutan, og i særklasse, kjem Karl Ove Knausgårds Min kamp-prosjekt, som har generert mykje debatt. Eg vil trekkje fram eit aspekt som går igjen også i fleire andre av dei mest interessante bøkene i år: Fornedringa. Eitt av fleire viktige trekk ved Knausgårds roman er korleis han går inn i det sjølvfornedrande. I første bok har dette nær samanheng med faren si fornedring på tampen av livet. I ei av norsk skjønnlitteraturs mest intense scener, prøver den fortvila romanpersonenen Knausgård å vaske reint huset der faren har døydd så å seie i ein haug av skit.

Historisk.

Men fornedring står ikkje sentralt berre hjå Knausgård. I Niels Fredrik Dahls Herre heiter hovudpersonen Bernhard Herre, ein historisk person som forelska seg i Camilla Wergeland, men blei gåande som bodberar i romansen mellom Camilla og Johan Sebastian Welhaven. Dahls portrett av Herre er særs lite flatterande, slik vi får lese om ein person som gradvis går til hundane i avund og sosial degradering. Fornedringa hjå Herre ligg også i det umoglege for han å uthalde seg sjølv. Sjølvforakt og mangel på ryggrad blir ein destruktiv kombinasjon.

Også hjå Stig Sæterbakken møter vi ein person som går til grunne i misunning og menneskeforakt. I romanen Ikke forlat meg viser Sæterbakken seg som ein rå forteljar, slik han skildrar 17-åringen Aksel Moranders veg mot det store mørket. Også Aksel er tyngd av fornedrande erfaringar, og etter eit blaff av kjærleikens varme lys vender alt seg til det vonde på nytt.

Seksualitet.

Både hjå Dahl og Sæterbakken har det fornedrande samanheng med det seksuelle. Slik er det også i Geir Gulliksens roman Tjuendedagen. Gulliksen går lengre inn dei fornedrande sidene ved seksualiteten enn dei fleste andre, utan på nokon måte å bli spekulativ. I Tjuendedagen blir det audmjukande skrive fram både gjennom eit svært destruktivt trekantforhold og med spreiing av private sexbilete på e-post.

Seksualitet på avveie er også utgangspunktet for Mattis Øybøs roman Karen og Kareem. Handlinga tek til i det Karins ekskjæraste har lagt ut ein privat sexvideo på internett. Videoen har allereie fått to og ein halv million treff, og Karin kjenner trykket av alle blikka som er retta mot henne.

Tråd av skam.

Fornedring er på ingen måte eit nytt litterært tema. Heilt frå Bibelens bøker og dei gamle greske eposa går det ein tråd av skam og audmjuking gjennom litteraturen. Det er likevel påfallande at såpass mange av årets skjønnlitterære høgdepunkt skriv seg inn mot dei skitnaste sidene våre som menneske. Kanskje er det nettopp dette som appellerer?

Skiten har vi alle i oss. Men kanskje kan litteraturen fungere som ein reinsingsprosess?

Så stikkande auge han har, tenkjer eg. Slik har eg aldri sett han før. Tru kva Karl Ove Knausgård tenkjer der han står på podiet og har vunne Brageprisen framfor nasa på ein Kjartan Fløgstad. Men desse stikkande auga ...

Seinare, under festen, ser eg Knausgård i augekroken. Eg vil helst ikkje snakke med han. Eg sat trass alt i juryen. Men det er vel lov å gratulere?

Eg blir ståande lett tafatt ved det runde matbordet der Knausgård kjem for å forsyne seg. Han er meir avslappa i auga no. Ikkje så intens lenger. «Takk for sist,» seier han til meg, der eg står rett opp og ned som ein annan tosk.

«Eg bør vel ikkje snakke med deg,» seier eg. «Men du har skrive ei fabelaktig bok.»

«No seier alle det,» svarer Knausgård. «Det er så rart.»

Knausgård går vidare. Eg går vidare. Alle går vidare. Bragefesten tek omsider slutt.

Og i går vart Karl Ove Knausgård nominert til Nordisk Råds litteraturpris for Min kamp 1. I mars kan Knausgård hamne på prisvinnarpodiet igjen. Rekk han å skrive inn den triumfen i det siste bandet av romanen sin?

