Alf Kjetil Walgermo

Alder: 40
  RSS

Om Alf Kjetil

Redaktør kultur og idé

Følgere

Dikta med eit nærvær av lys

Publisert 1 dag siden - 796 visninger

Arnold Eidslott er død, 91 år gammal. Han vil bli ståande som ein av våre aller fremste diktarar.

Arnold Eidslotts dikt er fulle av ånd og lys. Sjømannen og telemontøren frå Sunnmøre skulle bli ein av Noregs fremste lyriske stemmer. Han hadde alltid penn og papir med seg i lomma når han klauv opp i mastene som telemontør. Det hendte at han måtte klyve ned for å skrive ei verselinje eller notere ein idé. Inspirasjonen kom frå Gud. Sjølv var poeten berre ein som formidla dikta vidare til lesarane sine.
Arnold Eidslott sovna stille inn på Sanitetshjemmet i Ålesund torsdag morgon. Det gir meining at han døydde om morgonen. Dikta hans graviterte alltid frå mørke til lys.

Utsyn. Eg møtte han heime i Vegsundstranda for nokre år sidan, der han budde heilt fram til månadsskiftet januar/februar i år. Det var ei stor oppleving å få komme heim til diktaren eg sette så høgt. Han budde med vidt utsyn mot fjord og fjell, noko eg trur var viktig for han.
Det indre utsynet spente like fullt endå vidare og høgare. Arnold Eidslott kunne reknast som ein lærd poet, med oversikt over litteratur-, kunst- og musikkhistoria, over ulike historiske epokar. Han rørte seg diktarisk sett like naturleg i Jerusalems og Romas gater som på heimlege trakter på Sunnmøre. Det gjorde sterkt inntrykk då Eidslott fann fram den gamle Bibelen sin og las høgt for meg. Røysta var fast, men mild. Guds ord kunne knapt ha fått ein betre formidlar.

Kristen tru. Arnold Eidslott la aldri skjul på si kristne tru. Frå debuten i 1953, Vinden taler til den døve, og framover kunne dette innebere ei utfordring for ein ambisiøs forfattar. Samtidig kunne det moderne formspråket hans innebere ei utfordring for meir tradisjonelt orientert kristne lesarar. Eidslott var likevel trufast mot sitt kunstnariske kall, og vann stor respekt i alle leirar for diktinga si.

Eigen kategori. Eidslott kom på sett og vis til å etablere sin eigen kategori innan den norske lyrikken. Jan Inge Sørbø skriv til dømes i Norsk biografisk leksikon at Eidslott representerte ein «original kombinasjon av modernisme, tradisjonalisme, visjonsdiktning og kristen forkynnelse».
Litteraturprofessoren Asbjørn Aarnes og forfattaren Aasmund Brynildsen var blant dei første som oppdaga han og heia han fram. Diktaren Olav H. Hauge omtalte Eidslott med anerkjennande ord. Først rundt 1980 fekk Eidslott det store gjennombrotet, då den danske litteraturkritikaren Poul Borum trekte han fram blant dei aller fremste lyrikarane både i Noreg og internasjonalt.

Åndshøvding. Arnold Eidslott vil bli ståande som ein av våre aller fremste lyrikarar. For meg var han ein åndshøvding, ein framståande diktar med eit nærverande kristent tankegods i botnen. Det var ikkje alle som likte dette, og mitt inntrykk er at ein del personar i det litterære og akademiske miljøet lenge var litt skeptiske til det religiøse i Eidslotts dikting. Dette er det så visst ingen grunn til. Arnold Eidslotts dikt står som noko av det ypparste i norsk dikting på 1900- og det tidlege 2000-talet.
No har diktaren, som fylte oss med så mykje lys, sjølv gått inn til det evige lyset. I dikta hans kan vi framleis kjenne nærværet.

Gå til innlegget

Ein måke over skriftas hav

Publisert 3 dager siden - 826 visninger

Jon Michelet fullførte det litterære løpet. Med sin vilje til å ta dei største spørsmåla på alvor, blir han ståande som eit førebilete for oss alle.

Det finst somme forfattarar som lèt etter seg eit større tomrom enn andre. Jon Michelet var forfattar i heile mi levetid. Han var også journalist, redaktør og bryggearbeidar. I ungdommen segla han på dei blå hav. Han gjekk i land og var blodraud politikar. Til Kapital sa han for fire år sidan at han stadig rekna seg som kommunist. Den politiske overbevisinga blei ikkje truga av at pengane omsider hadde begynt å strøyme inn på kontoen, etter suksessen med storverket En sjøens helt. «Penger kan forandre folk, men ikke meg!» uttalte Michelet.


Suksess

Eg trudde han, sjølv om eg må innrømme at eg drog litt på smilebandet. Men, nei, Jon Michelet var neppe blitt kapitalist på sine eldre dagar. Dessutan hadde han plassert ein god del av bokpengane i eit fond som skulle komme norske krigsseglar og deira pårørande til gode. Det var så flott! Eg unna Michelet all suksess med bøkene om krigsseglarane, ein bragd som han makta å fullføre heilt på tampen av livet, liggande i sjukesenga. Det siste bandet i En sjøens helt-verket blei ferdig rett før han døydde. Det får tittelen Krigerens hjemkomst og kjem ut til hausten.


Gjennomføringsevne

At han makta å skrive storverket ferdig, er ufatteleg. Men det seier noko om gjennomføringsevna hans. Den var stor. Lista over alle bøkene hans er lang, som eit uvêr, kunne ein tilføye. Romanar, ikkje minst krim, noveller, sakprosa, skodespel, barne- og ungdomsbøker, fotballbøker i tospann med Dag Solstad. Og så skulle han altså krone livsverket med En sjøens helt, som etter alle dei gode kritikkane må kunne kallast eit litterært høgdepunkt.


Ateist

Eg møtte Jon Michelet mange gonger og hadde stor respekt for ein mann eg opplevde som heil ved. Dumskapar i ungdommen var han open om og angra på. Sjømannslivet hadde vore tøft.
Han stilte til Min tro-intervju i Vårt Land hausten 2005, og det var eg som intervjua han. Der gav han uttrykk for sin ærlege ateisme: «Jeg tørster nok etter troen, men for meg blir det en ørkenvandring. Jeg finner ikke noen kilde.»
Intervjuet utløyste ei rekke av brev frå Vårt Lands lesarar til Jon Michelet. I første omgang las han dei og la dei til side. Sommaren 2007 blei han ramma av livstruande prostatakreft. Då fann han fram igjen breva, og med utgangspunkt i desse skreiv han boka Brev fra de troende. Ei bok om tro og tvil.


Ville ikkje jukse

Eg hugsar framleis korleis det banka i brystet då eg fekk manuset til gjennomlesing. Her hadde Jon Michelet skrive ei heil bok med utgangspunkt i eit intervju eg gjorde med han for Vårt Land! I boka skildrar Michelet blant anna korleis eg hadde pressa han «mildt, men bestemt» på spørsmålet om den manglande trua hans. Intervjuet hadde han avrunda på følgjande vis: Vaya con Dios. Gå med Gud.
Med Brev fra de troende bestemte Michelet seg for å tenke igjennom det ateistiske livssynet sitt på nytt. Med sin vilje til å ta dei største spørsmåla på alvor, blir han ståande som eit førebilete for oss alle. Michelet var ærleg i alt han gjorde, også i kva han trudde på. Han ville ikkje jukse seg til tru, som han sa.


Redningsbøye

Respekten min for Michelet blei ikkje mindre dei seinare åra. Eg skulle gjerne hatt ein ny samtale med han om tru og tvil. Ikkje for å overtyde han om noko, eller sjekke kvar han stod no. Men for å fortelje at han faktisk hadde hjelpt meg den gongen, både med intervjuet og med det han skreiv i boka si. Den gongen var eg sjølv på veg bort frå trua. Helsinga frå den rause ateisten, om å gå med Gud, står i ettertid som ei redningsbøye.
Eg trur ikkje Michelet ville tatt seg nær av det. Han ville ha humra godt.