Det har vore mykje debatt om Knausgård i haust. Mykje debatt om litteratur og liv. Om korleis Knausgård utleverer seg sjølv, vener og familie. Nokre skarpe pennar har svingt seg og sagt at forfattaren berre skriv ut sitt eige liv, med skalering 1:1. Men litteratur er noko anna enn liv. Tekst er sjeldan kjøt.

Knausgård kjem nært kjøtet. Han dissekerer sin eigen kropp. Og han viser oss alt han finn der inne.

Triumfferda er enno ikkje slutt. Skal tru kvar ho vil ende?

Men desse stikkande auga ... Har han sjølv sett dei, også dei?

Er det nokon som hugsar Patrick Clifton? Dersom eg seier Postmann Pat, høyrest det nok kjent ut for dei fleste. Den joviale brevberaren frå 1980-talet var eit kjært ansikt på dåtidas Barne-TV, der han muntert køyrde ikring i ein saktegåande raud postbil.

Postmann Pat hadde tid til alle. Stadig måtte han hjelpe Alf og Ted med ulike problem. Postleveransen kom i andre rekkje.

Helikopter.

I dag er Postmann Pat innhenta av det moderne samfunnet. Han jobbar no for Special Delivery Service, og har både motorsykkel og helikopter til disposisjon. Som vi forstår: Tempoet er eit anna enn for tjue, tretti år sidan. Postmann Pat har det travlare enn nokon gong.

Tempoet i barnekulturen har gått kraftig opp dei seinare åra. Eit anna godt døme er dei populære Istid-filmane. Eg likte både den første og den andre filmen. No er den tredje filmen ute på DVD, og då eg såg han saman med to småbarnsforeldre i helga, fekk eg meg ein aldri så liten bakoversveis. Både uttrykk og handling var så intenst at eg fekk andenød.

Raske klipp.

Barn i dag vert fødde inn i ein ekstremt visuell kultur, og er vande med raskt skiftande bilete på skjerm og lerret. Kanskje vil ein seksåring i dag oppleve gamle Postmann Pat-episodar som keisame.

Likevel må ein spørje om det visuelle råkøyret er eit gode. Det blir iallfall ikkje eit gode når den gode historia forsvinn til fordel for heftige actionscener.

Viktig å dvele.

Slik synest eg det blir i til dømes Istid 3. Spenningselementa kjem tettare enn hagl, men dei endar med å dyngje kvarandre ned. Ekornrotta Scrats jakt på eikenøtta blir fort masete og ikkje morosam.

Framleis er det viktig å gje borna tid til å dvele ved noko. Eg trur det skaper evne til ettertanke og refleksjon. Det som går sakte, treng ikkje nødvendigvis å vere gammaldags.

Til helgen fyller Bergensbanen 100 år. Vil vi noen gang se en tilsvarende togsatsing igjen?

I tegneserien om Lucky Luke ser det nærmest koselig ut å bygge jernbane. Men tog er dyrt. Dette vet vi, og vi visste det allerede i 1894. Da vedtok Stortinget at det skulle bygges en sammenhengende jernbanelinje mellom Bergen og Oslo. Prislappen var bortimot et helt statsbudsjett, rundt 50 millioner kroner. «Vårt slektsledds storverk,» sa kong Haakon da Bergensbanen ble åpnet 27. november 1909.

I helgen var det kong Haralds tur til å kaste glans over banen, da ansatte og pensjonister i NSB, CargoNet og Jernbaneverket var samlet til jubileumsfest i Grieghallen. Der fikk festdeltakerne også høre samferdselsminister Magnhild Meltveit Kleppa ytre lovord om togforbindelsen mellom øst og vest, og menneskene som har jobbet for å holde linjen åpen i all slags vær:

«Det er lett å kalle arbeidsfolkene for 100 år siden for helter, men her er det også i dag helter som står på,» sa Kleppa ifølge Bergens Tidende.

Ikke prioritert.

Dette er gode og riktige ord. Men den nevnte avisen skrev også på lederplass i mars at status for Bergensbanen i jubileumsåret er «vakker omtale, ingen prioritet». I Nasjonal Transportplan (NTP) er bygging av Ringeriksbanen mellom Sandvika og Hønefoss ikke en prioritert sak de neste årene. Banen, som vil korte ned reisetiden fra Oslo til Bergen med en time, og som trolig vil koste rundt åtte milliarder kroner, ble vedtatt bygget allerede i 1992. Etter den nye transportplanen vil anleggsstart neppe bli før i 2019.

Nå er det mange ulike interesser i kampen om togtraseer. Lobbyister er aktive på alle kanter og ivrer sterkt for banebygging og oppjustering herover og derover.

Det er likevel grunn til å spørre om viljen til togsatsing er stor nok i Norge. Regjeringen kan vise til økte bevilgninger, og selv den argeste togentusiast skjønner at man ikke kan svi av hele den nasjonale transportplanen på å bygge hurtigtog til for eksempel Ålesund. Men i et jubileumsår er det på sin plass å kaste et blikk bakover, før man på nytt ruster seg for fremtiden. Hvor trolig er det at Norge vil bygge en ny «bergensbane»?

Tiendedel.

Vi kan bare fantasere litt rundt økonomien i prosjektet. En byggekostnad på ett statsbudsjett (fordelt over flere år) ville i dag beløpe seg til 900 milliarder kroner. I henhold til Nasjonal Transportplan 2010–2019 skal det investeres 90 milliarder kroner på jernbane de neste ti årene. Det som av regjeringen blir regnet som et løft, utgjør altså en tiendedel av datidens jernbanesatsing.

Nå kan nok dette ganske raskt avskrives som tallmagi. Men så mye er sikkert: For 900 milliarder kunne man bygget mange hurtigtogtraseer. Eventuelt hundre Ringeriksbaner ...

Bismak.

Feiringen av Bergensbanen denne uken har med andre ord en ørliten bismak. Jubileet viser oss hva vi nordmenn kan få til hvis vi går inn for det. Og minner oss på at det blir vanskeligere og vanskeligere å være rik. Det er nesten lettere for en kamel å gå gjennom et nåløye, enn for et hurtigtog å gå den brede vei til Hønefoss.

Jeg befant meg tilfeldigvis på toget under jubileumsfesten fredag, på vei fra Oslo til Voss stasjon, der Bergensbanen altså ble åpnet for hundre år siden. Banen er i dag så humpete at jeg ikke klarte å lese mer enn en halvtime i den nye boken Bergensbanen 100 år. Folkets historier før jeg måtte ha frisk luft. Opprustning er med andre ord tiltrengt.

Men kanskje er det nettopp humpingen og ristingen, i tillegg til den flotte utsikten, som gjør at banen er på listen over de 20 vakreste jernbanestrekningene i verden?

Måtte politikerne la Bergensbanen bli til inspirasjon, ikke til en sovepute.

For eit drama! For ein kamp! Og det var viljen det stod på. Aalesunds FK ville mest. Sunnmøringane var mest grådige etter gull. Dei spelte ikkje berre med hjartet utanpå trøya; sjølve trøya banka for triumf. Motsatt hjå Molde FK. Romsdalingane har gjort ein god tippeligasesong, men mangla det vesle ekstra då det gjaldt. Molde er framleis sølvlaget. Dyktige, men utan vinnarinstinkt.

Nabooppgjeret mellom Aalesunds FK og Molde FK i cupfinalen på Ullevaal vart eit nervedrama av dimensjonar. No er vi ikkje heilt uhilda i redaksjonen her. Eg hoppa over pressegjerdet og jubla saman med dei andre AaFK-supporterane då sigeren var eit faktum. Men eg må likevel spørje: Var ikkje dette tidenes cupfinale?

Å ligge under to gonger, men komme tilbake. Få ein mann utvist etter 50 minutt, og spele 70 minutt i undertal. Å vinne på straffespark, for første gong i den norske cupfinalens historie.

I dag vart Aalesunds FK historiske i fleire tydingar av ordet. Og under Kjetil Rekdals leiing har AaFKs seniorlag vunne sitt første meisterskap.

Kjetil Rekdal – mannen for dei store anledningar. «I kjem alltid te'bake»-Rekdal.  Den første av svært få romsdalingar som kan glede seg i dag. Den andre er Amund Skiri, som sette inn det avgjerande siste straffesparket.

Kunne kamputfallet blitt annleis? Sjølvsagt. Kampen låg og vippa frå byrjing til slutt. Og utvisinga av Fredrik Carlsen etter 50 minutt, kunne blitt fatalt for Aalesund. Carlsen kunne blitt den store syndebukken. I staden skjedde det motsette. Kampen vippa framleis. Men det raude kortet gav dei oransjekledde ny glød. Ein glød som heldt  løpet ut.

Cupfinalen var ingen velspelt kamp. Det var like mykje nervar på banen på som tribunen, kan ein kanskje seie. Men regimessig var kampen perfekt. Og den desiderte underdogen vann.