Sveve over vatnet

No har Jon Michelet kasta loss for siste gong. Eg veit ingenting om kva han trudde og tenkte til sist. Men eg veit at han var ei ærleg sjel. Eg tenker på draumen han skildrar i slutten av Brev fra de troende, der han såg seg sjølv som ein gammal måke over skriftas hav. I ein skumtoppa sjø av bokstavar, der sette han punktum.

Gå til innlegget

Fri kunst i politisk trakt

Publisert rundt 2 måneder siden - 418 visninger

Det vil vere underleg om det var ei borgarleg regjering som skulle fjerne demokratisk ansvar frå kunstnarorganisasjonane og politisere kunsten.

Kan staten bli så ivrige etter å støtte mangfald og demokrati at dei
risikerer å snevre inn mangfaldet og gjere demokratiet ei bjørneteneste? Deltaking, mangfald, inkludering og demokratisering har lenge vore viktige ord i den nordiske kulturpolitikken. Det finst ei utbreidd tru på at kunsten, i tillegg til å vere eit gode i seg sjølv, også kan vere ei brikke i danninga av gode samfunnsborgarar. Kunst og kultur er viktige byggesteinar i demokratiet. Difor ønskjer også politikarane å legge til rette for den byggande kunsten.
Samtidig finst det i Noreg ein lang tradisjon for armlengds
avstand mellom politikken og kulturlivet. Politikarane skal skape gode og føreseielege rammer for kunstnarleg aktivitet, men ikkje trø kunstnarane for nære. I denne pardansen kan ein overivrig politikar fort minne om ein uelegant klumpfot som trampar på delikate kunstnartær.


Stipendstrid

Eit godt døme på det som i mange kunstnarar sine auge var eit dugeleg overtramp, er forslaget frå tidlegare kulturminister Linda Hofstad Helleland om at kunstnarorganisasjonane
sjølve ikkje skal få oppnemne stipendkomiteane som kvart år deler ut kunstnarstipend, rundt 300 millionar kroner.
Den ferske kulturministeren Trine Skei Grande har sett omlegginga av ordninga på vent. Det vil jo unekteleg vere underleg om det var ei borgarleg regjering som skulle fjerne demokratisk ansvar frå kunstnarorganisasjonane og sentralisere makt i ein statleg oppnemnd komité.
Dersom Grande lyttar til kunstnarane, vil ho få eit massivt råd om å droppe ei slik makt­overføring. Biletkunstnar Victoria Pihl Lund er kontaktperson for eit kunstnaropprop som har engasjert breitt i kulturkrinsar. Ho skreiv nyleg i Morgenbladet om tre premiss for kunstnarisk og politisk fridom: at kunstnarane få halde på relativ autonomi frå staten, og at dei får ha fagfellevurdering og langsiktige stipend.


Klam hand

Også i Sverige går debatten, med ein litt annan innfallsvinkel, om statens eventuelt klamme hand over kulturlivet. Fleire kulturarbeidarar klagar den svenske regjeringa for å drive
med ideologisk styring av den statlege kulturstøtta. Forleggaren Kristoffer Lind er blant dei som meiner regjeringa politiserer litteraturstøtta med målsetningar om mangfald, likestilling og interkulturelle perspektiv. Der regjeringa søker mangfald, gjer ho praksis det motsette, lyder kritikken.
Ein annan forleggar, Annika
 Bladh, er blant dei som har trekt samanlikninga til regime som deler inn kulturuttrykk etter passande og upassande. Og slike
regime er det neppe gøy å bli
assosierte med.
Salig røre. Det høyrer med til historia at den svenske kulturministeren Alice Bah Kuhnke (Miljøpartiet) slår tilbake mot kritikken og meiner han er forfeila, ei «salig røre av lausrivne sitat og enkeltformuleringar som blir pusla saman til eit bilete som ikkje samstemmer med fakta», som ho har skrive i eit innlegg i Aftonbladet. Også den litteraturansvarlege i det svenske kulturrådet, Lotta Brilioth Biörnstad, har slått tilbake mot kritikken og meiner at det er skilnad på overordna målsettingar og den konkrete vurderinga av litteratur.
Spørsmålet er likefullt interessant, for det er god grunn til refleksjon rundt korleis politikarane kan formulere kulturpolitiske mål og samstundes la kunsten få vere fri.
Her finst også overføringsverdi til korleis kyrkjene nærmar seg kunsten. Kyrkjene må stå fritt til å formulere mål for det kunstnariske tilbodet dei
ønskjer å gi, samstundes som dei må ha tilstrekkeleg kyrkjeleg takhøgd i møte dei ulike kunstuttrykka.