Vurderer vi kampen etter innsats og vinnarvilje, kan ein dessutan slå fast: Aalesund vann fortent!

Problemet med graffitien er ikkje at han finst, men at han ikkje har noko å melde.

Gatekunst? Eller hærverk? Meiningane om graffiti er mange. For nokre veker sidan hjelpte eg ein kamerat å vaske bort noko skribleri frå utgangsdøra. I nabolaget der eg bur, kjem det ofte graffiti på dører og vegger. Det måtte sterk lut til for å fjerne sprittusjen.

Dei fleste synest at «tagging», som vi ofte seier, forsøplar det offentlege rom. Dansk forsking viser at mange kjenner seg utrygge i gater med graffiti på husveggene. I København er omfanget av graffitien blitt tredobla på fem år. Og graffiti signaliserer kriminalitet. Det lovlause.

Samtidig ønskjer mange, både i Noreg og Danmark, å vere positive og imøtekommande overfor den motkulturen som graffitien representerer. Slik har eg det også. Eg trur eit sterilt samfunn er farlegare enn eit rotete samfunn. Ein er ikkje ein gong nøydd til å verdsetje graffitien som kunst. Ein kjem langt med å verdsetje graffitimålarane som enkeltindivid.

Svak kunst.

Men viss vi no likevel skal vurdere graffiti som gatekunst, dukkar det raskt opp eit spørsmål: Er ikkje mykje av denne kunsten ganske svak og inkjeseiande?

Det finst ei heil rekkje ulike uttrykk innan graffitien, der «piecen» er den mest avanserte. Ein god piece (forkorting for «masterpiece») inviterer til fortolking og estetisk diskusjon. Det gjer i mindre grad ein «tag», som er ein enklare, stilisert signatur. Det er slike tags det er mest av rundt omkring på husveggene til dømes i Oslo.

Tagen er den simplaste forma for graffitikunst, og den som mest utilslørt rettar merksemda mot kunstnaren sjølv. Det handlar om å markere revir. Slik hunden gjer når han pissar på lyktestolpen, kunne ein uærbødig leggje til.

Fordummande.

Dessverre er det denne graffitiforma som totalt dominerer veggene og murane i Oslo. Det verkar ikkje som om viljen til å fornye kunstforma i tilstrekkeleg grad er til stades. Tagging handlar berre om å finne nye kule stader å feste signaturen sin til. Dette hadde si kunstnariske kraft for nokre tiår sidan. I dag verkar det berre fordummande.

Graffiti, eller veggskriving, står i ein eldgammal kunstnarisk tradisjon. Både i det gamle Egypt og i antikkens Roma vart det skrive på vegger og murar. Mange av runeinnskriftene frå norrøn tid vil også kunne passere som graffiti.

Forelska kunstnar.

Som moderne kunstform oppstod likevel graffitien i USA på 1960-talet, der Darryl McCray («Cornbread») spreidde namnetrekket sitt over heile Philadelphia for å fange interessa til jenta han var forelska i. Unekteleg ei søt historie.

Kanskje er også dagens taggarar hormonsprengte ungdommar som er ute etter å dra damer (eventuelt fyrar)? Det verkar iallfall ikkje som om dei har så mykje anna å melde. I staden for å utvikle gatekunsten ytterlegare, teppebombar dei hovudstaden med dårleg utførte tags. 

Hovudproblemet til den norske graffitiscena er at ein stor del av aktørane er amatørar i faget sitt. Oslo sentrum er blitt eit øvingslerret for all slags umoden kladding. Det blir som om alle konfirmasjonssongane i Noreg skulle hengjast opp på Oslo-trikken. Eg trur fleire enn Jan Erik Vold ville ha gremma seg over det.

Utfordring.

Som kunstuttrykk er tagginga prega av kvantitet, ikkje kvalitet. Dette er ei utfordring både for sjølveigarar, estetikarar og graffitikunstnarar. Det offentlege rom er eit stort galleri. Vi har kunsten rundt oss på alle sider. Men skal vi finne oss i å omgje oss med dårleg kunst?

Hadde det komme ein graffitikurator til Oslo, trur eg storparten av graffitien i byen ville blitt vege og funnen for lett.

Nokre kallar det regjeringskabal. For meg minner det mest om sjakk.

I går presenterte statsminister Jens Stoltenberg den nye raudgrøne regjeringa. No kappast kommentatorane i å finne dei mest meiningsrike metaforane kring statsrådsamansettinga.

Kappestriden har allereie gått føre seg nokre veker. Mange finn den gode likninga om kabinettet i kortspel. Ifølgje den terminologien er Stoltenberg ein einsleg kortspelar som kløktig legg sin kabal. Ved hjelp av jokerar går kabalen opp.

Andre snakkar om «mannskap», lite kjønnspolitisk korrekt, men kanskje passande for ein marin nasjon som Noreg. Den norske skuta, og så vidare. Her må også mannskapet sjølv passe på formuleringane sine, så dei ikkje i iveren utformar munnhell som «saman skal vi få den norske skuta til å gå rundt».

Shakespeare.

Den politiske tenkjaren William Shakespeare slo på si side eit slag for teatermetaforen då han skreiv følgjande (fritt omsett): «Heile verda er ei scene, alle kvinner og menn er aktørar; dei kjem og dei går, og kvar enkelt spelar mange roller.»

Her nærmar vi oss den norske politiske kvardagen. Men for ikkje å vegetere for mykje på Shakespeare, får eg gje til kjenne min eigen haltande metafor: Regjeringsdanninga som eit parti sjakk.

I dette sjakkspelet har Jens Stoltenberg æra av å vere den raudgrøne spelaren, resten av regjeringa får nøye seg med å vere raudgrøne brikker. Og det blir svært viktig for dei tre partia i regjeringa korleis statsministeren spelar brikkene sine dei neste fire åra. Aller mest viktig blir det for SV, som gjorde eit dårleg val i år. SV har ikkje råd til å komme skeivt ut på sjakkbrettet.

Spesialtrekk.

No i startfasen av spelet har Stoltenberg tydd til eit klassisk sjakktrekk, nemleg rokaden. Dette er eit spesialtrekk der ein kan flytte fleire brikker samtidig. Fordelane er i hovudsak desse: 1) Ein får flytta den viktige kongebrikka til ein tryggare stad på brettet. 2) Samtidig opnar ein opp for aktivt tårnspel framover på brettet.

Stoltenbergs rokade er ein raud rokade. Dei fire Senterparti-ministrane frå førre regjering held posisjonane sine, uforstyrra av omkalfatringa på andre delar av brettet. «Kongen» i statsministerens trekk er Kristin Halvorsen, som flyttar frå finansdepartement til kunnskapsdepartement. Her, på eitt av SVs kjerneområde, står Halvorsen tryggare i tida som kjem. Rokaden skaffar SV pusterom til å fremje meir faktisk SV-politikk, noko som kan bli essensielt for regjeringsviljen framover.

Omfattande.

Stoltenbergs rokade er likevel ikkje slutt med dette. Mens Sigbjørn Johnsen (Ap) overtek taburetten i finansdepartementet, vert tidlegare kunnskapsminister Bård Vegar Solhjell (SV) rokert heilt ut av regjeringsbrettet og blir parlamentarisk leiar på Stortinget. Inn frå sida kjem fyrtårnet Audun Lysbakken, som truleg vil gjere seg godt synleg som vår første mannlege barne- og likestillingsminister. Lysbakken framstår som den aktive SV-brikka sjakkspelar Stoltenberg treng sentralt plassert på brettet.

Regjeringsrokaden er på langt nær slutt med dette. Og for ein lek sjakkspelar er det imponerande at ei og same brikke kan flytte frå kultur til næring (Trond Giske), og frå forsvar til immunforsvar (Anne-Grethe Strøm-Erichsen). I tillegg rokerer kyrkjesakene over til den nye fornyingsministeren, Rigmor Aasrud (Ap), sidan kulturminister Anniken Huitfeldt (Ap) ikkje er medlem av statskyrkja.

Samordning.

Det er mykje nytt, med andre ord. Kanskje ikkje så rart at Stoltenberg treng ein eigen samordningsminister (Karl Eirik Schjøtt-Pedersen) til å halde styr på det heile.

Men statsministeren har posisjonert seg godt på sjakkbrettet. Så får vi sjå om han klarer å utmanøvrere opposisjonen (svart), med tilhøyrande finanskrise og svineinfluensa.

Og eg skulle likt å sjå Jens Stoltenberg mot Magnus Carlsen.

«Fümms bö wö tää zää Uu, pögiff, kwii Ee.» Kvifor var dette den sterkaste kulturopplevinga eg har hatt i år?