Mangfaldsåret

Den svenske debatten gir også eit innspel til den norske kulturpolitiske røynda, der konkrete saker ligg på bordet mens framtidas kulturpolitikk skal formast på nytt. Vi har sjølve hatt liknande diskusjonar som i Sverige, til dømes under mangfaldsåret 2008. Då blei det også tematisert korleis den statlege støtta til «mangfald» sat laust, og kor vidt dette bidrog til de facto mangfald eller einsretting.
Visjonar for kulturpolitikken er etterlyst. Og så må politiske mål ikkje kome i vegen for den frie kunsten

Gå til innlegget

Film og familie

Publisert 2 måneder siden - 328 visninger

Filmbransjen må legge betre til rette for å kombinere sterke kunstnariske visjonar med eit fungerande familieliv.

Det har lenge vore manko på sterke kvinneroller i norsk film. Nyleg kom det ein rapport frå Norsk Filminstitutt (NFI) som viser at kvinner hadde berre ein av fire hovudroller i spelefilmane med premiere i fjor. Mannsdominansen på lerretet står i skarp kontrast til vedtekne mål for likestilling i filmbransjen, både politiske mål og mål som bransjen har formulert. NFI siktar sjølv mot ei 50/50-fordeling både framfor og bak kamera innan 2020.

Det var dåverande kulturminister Trond Giske som formulerte det politiske målet om 40 prosent kvinner i nøkkelposisjonar i norsk film. Bak kamera reknar ein gjerne desse nøkkelposisjonane for å vere regissør, manusforfattar og produsent. Totalt var det kvinner i tre av ti slike nøkkelposisjonar i norske premierefilmar i fjor, noko som er lågare enn tala både frå 2016 og 2015. Dersom vi ikkje inkluderer kinodokumentarar, men berre ser på spelefilm, ser biletet endå dystrare ut, med kvinner i berre kvar fjerde nøkkelposisjon. Regiandelen var heilt nede på 16,7 prosent.

Underrepresenterte

Kvifor er det slik? Kvinner er framleis sterkt underrepresenterte både på lerretet og i dei viktige posisjonane bak kamera, sjølv om likestilling er eit tydeleg mål og dei fleste ønskjer kvinner opp og fram. Ein kan gjerne skulde litt på Thorhild Widveys tid som kulturminister, då målsettinga om 40 prosent kvinner ikkje var så viktig lenger. Og med eit velvillig blikk kan ein innvende at det trass alt er betre enn før. Men tala viser at kvinner framleis ikkje får sleppe til i stor nok grad. Mannskulturen i filmbransjen er framleis ein hemsko for kunstnarisk utvikling. For vi treng historiene som kvinner kan fortelje, og vi treng å sjå samansette og interessante kvinneroller på lerretet.

Glastak

Så er det også slik at det er færre kvinner blant dei som søker filmstøtte. Når vi ser ideologisk på det, bak tala, kan det blant anna sjå ut som om gamle samfunnsstrukturar hindrar ein del kvinner i å kapre sentrale posisjonar. Eit glastak i filmbransjen er utfordringane ved å kombinere familieliv og filmregi. Sjølvsagt burde dette vere ei like stor utfordring for menn, men det norske samfunnet er framleis ikkje komme så langt at mannlege regissørar ser ut til å kjenne det på kroppen. Iallfall spelar det ikkje inn på filmstatistikken. At så mange kvinner lagar kortfilm, for der er det overvekt av kvinner, kan også lesast inn i det same biletet.