Det er freistande å sende ei lita helsing til Ulf Erik Knudsen (Frp), Mette Hanekamhaug (Frp) og dei andre folkevalde som skal utgjere det nye Stortinget. Eg vil gjerne dele med dei ei oppleving eg nyleg hadde på Ultimafestivalen i Oslo. Eg vil kalle det ei kulturell grasrotoppleving.

Fümms bö wö tää zää Uu, pögiff, kwii Ee.

Oooooooooooooooooooooooo,

dll rrrrr beeeee bö

dll rrrrr beeeee bö fümms bö,

rrrrr beeeee bö fümms bö wö,

beeeee bö fümms bö wö tää,

bö fümms bö wö tää zää,

fümms bö wö tää zää Uu:

Dette er innleiinga på Kurt Schwitters' underlege og vedunderlege verk Ursonate, som vart framførd i Olav Vs sal på Akershus slott for ei god veke sidan. Eg kom til framføringa ved eit tilfelle, av di eg var invitert med for å sjå konserten Telegrams from the Nose. Brått var eg kasta inn i noko av det mest fascinerande, finurlege, framande og fortryllande eg nokon gong har vore med på.

Det var som å vere med på ein fødsel. Fødselen av eit nytt språk.

Morosamt.

Ursonate er ei blanding av sonate og lydpoesi. Ingen av orda sitert ovanfor er ord med eit eigentleg meiningsinnhald. Samtidig er stykket bygd opp med ein struktur som gjer at ord og vendingar blir repeterte, tema går igjen – og gradvis var det som om eit språk steig fram av alle lydane.

Det var insisterande. Desperat. Gripande. I tillegg fabelaktig morosamt. Michael Schmid i det belgiske ensemblet Ictus, som framførde stykket på Ultimafestivalen, gjekk til oppgåva med stort alvor, avansert stemmebruk og eit underliggjande smil. Men ikkje eit hånleg eller ironisk smil. Schwitters' verk fekk ein tilnærma perfekt presentasjon, for eit publikum som tok inn alle stemningsnyansar.

Det var rart, sært, smalt – og like fullt relevant, allment, folkeleg. Som eg og kameraten min konkluderte i ettertid: Her skulle Ulf Erik Knudsen ha vore.

Ope sinn.

Kulturen spirer fram på alle slags rammegrunnlag. Men det er viktig at våre folkevalde ikkje har eit snevert syn – i all sin breidde – på kva kunst og kultur er. Kanskje ville somme på førehand flire og riste på hovudet av «fümms bö wö». Men kanskje ville dei også fått si livs oppleving om dei hadde gått og høyrt konserten med eit ope sinn.

Særleg vi nordmenn burde vere meir opptekne av Kurt Schwitters (1887 – 1948). Sjølvopptekne som vi i hovudsak er, er det eit poeng at Schwitters budde mange år i Noreg og skapte mykje av kunsten sin her. Lysaker i Bærum og Hjertøya utanfor Molde var arenaer for kunstnaren etter at han vart svartelista i heimlandet Tyskland. Nazistane meinte Schwitters stod for ein ugermansk, degenerert og kulturbolsjevistisk kunst, uforståeleg for folk flest.

Utstilling.

1. oktober i år, same dagen det 154. stortinget trer saman for første gong, opnar ei Kurt Schwitters-utstilling på Henie Onstad Kunstsenter i Bærum. Det er mitt tips til Stortinget at heile gjengen tek ein heildagsekskursjon til Høvikodden. Her blir Schwitters' kunstnarskap breitt presentert for første gong i Noreg.

Schwitters var tilknytt dadaismen rundt første verdskrigen, men vart rekna for å vere for «borgarleg» til å bli godteken av rørsla. Han utvikla i staden si eiga kunstnariske retning, kalla «Merz». Typisk for Schwitters' Merz-kunst er collagebilete der han gjer bruk av gammalt «skrot» som trebitar, emballasje og gamle bussbillettar.

Er dette noko å bruke pengane på?

Javisst. Eventuelt får stortingspolitikarane koste på seg teikneseriebøkene til Steffen Kverneland og Lars Fiske, Kanon 1-3 (No Comprendo Press). Her er Schwitters' kunst og historie skildra gjennom Fiskes stilsikre strek.

Så kjære alle politikarar: Lukke til med arbeidet. For kunsten, kulturen, og for folk flest.