Brannfakkel

Den tidlegare filmarbeidaren Eric Robert Magnusson hissa på seg mange med eit innlegg i bransjebladet Rushprint i fjor haust. Det at så mange kvinner vel å ikkje jobbe i filmbransjen, tolka Magnusson som eit uttrykk for «kvinners velutviklede vurderingsevne». Med ein tirade av syrlege poeng gav den tidlegare film- arbeidaren stikk på stikk til arbeidsvilkåra i norsk film, som dette: «Send gjerne et postkort fra filmsettet til familien din. Sjansene er store for at de får lest kortet før de hører deg si de samme ordene. Glem barna dine. Glem å hente i barnehagen.» Magnusson konkluderte med at «grunnlaget for et godt liv innen jobb, karriere, økonomi, varige profesjonsfellesskap og personlig utvikling» ikkje er å finne i filmbransjen.

No er det ikkje nokon god strategi for å betre forholda i filmbransjen at kvinner «klokeleg» held seg borte. Derimot må bransjen ta på alvor at produksjonsforholda er så utfordrande at mange held seg unna for å få familielivet til å gå opp. Produsent Turid Øversveen er blant dei som har peika på at dette særleg hindrar kvinner i å bli filmregissørar.

Må legge til rette

Det verkar openbert at bransjen må gjere noko med slike grunnleggande føresetnader for den kunstnariske produksjonen. Til dømes har skodespelar Iselin Shumba tatt til orde for fleire og kortare innspelingsdagar. Det treng ikkje berre vere eit spørsmål om å legge spesielt til rette for kvinner, men om å sikre at det er mogleg både for menn og kvinner å kombinere sterke kunstnariske visjonar med familieliv. Då vil også likestillinga i filmbransjen bli betre.

Kunst krev dedikasjon, og somme vil kanskje meine at ein må velje mellom kunstnartilvære og familieliv. Slik bør det ikkje vere i eit samfunn som har ambisjonar for kunsten, og som samtidig har eit blikk retta mot framtida.

Filmskaparar må kunne få takke familien når dei tek imot prisar, ikkje berre for at dei fekk lov til å halde seg borte.

Gå til innlegget

Digitale dommarar

Publisert 3 måneder siden - 522 visninger

Algoritmar og kunstig intelligens kan hjelpe rettsvesenet med å felle rettferdige dommar. Blir etikken utfordra om forbrytaren ikkje lenger blir dømt av sine likemenn?

Sjå for deg eit samfunn der robotar utgjer den dømmande makta. Lovbrot blir vurderte mot enorme databasar av tidlegare saker. Det er enkelt for den digitale dommaren å felle ein streng, men rettferdig dom.

Vi er allereie komne så langt at algoritmar er nyttige verktøy for dommarstanden blant anna når dommaren skal avgjere kausjonsspørsmål. Algoritmane kan raskt komme fram til kor stor sjansen er for at ein forbrytar vil unndra seg rettssaka eller utføre valdelege handlingar om han blir sett fri.

Den amerikanske storavisa The New York Times er blant dei som har skrive om dette i det siste. I somme delstatar i USA har dei no fått ned talet på fengselsinnsette substansielt, sam­tidig som kriminaliteten ikkje har auka. Dei digitale hjernane har med andre ord gjort gode vurderingar.

Frykt

Før helga skreiv vi om frykta for robotane i Eksistens-spalten vår. Forfattaren Tor Åge Bringsværd peika på at vi må behandle dei kunstige intelligensane vi utviklar som våre biologiske barn. Viss ikkje, kan vi ­ifølgje Bringsværd rekne med «en temmelig uhyggelig undergang for menneskeheten».

Ein annan skjønnlitterær forfattar, amerikanaren Isaac ­Asimov, har stått sentralt i å formulere korleis vi ser for oss ei framtid full av robotar. I boka Jeg, Robot frå 1950 lanserer han robotlovene som går ut på at ­robotar skal tene og aldri skade menneska.

Men det er altså i ­fiksjonen. Kva om ein dommarrobot ­skulle ­finne det for godt å dømme ­potensielle bråkmakarar til eit liv bak lås og slå?

Grotesk

Det ligg noko grotesk i at menneska er i ferd med å skape kunstige intelligensar som snart står klare til å dømme oss for våre misgjerningar. No er det ikkje nokon overhengande fare for at algoritmane skal ta overhand i vår alles nærmaste framtid, men sidan dei allereie er i ­aktiv bruk i amerikanske retts­salar, må vi kunne spørje oss kva ei slik utvikling har å seie for etikk, moral og allmenn rettskjensle. Skaper det meir eller mindre tillit til rettssystemet når risikoen for menneskelege feilvurderingar blir redusert? Ein kan til dømes tenke seg at datamaskiner i mindre grad enn menneske vil vere pregar av fordommar eller la seg påverke av trynefaktor når dei skal felle ein dom.

Tankekors

Det er eit visst tanke­kors at kunstig intelligens, som det er knytt så mange etiske problemstillingar til, no er i ferd med å rullast ut som hjelpemiddel for dei som skal slå ned på lovbrot. Ikkje minst stiller det store krav til etisk kompetanse i utviklinga av algoritmane som skal ta etiske vurderingar. Som Jim Tørresen, professor i informatikk ved Universitetet i Oslo, skriv i boka Hva er kunstig intelligens, bør all programvare som skal erstatte menneskeleg vurdering og sosial funksjon, bygge på kriterium som ansvarlegdom, føreseielegdom, inspiserbarheit og robustheit mot manipulasjon. Intelligente system må lagast slik at dei ikkje kan misbrukast til vonde hensikter. Vi ønskjer ikkje eit samfunn fullt av digitale dommarar som har gått over til den mørke sida.

Om maskinene skal ta ­eigne avgjerder, til dømes i retts­vesenet, krev det eit etisk rammeverk av dimensjonar som vi ­berre aner konturane av i dag. Eit anna påtrengande spørsmål er om vi i siste instans synest det er greitt om forbrytarar blir vurderte av maskiner i staden for av likemenn? Det som i dag er eit alminneleg rettsprinsipp, kan med den teknologiske ­utviklinga komme til å bli utfordra i framtida. Her kan teknologien og krav om effektivisering føre oss inn på ein farleg og etisk problematisk veg.

Rask utvikling

Truleg vil det aldri komme så langt at menneska gir frå seg si dømmande makt. Men utviklinga går raskt. Det finst allereie digitale tvisteløysingar som kan mekle mellom kjøpar og seljar utan eit einaste menneske involvert. Algoritmar og kunstig intelligens kan allereie no hjelpe rettsvesenet med å felle rettferdige dommar. Eg håper det blir lenge, svært lenge, til den første roboten finn vegen heilt fram til Høgsterett.

Gå til innlegget

Lesetips

Les flere

Siste innlegg

Les flere

Siste kommentarer

Runar Foss Sjåstad kommenterte på
Ser du ulven?
1 minutt siden / 7911 visninger
Runar Foss Sjåstad kommenterte på
Ser du ulven?
11 minutter siden / 7911 visninger
Tore Danielsen kommenterte på
9. April vil aldri skje igjen!
18 minutter siden / 480 visninger
Jostein Sandsmark kommenterte på
Ser du ulven?
22 minutter siden / 7911 visninger
Jostein Sandsmark kommenterte på
Ser du ulven?
24 minutter siden / 7911 visninger
Gjermund Frøland kommenterte på
Ser du ulven?
28 minutter siden / 7911 visninger
Gjermund Frøland kommenterte på
Ser du ulven?
32 minutter siden / 7911 visninger
Jostein Sandsmark kommenterte på
Ser du ulven?
35 minutter siden / 7911 visninger
Runar Foss Sjåstad kommenterte på
Ser du ulven?
36 minutter siden / 7911 visninger
Jostein Sandsmark kommenterte på
Ser du ulven?
40 minutter siden / 7911 visninger
Runar Foss Sjåstad kommenterte på
Ser du ulven?
rundt 1 time siden / 7911 visninger
Gjermund Frøland kommenterte på
Ser du ulven?
rundt 1 time siden / 7911 visninger
Les flere