Det dogmatiske har jo ingen betydning længer; hva man overalt søger er religiøs løftning eller religiøs selvfordybelse.

Sitatet ovanfor er frå journalisten og forfattaren Arne Garborg, som gjennom store delar av livet braut med og grubla over dei største eksistensielle spørsmåla. Garborgs tankar om moderne religiøsitet er høgst aktuelle enno i dag, både her i Noreg og om vi ser på nabolandet vårt, Danmark. Der er nemleg det religiøse landskapet i ferd med å endre seg i så stor grad at kommentatorar snakkar om «den tredje reformation».

Framleis er litt over 80 prosent av danskane medlemmar av folkekyrkja. Men i det stille er ei ny form for buddhisme, tilpassa vestleg individualisme, i ferd med å breie om seg. Ulikt dei to store reformasjonane Danmark har vore igjennom tidlegare – likt Noreg: overgangen frå norrøn tru, og den protestantiske reformasjonen – er denne «tredje reformasjonen» fundert i folkedjupet, ikkje hjå makthavarane. Som Kristeligt Dagblad konkluderte i sommar, etter ein grundig artikkelserie kalla «Østen i Vesten»: Folket i Danmark er i ferd med å skifte tru.

Reinkarnasjon.

Kyrkje- og trusredaktør Morten Thomsen Højsgaard nemner ei rekkje endringar som byggjer opp under påstanden om det danske religionsskiftet. Til dømes er det fleire danskar som trur på reinkarnasjon enn på at Jesus stod opp att etter å ha døydd på krossen. Haldninga til yoga og meditasjon i folkeskulen er meir positiv enn haldninga til salmesong. Langt fleire danskar har prøvd alternative behandlingstilbod, frå akupunktur og soneterapi til clairvoyance, enn tilsvarande kristne tilbod som forbøn, retreat og pilegrimsreiser.

Samtidig sit den vestlege tanken om individet sin rett til å bestemme sjølv, i høgsetet. «Borte blir talen om formaningar, preiker, openberringar eller ei tru som er fast eller gjeve på førehand. Inn kjem nysgjerrigheit etter det som er annleis, dialog, meditasjon og søken etter meining, som djupast sett finst eins eige indre,» skriv Thomsen Højsgaard.

Tru på livet.

Det er freistande å seie med Garborg: «Det dogmatiske har jo ingen betydning længer; hva man overalt søger er religiøs løftning eller religiøs selvfordybelse.» Det er dette som er den tredje reformasjonen, innvarsla av den norske forfattaren allereie for hundre år sidan.

I Kirke og Kultur nr. 2/2009 skriv sokneprest Simen Aalvik Simensen om Arne Garborgs moderne religiøsitet. Garborg stod heile livet i spenn mellom det kristne grunnlaget og viljen til å tenke fritt. Symptomatisk er det at debutromanen Ein fritenkjar (i bokform 1881) først stod på trykk i bladet Fedraheimen i 1878 – same år som salmen «Gud signe Noregs land» stod på trykk same stad.

Garborgs livssyn vart etter kvart det som kan kallast ei religiøs-humanistisk «tru på livet». Livet sjølv er mysteriet, men det treng ikkje å hindre ei gudstru. Gjennom dette livssynet ønskte Garborg nettopp å gjere ei religiøs oppfatning mogleg og meiningsfylt, som dominikanarpresten Finn Thorn påpeika i si bok Arne Garborg og kristendommen. Men Garborg låste ikkje vegen inn i livsmysteriet til ein særskilt religion.

Indre kampar.

Mykje av det Garborg observerte i samfunnet på slutten av 1800-talet er aktuelt framleis i dag. Menneska søkjer framleis etter meininga med livet, men synest det er vanskeleg med dogme og kravet om å underkaste seg ein autoritet. Då er det eigentleg ikkje så overraskande med rapportane frå Danmark, ei religiøs vending vi her i Noreg bør følgje særleg godt med på.

Berre ti prosent av danskane ser i dag på kristendommen som den einaste sanne religionen. Thomsen Højsgaard kommenterer: «Kyrkja sjølv har vore oppteken av å kjempe indre kampar mellom liberale og konservative krefter, dernest av tilhøvet til islam. Først i det siste er det gått opp for leiande teologar og geistlege at danskane sine religiøse preferansar handlar om noko heilt anna: sjølvrealisering og eit godt liv som verkar i praksis.»

Finst det nokon som kjenner seg att?